Qyzqosbasar

«Egemende» belgili ónertanýshy Janǵalı Júzbaevtyń Arqanyń ataqty kúıshisi Aqqyz Ahmetqyzy týraly «Arqaly Aqqyz» atty tanymdyq maqalasy jaryq kórdi. Sóz joq, maqalada kóptegen oryndy másele kóterilgen. Sonyń biri,  Aqqyzdyń esimin máńgilik qaldyrý týraly. Árıne, Aqqyz esiminiń máńgiligi Qaraǵandydan nemese elordadan kóshe berýge tirelip turǵan joq. Alaıda, bul myna tiri júrgen bizderge syn. Qazaq rýhanııatyn qaıta tikteımiz desek, Aqqyz esimimen elimizdegi kez kelgen oqý ornyn atasaq ta artyqtyq etpeıdi. Aqqyz... Aqáje... Múgilsim... Bulardyń barlyǵy bir-aq adam – Múgilsim Ahmetqyzy, kúıshi Aqqyz... Sol Aqqyz esimi atalǵan jerde esime Dına da emes, Tátekeń de emes – qosbasarlar túsedi. Onyń ishinde Qyzqosbasar... Qosbasarlardyń tumasynda Táttimbet tur. Tátekeńdi sol qos­ba­sarlarynan aıyrý degen beker­shilik. Sodan da Tátekeń esimi ólmeı keledi. О́ltirmeı kele jatqan sol óziniń qosbasarlary. О́zekti jan barda qosbasarlar óle qoımas. О́ıtkeni, qosbasarlar sol ózektiniń ómir súrý bolmysy. Sol qosbasarlarymyz úzilip baryp, úzilip baryp jalǵasyn tabýda. Onyń sebebi de, saldary da jetkilikti. Qosbasardy tyńdaǵan adam Qurandy estigen músilim syndy qalt tura qalady. О́zine ózi syrt kózben qaraıtyn sátti bastan ótkizedi. Sóıtip, ózin tanıdy. О́z kózimen. Bir sát bolsa da ol óziniń pendelik qamytynan bosaıdy. Ol óziniń adam ekendigin kóredi. Tirshilik taýqymetinen ótken zil joq. Endi onyń tirshilik qamytyn qaıtyp moınyna ilgisi joq. Mynaý jalǵan iship-jeýden ǵana tur­maıdy eken. Qaryn qamynan basqa da qamdar barshylyq eken. Mynaý jaryq dúnıeń jalǵanshy eken. Erteńińniń ne bolaryna kóz jetpeıdi. Degenmen, synyq sáýle bar. Bári qaıtyp oralady. Qalaı? Keshegińe oq atsań, erteńińnen zeńbirek bolyp oralyp júrmeı me?! Qosbasarlar dúnıege solaı kelgen. Sol qosbasarlar qazaq balasyna qyryn keldi. Menshebek te, bálshebek te ytyryndy. Aq ta, qy­zyl da eshkikózdendi. Qosba­sar­lardyń sońyna sham salyp tústi. El ózderiniń qosabasarlarynan tandy. О́zderinen buryn ótken kúıshilerge telidi. Onyń ishinde Tátekeńe telingeni qanshama? Bir kezderi barsha qos­basarlar­dyń Tátekeń atynan shertilgen zamany bolǵan. Sol zaman da kelmeske ketti. El qosbasar tartýdan tartyn­ǵan. Qalaq bitkenniń barlyǵy ta­myzyqqa jaratyldy. El ishinde esimderi bilingen kúıshilerdiń barlyǵyn «kontr» dep jarııalaǵan. Aldy ıtjekkenge aıdalǵan. El ishinde qalǵandarynyń on saýsaǵy tós pen balǵanyń arasyna túsken. Sonda da bul qazaq kúı «tartýdan» tyıylmaǵan. Qalaqtaǵy tyń­qyldy ishtegi yńylǵa aınal­dyrǵan. El solaıynsha dombyra us­taýdan qash­qan. Án súıemelsiz aıtylatyn jaǵ­daıǵa kelgen. Dom­byrada oınaıtyn on saý­saq shirkin endi sandy shapattaýdan aspaǵan. Saýsaqty bir-birine uryp ta áýezdi dybys, áýezdi yrǵaq alýǵa bolady. Qosbasarlar sóıtip te «kún kórgen». Keıin murtty kósem keńshilik jasady. Batyrlardy jyrlaýǵa qosty. Al jyraýlar dombyrasyz jyr tolǵaı almas edi. Aıtyskerler dombyrasyz jyndaryn shaqyra almas edi. Dombyralarmen birge qosba­sarlar da qaıtyp kelgen. Aýzy kúıip qalǵan el olaryn ashyq tústep aıta almady. Solaıynsha «Týǵan jer», «Saǵynysh», «Aǵa­larym» syndy beıkúná kúıler paıda boldy. Bul kúılerdi eshkim de «kontr» deı almady. Shyn máninde bular naǵyz qany tamyp turǵan qosbasarlar edi. Saǵynysh... Beıkúná sezim. Týǵan jerdi saǵyný, baýyrdy saǵyný, balany saǵyný, áke-shesheni saǵyný... Bul sezimi úshin eshkim sottalmaǵan. Eshkim eshqaıda aıdalmaǵan. Aqqyz edi bul «saǵynyshty» alyp kelgen. Bálkim, áke-sheshesin, et baýyrlaryn, týǵan topyraǵyn saǵynǵan bolar. Muny qýtaqtaı qaraýyldary ózderinshe qa­byl­da­ǵan. Olardyń da óz ólshemderi bar. Aqqyzdyń da óz ólshemi bar! Ol ózinshe saǵynǵan! Qyz kúnin! Onyń shertpesi – Qyzqosbasar bolatyn! Onyń qosbasary – Qyzqosbasar bolatyn! Bári de oralady! Týǵan jeriń óz aıaǵynan kele almaıdy. Alaıda óziń bara alasyń ǵoı. Baýyryń kelmese, óziń bar. Al qyz kúniń orala almaıdy! Qyz kúniń oralmaıdy! Oń jaqtaǵy qyzdyń jaıy belgili. Onyń ishinde kúıshi bolar ma?! Búkil aýyl – onyń qorǵanyshy. Búkil aýyl – onyń tileýlesi. Rasynda da, solaı edi! Múgilsim dese, Múgilsim. Atyna zaty saı boldy. Kımeshegi qandaı aq bolsa, onyń bol­mysy solaı aq edi. Júrgen jú­ri­sinde, kıgen kıiminde, ishken je­minde «áıkápir» atanbady. Ol aq edi! Ol aq qyz edi! Ol – Aqqyz edi! Sol aqtyq onyń esimine jamaldy. Oń jaqta otyryp Aqqyz atandy. Turmysqa Aqqyz bolyp uzatyldy! Turmysynda da Aqqyz atandy! Turmystan qalǵanda da Aqqyz atynan ajyramady! Barǵan jeri tekti jer bolatyn. Ataqty Tobyqty Qaramende bıdiń Seriginiń Kópbaıy edi. Otbasylyq shýaqty kúnderi uzaqqa barmady. Tótennen kelgen ajal qosaǵyn kókke alyp ushty. Sol qosaǵy bergen keńshilikpen sherin tarqatty. Dombyranyń eki shegine emindi. Sonan dúnıe dóńgelep bersin. Iyǵyna jamaý túsirmegenimen, qartony kónetoz tartqan. Uly men qyzyn Monshaqbaı kókesine tapsyryp, Shań atasynyń keń qoltyq Igen degen azamatynyń eteginen ustaǵan. Úlkenderdiń batasyn almap edi, talaıyna qarsy keldi. Barǵan jerinde syrqat jamaı berdi. Sóıtip júrip te dúnıege eki tústi bal­panaqtaı sábı ákelgen. Qosaǵy solar­dyń qyzyǵyn kóre almaı ketti. Endigi dúnıeni tárk etken. Sodan bastap qýtaqtaı aınymas seri­gine aınaldy. Dúnıe teris aınalsyn. Jaratý­shynyń synaǵyna ilindi. Jaratqan bárinen aıyrdy. Uıqydan, kúlkiden. Sol shemeni kúı bolyp shanaq­tan tógildi. Bireý maqtady, bireý dattady. Dabyrasy kóp edi. Dom­­by­rashy dedi. Kúıshi dedi. Dáý­lesker dedi. Bul qosbasarshy edi!.. Kimge ejiktep otyrsyn. Bul qosbasar dep?! Qyzqosbasar edi! Alǵashqy eki jetimegine taǵy eki jetimek jamap tórkin jurtyna oraldy. Qyzqosbasarymen. Ishki álemi álemtapyraq edi. Qyzdyń qaıtyp kel­geni hosh kórinbegen zaman ǵoı. O, qudiret, munyń qyz ǵumyry týǵan topyraǵynda qalǵan eken ǵoı. Eshkim de oǵan týra da, syrttaı da qar dep qy­jyrtpady. Ýaqyt toqtap qalǵan syndy. Qyz ǵumyrynda. Úlkeni de, kishisi de Aqqyz dep úzilip tur... Bári oraldy! Oralmaǵany – qyz ǵumyry! Bul eshqandaı da saǵynysh emes edi! Bul eshqandaı da «Saǵynysh» emes edi! Bul «Qyzqosbasar» edi... Qosh, sonymen biz de maqalamyzdyń ushyǵyna jetken syndymyz. Arqanyń qosbasarlary óz aldyna jatqan tutastaı bir mektep. Sol mektebimiz de ishteı bólinedi. Sonyń biri – qyzqosbasar. Aqqyz negizdegen mektep... Tórehan MAIBAS, jazýshy-etnograf Qaraǵandy