Sharyn shatqaly... Tereńdiginiń keı jeri 550 metrge deıin jetetin qyzyl kerish shyńyraý bizdegi gazet-jýrnal betteri men teledıdar habarlaryn jaýlap alǵaly qashan?! Iá, budan myńdaǵan jyldar buryn dúleı tasqynnyń sýy oryp ketken bul shurat nebir qupııa syr men tylsym kúshke toly. Ásirese, aqshyl, qońyr, qyzyl, sur keıiptegi topyraq beldeýlerinen quralǵan jarqabaqtar... Onda tabıǵattyń ózi jasaǵan nebir fantastıkalyq «skýlptýralar» boı túzep tur. Sańyraýqulaq, dııý, atty adam, ertegidegi qorǵan munaralary deısiz be, bári bar. Osyndaı beınelerdi kórgen adamdardyń tańǵalmasqa sharasy joq.
Bul Sharyn shatqalynyń Toryaıǵyr taýy mańaıyndaǵy joǵarǵy kórinisi. Al onyń tómengi Sarytoǵaı alabyna kelip ulasatyn tusy she? Munda da adamdy tańdandyratyn, oılandyryp-tolǵandyratyn jaıttar joq emes. Sonyń eń úlkeni osyndaǵy jumbaq orman. Ondaǵy ejelgi soǵdy zamany aǵashtary tegine jatatyn eren toǵaıy.
Bul ańǵardy biz eń alǵash 1959 jyly segiz jasymyzda kórgen edik. Shonjy aýyly Sharyn ózeni aǵyp ótetin Sarytoǵaıǵa óte jaqyn bolatyn. Sol jerden úlken kisiler, aralarynda ózimiz sııaqty balalar da bar top úılerimizge otyn daıyndap tasıtynbyz. Orman kúzetshisi Tókir degen qart edi. Tik turǵan aǵashty keskizbeıtin. Jel qulatqan kári tal-terekter men ózen jıegindegi sý shaıǵan túbirtek salyndylardy jınap alýǵa ǵana ruqsat beretin. Bir kúni ákeıdiń sol kisige: «Anaý qulaǵan aǵashty arbaǵa sııatyndaı etip kesýge qansha árekettensem de bolmady. Dińi baltamdy keri serpıdi de turady. Bóle almadym», degen sózi esimizde. Sonda qarııa: «Ol eren ǵoı. Basqa aǵashtardan temir sııaqty qattylyǵymen erekshelenedi, – dedi. – Ony otqa jaǵýǵa emes, qurylysqa paıdalaný kerek. Sebebi, joǵarydaǵydaı erekshe qasıetine baılanysty erendi ózen kópiriniń astyndaǵy tireýishke qoısań shirimeıdi. Úıdiń tóbesin jabatyn belaǵashqa paıdalansań synbaıdy. At arba dóńgeleginiń sheńberin jasasań mújilmeıdi. Aýladaǵy otyn butaıtyn dóńbekti qazaq jańǵyryq demeı me. Mine, soǵan da ol taptyrmaıtyn nárse. О́ıtkeni, ústine qansha soqqy tússe de, jarylmaıdy, synbaıdy».
Sodan soń Tókir aqsaqal tómendegideı eki qyzyq nárseni aıtty. Onyń birinshisi, 30-jyldary osy Sarytoǵaıdyń shetindegi Tastyqara aýylynda pılorama arteliniń qurylǵandyǵy. Onda eren aǵashynan taqtaı tilinip, ol Ile ózenindegi barjamen Qapshaǵaı tusyndaǵy Túrksib temirjolynyń razezderine áketiletin bolǵan. Temirge qaraǵanda jeńil, biraq beriktigi sol tektes metaldarǵa para-par erennen alynǵan joǵarydaǵy juqa faner taqtaıshalar jıegi alıýmınıımen qursaýlanyp, aeroplannyń korpýsyn jasaýǵa paıdalanylǵan eken. Ekinshisi, Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy jaǵdaı. Sol kezderi Sarytoǵaıǵa eńbek armııasynyń brıgadasy ákelinip, olar munda eki jyldaı bolypty. Istegen jumystary – ýchaske basshylary tańdap, ruqsat etken eren aǵashyn kesip, belgilengen qalyp, forma boıynsha Týla men Ijevskige jiberý. Sóıtse, shytynap synbaıtyn, opyrylyp ketpeıtin odan vıntovka men avtomattyń dúmi jasalǵan eken ǵoı.
...Keıin bizdiń úıimiz etektegi Shonjydan taýdyń arǵy betindegi Narynqolǵa kóship, Sarytoǵaıdy umyttyq. Ondaǵy eren aǵashy da esten shyǵyp ketken. Tek arada 30 jyl ótkende... Iá, 90-jyldary gazet-jýrnaldar men telearnalar Sharyn shatqaly týraly nebir sensasııalyq habarlardy dúmpitip berdi deısiz. Quddy Amerıka qurlyǵy endi ashylǵandaı áser qaldyratyn sol aqparattar arasynda Sarytoǵaı ormany, ondaǵy jumbaq oazıs týraly da aıtylyp qalyp jatty. Baqsaq, ol baıaǵy temir aǵash – eren massıvi eken. Biraq, ataýy basqa. Anyqtamalyqtar men ensıklopedııalarǵa Sharyn sheteni degen sóz tirkesimen enip te úlgergen.
«Sonda qalaı? – deımiz ishteı. – Bulardyń ekeýi bir-birinen múlde bólek aǵashtar ǵoı». Mundaı tujyrymǵa kelýimizge shetendi de bala kúnimizden kórip óskendigimiz. Ol qabyǵy qyzyl, ishki ózegi aq, dińi anaý dep aıtatyndaı jýan emes, japyraqtary sıyrtańdaı keıipte ósetin, butaqtarynda qoıshynyń qyzdary qulaqtaryna syrǵa ǵyp taǵyp oınaıtyn monshaq-monshaq jemisi bar boıshań aǵash edi. Tez synatyn. Mort, álsiz bolǵandyqtan kóp eshteńege jaramaıtyn. Bala kezimizde malshylardyń odan buzaý baılaıtyn qazyq jasaımyz dep árekettengenin kórgenimiz bar. Sóıtip baltamen bir basyn úshkirlep jerge qaqqanynda, ústinen urǵan soqqyǵa shydaı almaǵan ol boı-boı bop sógilip, túkke jaramaı qalatyn. Sonda bul qaıdaǵy temir aǵash? Odan keıin... Iá, sheten Sarytoǵaı sekildi savannalyq sıpattaǵy jerde emes, Tıan-Shannyń kókoraı shalǵyndy beldeýinde ósedi. Iаǵnı, ol qurǵaq, shóleıtti aımaqqa jat, tek salqyn jer, ylǵaly mol taýly óńirge beıim aǵash.
Osyndaı oılar maza bermegen soń bala kezimizdegi tanys Sarytoǵaıǵa baryp, bárin óz kózimizben kórýge bel baıladyq. Oǵan jol 2012 jyldyń kókteminde ǵana tústi. Osydan 53 jyl buryn kórgen sol óńir. Sol jarqabaqty ańǵar. Shoq-shoq aǵashtar ósken sol toǵaı. Kóp ózgeris joq. Tek ózende ǵana ózgeshelik bar ma, qalaı?.. Tóńirekti azan-qazan etip jatatyn burynǵy dúleı aǵyn baıqalmaıdy. Sý múlde azaıyp ketken. Bul jerdi osy aımaqtaǵy menshikti tilshimiz Nurbol Áldibaev jaqsy biledi eken. Ol mundaǵy mekeme mamandarymen amandasa kelip: «Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń dırektory Toqtam Bektemisov», – dep tanystyrdy dene bitimi shaǵyn, qımyly shıraq, ashyq minezdi kisini.
– Iá, bul aǵashtyń aty eren, – dedi aǵamyz aman-saýlyqtan soń. – О́z basym osy ataýdy quptaımyn, qoldaımyn. Sebebi, ol bizdiń qulaǵymyzǵa sonaý 50-60-jyldardaǵy bala kezimizden tanys uǵym. Oǵan jankúıer bolǵandyqtan, osy parktiń kireberis jerindegi pannoǵa «Sharyn relıkti eren toǵaıy» dep jazdyrtyp ta qoıdym. Endigi másele túrli anyqtamalyqtar men bıologııalyq oqýlyqtarda. Sondaǵy qıǵashtyqtardy túsindirip aıtyp, jańsaq uǵymdy túzetýge kúsh salý kerek.
Osylaı degen Toqań kelesi kezekte eren aǵashynyń qadir-qasıetin baıandaýǵa kóshti. Áńgime ıesiniń sózine qaraǵanda, onyń boıynda adamǵa kúsh-jiger beretin bıoenergetıkalyq qýat bar eken. Ony qushaqtap, dińindegi qabyqqa alaqanyńyzdy tıgizseńiz, janǵa jaıly jyly aǵyn seziledi. Muny eń alǵash baıqaǵan Londondaǵy korolevalyq botanıka baǵynyń ǵalymdary bolyp shyqty. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin Sharyn shatqalyn kórýge kelgen olar osyǵan tańǵalyp, sosyn toǵaıdaǵy áli eshkim bilmeıtin, kóp zerttelmegen ósimdik túrlerine tamsanyp qaıtypty. Sodan soń atap aıtar nárse, este joq eski zamandaǵy soǵdy dáýiri florasynyń jurnaǵy bul aǵash qazir osy Sarytoǵaıdan basqa Amerıkadaǵy Nevada shtatynyń Grant rezervatynda ǵana saqtalyp qalypty. Sondaı-aq, óte qatty, berik qasıetinen bólek eren óziniń tekstýrasy, ıaǵnı tabıǵı órnegi arqyly mebel fabrıkasy mamandaryn da qatty qyzyqtyratyn bolyp shyqty. Bul jóninen ol úı jıhazdary úshin aıryqsha baǵaǵa ıe qyzyl aǵashpen qatar atalyp, qurmetteledi eken.
– Qońyr kúzde, – degen edi sol sapardaǵy áńgimesinde Toqań, – erenniń japyraqtaryndaǵy tuqymy pisip jetiledi. Butaqtardy jel shaıqaǵanda, sol dán-dánekter sabaǵynan úzilip, tómenge qaraı quldyraıdy. Ǵajaby, bul tuqymnyń úshkir ushy men qanat sııaqty qaýyzdarynyń keńistikten jerge túserde tikushaq propelleri sekildi estiler-estilmes dybys shyǵaratyndyǵy. Sóıtip, olar shyrkóbelek aınalǵan kúıi topyraqqa kelip qadalady da, shym qyrtysyna dendeı enip ketedi. Nátıjesinde, kelesi kóktemde sol jerden erenniń kishkentaı óskinderi qaýlap shyǵyp, shyp-shymyr shybyqqa aınalady. Sosyn... Iá, sosyn erenniń japyraǵy men jerge tógilgen tuqym dáni quramynda maı kóp bolady. Osyny bilgen orman jumysshylary kóktemniń aıaǵynda ótken kúzden qalǵan eski japyraqtardy jınastyryp, ár jerge úıip qoıady. Sebebi, ol ań men malǵa óte juǵymdy azyq. Sóz retine qaraı aıta keteıin, jalpy osy Sarytoǵaıda eshqashan jut bolmaǵan. Ol mundaǵy torańǵy, qaraǵash, eren, sheńgel sııaqty aǵashtardyń dán-dánegi men orman arasyndaǵy juǵymdy shópterdiń qasıetinen bolýy kerek.
Áńgime barysynda Toqtam aǵamyzdan sondaı-aq erenniń kókke boılap ósýge qushtar aǵash ekenin, dińiniń de jýan bolatynyn jáne qýramaı, sembeı uzaq jasaıtyn ereksheligi bar ekenin bildik. Bul aıtqandarymyzdy naqty derektermen sóıleter bolsaq, ózimiz sóz etip otyrǵan tabıǵat syıynyń bıiktigi 10-15 metrge, jýandyǵy 7-8 adamnyń qushaǵy jetip, al ortasha ómir súrý jasy 150 jylǵa deıin barady eken. Toǵaıdy aralap júrip 700 jylǵa jýyq ýaqyttan beri turǵan, odan keıin 400-500 jyl jasaǵan eren aǵashtaryn kórdik. Olardyń dińindegi qalyń qyrtysty qabyqtarǵa boılaı túsken shımaıly syzyqtar ótken ǵasyr oqıǵalarynyń tabyn bildiretin adam ájimderine keremet uqsap tur.
...Byltyr qarasha aıynda Narynqolǵa baryp, qaıtar jolda Temirlik saıyn júlgeleı otyryp Sarytoǵaıǵa soqqan jaıymyz bar. Kún jeksenbi edi. Tús kezi-tin. Ańǵar ishi tym-tyrys. Oıymyzǵa osydan 4 jyl burynǵy saparymyz oraldy. Sodan beri bul jerde kóp eshteńe ózgere qoımapty. Tek... Qoryq qaqpasyn ashqan kúzetshi jón surasqannan soń Toqtam aǵa Bektemisovtiń qaıtys bolǵanyn aıtty. «Qashan?» – dedik ne derimizdi bilmegen biz. «Osydan eki jyl shamasy buryn», – dep jaýap berdi ol. Únsiz qaldyq. Kóz aldymyzǵa elgezek, shıraq qımyldy, aqkóńil aǵa elestedi. Ol kisiniń: «Bul óńirdi bizden artyq kim biledi?! Ákemiz, ákemizdiń ákesi, myna ózimiz ómirimizdi arnadyq qoı osy jerge. Jazyńyzdarshy, ǵalymdarǵa aıtyńyzdarshy... Bul aǵashtyń aty – eren», – degen sózi qulaǵymyzǵa jańǵyryp jetkendeı.
«Jazamyz, jetkizemiz jurtshylyqqa», dedik jabyǵyp turyp ishimizden. Osy bizdiń jaqsy sózge nege janymyz ashymaıdy? Tildik qorymyzda shoshqatiken, sasyqqýraı, ıtsıgek, sińbirik, ıtmuryn degen ataýlar da bar ǵoı. Oǵan qaraǵanda eren degen erekshe uǵym emes pe? Sózdiń tóresi desek qatelespeımiz. Shetennen eshkim qashyp turǵan joq. Ol joǵaryda aıtyp óttik, basqa aǵashtyń aty. 2007 jyly «Arys» baspasynan jaryq kórgen «Oryssha-qazaqsha sózdikte» onyń «rıabına» ekendigi taıǵa tańba basqandaı jazýly tur. Sonda «ıasen» qalaı sheten bolady? Bıolog Q.Sybanbekov 1986 jyly «Qaınar» baspasynan shyqqan «Jabaıy ósimdikter syry» atty eńbeginde rıabınany Sibir sheteni, Kavkaz sheteni, Tıan-Shan sheteni dep jiktep, jiliktep jazyp ketken. Endi myna qyzyqqa qarańyz. Sońǵy 5-6 jyldan beri ekologtar shetendi bylaı qoıyp, Sharyn shaǵan toǵaıy degenge kóshti. Al kerek bolsa... Shaǵan dep birinshiden, buta tektesterdi aıtady. Onda diń bolmaıdy. Kókke boılap óspeıdi. Respýblıkamyzdaǵy shaǵan ataýyn ıelengen jerlerdi aralap kórgenimiz bar. Sonda olarda qaraǵaıdaı qaıqaıǵan záýlim aǵashtar kózimizge túsken joq. Butaly, bákene toǵaılardy kezdestirdik. Ekinshi, shaǵan sózi qýraǵan, qup-qý bop semgen emen, shyrshalarǵa baılanysty qoldanylady. Qysta otynǵa barǵan aýyl adamdary taý betkeıin aralap júrip, butaqtaryna deıin appaq bolyp qý múıiz sııaqty qatyp qalǵan qaraǵaıdy kórse: «Áne, shaǵan! Otqa naǵyz qurǵaq, kebý tamyzyq», – dep úılerine kesip alyp qaıtatyn. 2011 jyly respýblıka Ǵylym akademııasynyń A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty shyǵarǵan «Qazaq ádebı tili sózdiginiń» 15-tomynda da shaǵan sózine baılanysty joǵarydaǵydaı bıologııalyq jáne tildik turǵydaǵy eki uǵym, tujyrym bar. Osy dáıekterdi oı súzgisinen ótkizip, talǵam tarazysyna salyp bezbendeıtin sarapshy top – termınkom ǵoı. Al ony rettep, óz ornyna qoıatyn, sonyń ómirde kórinis tabýyn baqylap, qadaǵalaý júrgizetin kim? Sóz bar. Is... Sharyn shatqalyndaǵy Sarytoǵaı shuratynyń eren toǵaıynan biz, mine, osyndaı ekiudaı sezimmen, kúpti kóńilmen attandyq.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy,
Uıǵyr aýdany