Kúntizbe shyǵarý qıyn ba?

Eski kúnderdiń sýreti kóz al­­­dy­myzǵa elesteıdi. Japan túzdegi jalǵyz úı. Shopannyń eń jaqyn degen kórshisiniń ózi qozykósh jerde turady. Birinen biri aı­nymaıtyn syńar kúnder. Keshe men búginniń arasynda eshqandaı ózgeshelik joq. Kún kóterilgennen batqanǵa deıingi aralyqta atqary­latyn sharýa da bir. Qoıdy qora­synan shyǵaryp, qos qulaǵy týǵan sátinde úsip ketken kúreń atyna minip, qısaıa jambastap, ilbip basyp ketip bara jatady. Sodan tús áletinde maldy qoraǵa jaqyn jerge qaıyryp, áldenip alǵasyn, taǵy da qoıdyń sońynan ketedi. Úı sharýasyndaǵy áıeldiń de ómiri birqalypty. Sıyr saýady, tamaq pisiredi, kir-qońyn jýady, erte týǵan qozylardy jaıǵaıdy. «Qysqy kanıkýlda aǵańa qolǵabys jasa», dep bizdi qoıly aýylǵa jibergende osyndaı kóriniske kýá bolatyn edik. Sonda ýaqyt toqtap qalǵandaı áser etetin. Bir aptanyń ishinde ábden zerigip, jyndy adam sekildi kók qasqa qunanmen dalada beıbereket ersili-qarsyly shaýyp, ony ábden jaýyr ǵyp, odan aǵa­myzdan urys estip tynatynbyz. Ýaqyttyń ótip jatqanyn esiktiń jaqtaýynda ilinip turǵan qalyń kúntizbe ǵana kýálik qylatyndaı edi. Ár paraǵy jyrtylǵan saıy­n kúnniń ótkenin, aýylǵa qaıtar sáttiń jaqyndaǵanyn habarlap turatyn. Bul nege eske tústi? Baıqasańyz, búginde baıaǵy toıǵan qozydaı top-tompaq bolyp ár úıde turatyn kúntizbe shyqpaıdy eken. Saǵat, fotoapparat, beınekamera, qoıyn dápter sekildi kúndelikti qajetti dúnıelerdi ózine sińirip alǵan qalta telefonyńyz kúntizbeni de jutyp qoıypty. Kúntizbesi qolynda júrgen adam ony úıine ilip ne jyny bar dersiz? Degenmen, biz osy dúnıeniń qajettiligin ańǵardyq. Jáne sony izdep júrgen adamdardy da jolyqtyrdyq. Almaty men Astanadan, ózimizdiń Qyzylordadaǵy saýda oryndary men keńse taýarlaryn satatyn dúkenderden izdep kórip edik, tappadyq. Jumys ústeline, úıińizdiń qabyrǵasyna ilinetin plakat túrindegi kúntizbeler tolyp tur. Al ózi qalyń, ár betin jyrtyp ne qaıyryp qoıatyn túri joq. Ádette jas urpaqtyń kitap oqymaıtynyn, saýatynyń kem ekenin aıtyp, nalyp jatamyz ǵoı. Bizge osy kúntizbe balany kitap oqýǵa tárbıeleıtin qural sekildi kórinedi. Adamnyń tanym-túsinigin arttyryp, kókjıegin keńeıtip, bilimin jetildirip, kerekti aqparattarmen jan-jaqty qarýlandyratyn zat sekildi áser etti. Qalaı? Jańadan Amerıka ashyp nemese velosıped qurastyryp jańalyq qylýdyń esh keregi joq. Kúntizbeniń ár paraǵyn qaıyrǵan adam kúnde qyzyqty derekterdi oqyp, búgingi kúnniń mańyzynyń qandaı ekenin bilse, artyq pa? Mysaly, 10 tamyz kúngi betine «Búgin qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıuly dúnıege keldi» dep jazyp, artqy qabatyna hákimniń birneshe ósıetin jazsa, qatyp ketpeı me? Shákárim, Máshhúr Júsip sekildi oıshyldar men Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp sııaqty Alash arystarynyń týǵan kúnin belgilep kórsetsek, paıdaly emes pe? 8 naýryz kúnine qazaq qyzdaryna qatysty, 7 mamyrǵa erlik týraly, 30 tamyzǵa zań-zákónniń kúsh qýaty jaıynda, 1 jeltoqsanǵa Elbasynyń erekshe sózderin, 16 jeltoqsanǵa Táýelsizdik týrasyndaǵy adamǵa rýh beretin ónegeli áńgimelerdi bassa, zııan ba? Bir jylda 365 kún bar. Iаǵnı, kúntizbeniń de sonshama paraǵy bolmaq. So­nyń barlyǵyn tárbıelik máni bar naqyldarmen, maqal-mátel­dermen, jumbaqtarmen, Alash arystarynyń eldik murat jóninde aıtqan asyl sózderimen, qysqa ǵana tarıhı derektermen, ulttyń uly oıshyldarynan qalǵan pál­sapalarmen toltyrýǵa bolady ǵoı. Sonymen qatar, onyń ishin ımandylyqqa, salt-dástúrge, ıba men ádepke, tálim men tárbıege qatysty qanshama derekpen qam­tysa da eshkim qoı demeıdi. Qazaq tarıhyndaǵy eleýli kúnderge erek­she ekpin berip, halyq sana­synda jańǵyrtyp otyrýǵa, jas urpaqtyń mıynda jattalyp qa­lýyna áser etýge taptyrmas tá­sil der edik. Jurtty jappaı ta­rıhı, qazaqtyń ómir saltyna qa­tysty, ádebı, rýhanı-mádenı kitaptardy oqytýǵa májbúrleı almaspyz. Biraq, kúntizbeniń ár betin qaıyrǵan adam ózine osyndaı mol ári qysqa derekti alsa, erteń onyń óz tanym-túsinigin keńeıtý úshin budan da úlken dúnıelerdi qolyna almasyna kim kepil?! Osy turǵyda birneshe baspaǵa habarlasyp kórdik. Mundaı kún­tizbelerdiń qajettiligi jaıynda habary joq. Ony shyǵarý kerek dep eseptemeıdi. Birinshiden, bul mehnatty jumys. Sharýasy shash-etekten. Ekinshiden, urpaq tárbıeleıik, elge aǵartýshylyq qyzmet qylaıyq deıtin baspa kem. О́ıtkeni, barlyǵy naryqqa beıim­delip alǵan. Árıne, qazir bas-basyna baspa ashyp alǵan zamanda bálkim, solardyń bireýi kúntizbeni az ǵana taralymmen shyǵarǵan da bolar. Biraq dúken sórelerinde múldem joq. Al biz osyndaı kún­tizbeler shyǵarsa, onyń suranysy artatynyna senemiz. Sebebi, eskiniń kózin kórgen, salt-sanasyn sińirgen adamdar mundaı dúnıeni áli de qajet sanaıdy. Aıtpaqshy, «aýyldaǵy akademık» Asan Rústembekov te osy kúntizbeni tappaı júrgenin aıtqan. «Jıyrma segiz jylda kúntizbe qaıtalanady eken. Mende sonyń 27-si bar. Sońǵysyn tappaı júrmin. Eger kózińe shalynsa, maǵan habar bershi», dep edi. Qoǵamda Asan aqsaqal sekildi adamdar az emes dep oılaımyz. Bar tirlikti jınap qoıyp, osy iske ózimiz bel sheshe kirissek pe eken, álde?.. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy