Shyraıly Shyǵystyń sharyqtaǵan shaǵy

8-9 qyrkúıekte Astanada Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kúnderi ótedi «Shyǵys Qazaqstan – keń baıtaq eli­miz­diń injý-marjany ispettes óńir. Bul te­ńeý onyń tańǵajaıyp tabıǵatyna ǵana emes, barsha bitim-bolmysyna, tamasha adam­da­ry­na da tikeleı qatysty. Shyǵys Qazaqstan oblysy – táýelsiz eli­mizdiń ekonomıkalyq damýyna zor úles qosyp kele jatqan, ónerkásibi qaryshtap damyǵan aımaqtardyń biri. Júzden astam ulttyń basyn qosyp otyr­ǵan bul aımaq elimizdiń rýhanı orta­lyqtarynyń biri bolyp sanalady».

Nursultan NAZARBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

 

 О́ńi kirgen, ózgergen  ór Altaı

Oblys ákimi  Berdibek Saparbaevpen áńgime

– Berdibek Máshbekuly, eń al­dymen Elbasy atap ótkendeı, Shy­ǵys óńiri elimizdiń rýhanı or­ta­lyqtarynyń biri bolyp sana­la­dy degen ulaǵatty sózdiń as­ta­ryna úńile ketsek? – Táýelsizdik – tátti uǵym. Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ańsa­ǵan táýelsizdik ózi kelip tuǵyryna ornaı qoımaǵany belgili. Endeshe keıingi urpaq táýelsizdik týyn jo­ǵary ustap, oǵan ózderiniń úles­terin qossa, nur ústine nur! Bıyl hal­qy­myz táýelsizdiktiń 20 jyl­dyq mereıli merekesin atap ótetin aıy­­ryq­sha qasterli de ardaqty jyl. Kúsh-qaıraty men jigeri ja­nyp turǵan jas jigittiń jasyndaı ǵana bul jı­yrma jyl aıtýǵa jeńil bolǵany­men, tarıh tereńine úńil­seńiz, talaı asqar asýlar men belesterden óte­­­siz. Osyndaı úlken shekarany aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushy­men ustap turǵan ata-baba­la­ry­myz atameken úshin jan alysyp, jan berisip júrip, ǵasyrlar boıy umtyla ańsaǵan asyl armanyna qol jetkizdi. Jı­yrma jylda táýelsiz memleketimiz qurylyp, qazir ony búkil álem jurt­shylyǵy bilip otyr. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń salıqaly da kóregen basshylyǵymen kemel keleshekke – órkenıet ólkesine jol tartqan sal­­­qar kerýenimizdiń júgi salmaq­ty ári sara. Bir ǵana mysal. EQYU-ǵa tóraǵalyq etýimiz, tórt­­­kúl dúnıede qysqy Azııa oıyn­­­da­­rynyń tórtinshi memleket bolyp bizde ótýi, halyqaralyq dárejedegi ıgi sharalardyń Qazaqstanda ótýi mem­lekettiń baıraǵyn aspandata tústi. О́tken jyly kendi Altaıda Qa­zaq­stan jáne Reseı memleketteri Pre­zıdentteriniń qatysýymen ót­ken halyqaralyq ınvestısııalyq fo­rým­nyń aıasy aýqymdy bolyp, talaı kelisim-sharttarǵa qol qoı­yldy. Kendi Altaıdyń ekonomı­kasy kún saıyn artyp keledi. El­­basynyń tapsyrmasy boıynsha tek ótken jyly shyraıly Shyǵysta 43 myńǵa jýyq jumys orny ashylyp, shaǵyn jáne orta kásipkerlik damı tústi. Bul kúnderi kendi Altaıda iri-iri birneshe ın­dýs­trııa­­lyq-ınno­­va­sııa­lyq jobalar júzege asty. Ol­ardyń qatarynda «Kazsınk», «О́skemen tıtan-magnıı» kombı­na­ty, «Úlbi» metallýrgııa zaýytyn­daǵy iri jobalar bar. «Kazsınk» jaýapkershiligi shekteýli seriktestik bıyldyń ózinde eki zaýytty qatarǵa qosty. – Oblysty ındýstrııalyq-ın­no­­­vasııalyq damytýda taǵy qan­daı ister atqarylmaq? – Baqyrshyq jáne Aqtoǵaıdaǵy kombınattar altyn, basqa da sırek kezdesetin polımetall kenderin óń­deıtin qýattardy iske qospaq. Olarda birneshe myń adam jumys isteıdi. Elbasynyń aýyl turǵyn­da­ryn eńbekke ornalastyrý jónin­de­gi tap­­syrmasy kúndelikti nazarda. Semeıdegi avtokólik jáne «Belarýs» trak­­toryn shyǵaratyn zaýyt qazir óz ónimdiligin arttyra túsken. Qa­zaq­standyq traktor arzan bol­­­ǵan­dyqtan, oǵan tapsyrys kóbeıe tús­ti. О́skemendegi «Azııa-avto» kó­lik zaýytynyń qýatyn jylyna 25 myń dana tulpar shyǵarýǵa jetkizý ba­ǵy­tynda da jumystar istelýde. Má­se­len, kásiporynǵa qosymsha qurylys alańdaryn salý úshin jer telimderi berildi. Semeı men Kýrchatov qala­larynda da tejegish qu­raldaryn shy­ǵarý oıda bar. Semeıde qurt aýrýyn emdeıtin aýrýhana, Kúr­shimde 150 mıllıon teń­gege qo­naqúı salynbaq. О́tken jy­ly paı­da­lanýǵa berilgen ja­­­ńa aýyl – «Shyǵysta» da qu­­­­ry­­­lys jalǵa­syp, jańadan tur­­­­ǵyn úı­ler sa­ly­nyp jatyr. – Sońǵy úsh jylda kendi Altaıǵa tar­­­tyl­­­ǵan ın­ves­tı­­­sııanyń kólemi qansha? – 2009 jyly – 139, ótken jy­ly – 144,7 al bıylǵy jeti aıda 84,9 mıllıard teń­ge ınvestısııa tar­tyl­­­ǵan eken. Bul jaman kór­setkish emes. – Eki jarym jylda atqarǵan isterińizge qandaı baǵa beresiz? – Árıne, óz komandamyzben qo­ıan-qoltyq eńbek etip, halyqtyń alǵy­syna bólensek, odan artyq qan­daı baǵa kerek. Adamdardy rýhanı ja­ǵynan túletip, keleshekke degen senimin, kúsh-jigerin kúsh­eıte alsaq, jaman bolmaǵany ǵoı. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik óń­irde onsha da­my­maı otyr. Ol kem degende 30 paıyzdan tómen bol­maýy tıis. So­nymen birge, óńdeýshi kásiporyn­dar salýda da «áttegen-aılar» oryn alyp otyr. Jol salý, kásip­ker­lik­tiń jaýapkershiligin arttyrý máse­le­leri de meni oı­­lan­dy­rady. Týrızmdi da­mytý úshin eń aldymen sapaly jol jóndeý nazarda. Al­taı­­dyń brendi – bal jáne maral sharýa­shylyǵyn tyń beleske shy­­ǵarý da basty mindet bolsa kerek. Osydan eki jyl buryn О́ske­men­niń tórinde hakim Abaıdyń eskertkishi ornatyldy. Bul el ómi­rindegi eleýli oqıǵa bolatyn. Or­ys­tyń uly aqyny Pýshkınniń eskertkishi aqyn esimimen atalatyn oblystyq kitaphana aldynda boı túzedi. Úndiniń uly aqyny Rabındranat Tagordyń qoladan quıylǵan tuǵyry Jambyl atyndaǵy saıaba­q­tan boı túzegende, Úndistannyń Qa­zaq­standaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi saltanatty oqıǵaǵa qaty­syp, Qazaqstannyń bolasha­ǵy­na ká­mil senetinin málim etti. – Berdibek Máshbekuly, ózińiz tizginin ustaǵan órkendi óńirde úsh jylǵa taıaý ýaqytta О́ske­men qulpyryp sala berdi. Ertis pen Úlbi jaǵalaýy qala turǵyn­da­rynyń súıikti ornyna aınal­dy. О́tken jyly kendi Altaıda jańadan úsh aýyldyń ash­yl­ǵany belgili. Endi osylar jaı­ly tarqa­typ aıtyp berseńiz. – Tek Shyǵys óńiri ǵana emes, el ómirindegi eleýli oqıǵanyń biri dep ústimizdegi jyldyń 25-28 tamyzy aralyǵynda «Altaı – túrki ále­mi­niń altyn besigi» atty birinshi ha­lyqaralyq forýmdy atar edim. Bul sharany oblys ákimi men túrki má­denıetiniń «Túrksoı» halyq­ara­lyq uıymy birlesip ótkizdi. Ha­lyq­aralyq forým ashylatyn kúni oǵan qatysýshylardy Elbasy N. Nazarbaev jáne Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gıýl quttyqtady. Japonııa, Ońtús­tik Koreıa, Túrkııa, Reseı, barlyǵy 12 memlekettiń elshileri men ta­rıh­shylary, mamandary qatysqan fo­rým­nyń maqsaty – halqymyzdyń, jal­py túrki álemi­niń tól qun­dy­lyq­taryn tereń zertteý, oblys aý­ma­ǵyn­da mádenı týrızmdi damytyp, oǵan ınvestısııa tartý bolyp tabylady. Berel qorǵanyna álem jurt­shy­lyǵynyń nazary aýyp otyrǵany shyndyq. Sońǵy ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, Altaı Qıyr Shy­­ǵystan Eýropaǵa deıingi ara­lyq­ty mekendeıtin san alýan ha­lyq­t­ardyń atamekeni. Berel qor­ǵa­nyndaǵy qazba jumystary adamzat órkenıetiniń eń ejelgi qonystary osynda ornalasqanyn aıshyqtaı tústi. Sondyqtan bolsa kerek, Shy­ǵys Qazaqstan túrki mádenıetin saqtaýshy ólke bolyp sanalyp keldi, sanala beredi de. Halyqaralyq forýmnyń basqa da basymdyqtary bar ekenin aıta ketý kerek. Máse­len, forým barysynda biz Qazaq­standaǵy Túrkııa men Japonııa mem­leketteriniń Tótenshe jáne óki­letti elshileri Lale Úlken men Iýd­zo Haradamen kezdesip, mańyz­dy máselelerdi talqyladyq. Olarǵa Berel qorǵany qatty unady. Bereldegi taǵy birneshe qorǵandy zert­teý­ge qarjy bóletinin de jasyr­ma­dy. Saýda-ekonomıkalyq, saıası, má­denı-gýmanıtarlyq salalarda qos memleketpen qarym-qatynas jyl saıyn jaqsaryp keledi. Máselen, Semeı men Túrkııanyń Býrsa qala­synyń arasynda ekonomıkalyq tur­ǵyda birshama uqsastyqtardy ańǵa­rý­ǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵy, bilim salasy men mata toqýda saý­da-sattyq kúsheıe túspek. Býrsa qala­sy basshylyǵynyń shaqyrýy­men qyrkúıektiń 22-23 kúnderi ob­lys delegattary attanyp ketpek. Bul kez­desý nátıjesinde eki el ara­syn­daǵy saýda-sattyq damyp qana qoı­maı, ınvestısııa kólemi arta túspek. О́tken jyly 600 mıllıon teńgege «Nurorda» halyqaralyq mektebin túrik aǵaıyndary salyp berdi. Qa­zir onda 200 shákirt tereń bilim al­yp jatyr. Al Japonııa men Qazaq­stan arasyndaǵy ekonomı­ka­lyq baı­­la­ny­s­tar da jemisin bere basta­dy. Eki jaqty taýar aınal­y­my aǵymdaǵy jyldyń alty aıynda eki esege jýyq ósip, 18,1 mıllıon dollarǵa jetken. Atap aıtqanda, atom ener­gııa­syn beıbit maqsatqa paıdalaný, mashına qurastyrý sa­la­larynda árip­testik kúsheıe tústi. Bul rette Kýrchatov qalasyndaǵy atom óner­ká­sibinde birlesip jumys atqaryp jat­qan bizdiń mamandar men japon­dyq ǵalymdardyń joba­laryn erekshe ataǵan oryndy. Qys­qasy, halyq­aralyq forým aıasynda jasalǵan kelisim-sharttar týrızmdi damytýǵa, Berel qorǵanynyń áli ashylmaı jatqan qupııasyn zert­teýge, basqa da tarıhı qundy­lyq­tar­dy ashýǵa tyń serpin beredi degen oıdamyn. – El Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyna arnalǵan taǵy bir mańyz­dy shara – «Shyǵys shynary» ha­lyq­aralyq jyr músháırasy. Bı­yl ekinshi ret ót­ki­­zilgen mú­sháı­ra­nyń maqsaty men muraty jaı­ly ne aıtar edińiz? – Táýelsizdigimizdiń basty qun­dy­lyǵy – til. Til joıylǵan jerde ult ta quryp bitedi. Eger Qyzyl­orda nemese Shymkentte jyr mú­sháıralaryn ótkizse, el eleńdep, qulaǵyn túre qoımaıtyny belgili. Sebebi ol kúndelikti oqıǵa retinde qabyldanady. Al orystar kóp sho­­ǵyrlanǵan, al jergilikti ult ókil­deri az turatyn О́skemende jyr músháırasyn ótkizýdiń salmaǵy ba­sym, mańyzy zor. Sondyqtan ótken jyly alǵash ret О́skemende «Shy­ǵys shy­nary» atty jyr músháı­ra­sy ótken kezde elimizdiń jer-je­ri­nen, tipti birneshe shetelderden 145-ten astam aqyndar qatysty. Ekinshi ret ótken ha­lyqaralyq aqyn­dar saıy­sy Ata Zańnyń 16 jyl­dy­ǵy men Qa­zaq­stan­nyń 20 jyldy­ǵy­na arnaldy. Byltyrǵyǵa qaraǵanda jyr mú­sháırasynyń ereksheligi – sońǵy ke­zeńge ótken aqyndardy bes-alty kún erte shaqyrdy, oblys turǵyn­da­ry­men, mektep oqýshylarymen júzdes­tirdik. Aıtý­ly aqyn-ja­zý­shy­­lar­men kezdesý Abaı jáne Jarma aýdan­da­rynda ótti. «Shy­ǵys shynary» jyr sa­ıy­syn О́skemen qalasynyń ákim­di­gi men Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy birlesip ótkizdi. Onyń qorytyn­dy­sy «Egemen Qa­zaqstanda» jarııa­la­nyp, jeńimpaz aqyndardyń óleń­de­ri berildi. Desek te, óleń jyrǵa sýsap qalǵan shyraıly Shyǵys hal­qy úshin mun­daı jyr dodalarynyń jyl saıyn dástúrli túrde ótip tu­rýy zań­dy­lyq. Músháıraǵa qatys­qan aqyndar óleńderine О́skemendi, el Táýelsiz­di­giniń 20 jyldyǵyn, el tynysh­ty­ǵyn arqaý etti. – El Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵy qurmetine ótkizilgen ekinshi halyqaralyq bal festıvali jó­nin­de de sóz qozǵaı ketseńiz.  – Maral men teń­bil buǵy asqa­raly Altaıda ǵana ósedi. Bir kezderi onyń sany 30 myń­ǵa jetken. Alaı­da naryqtyń ót­peli kezinde qıyn­dyq­tyń qyspa­ǵyn­da qalǵan sharýa­shylyqtar biraz maraldyń basyn qurtyp jiberdi. Qazir ker maral men teńbil bu­ǵy­nyń basyn kóbeıtý sharalary atqarylyp ja­tyr. «Aq­sý-Den» kor­porasııasy pan­tydan túrli dári­ler­di jasap shy­ǵarady, ol shetelderge de saty­lyp jatyr. Qazir bir Ka­ton­qaraǵaı aýdanynda pantymen em­deıtin ońǵa tarta shıpajaılar bar. T.Isa­ba­ev­tyń «Baıan», Top­qaı­yń aýyly ma­ńyn­daǵy «Eki dos» shıpajaıy tur­ǵyndardy pantymen emdeýde. Basqa da panty­men emdeıtin mekemeler barshylyq. Bul óńi­r­de týrızmdi da­mytýdyń ta­ıaýdaǵy bes jylǵa ar­nalǵan baǵ­dar­lamasy bar. Ataqty «Rahman qaı­na­ry» shıpajaıyna jol salý máselesi de birtindep sheshilmek. Al tańdaı qaq­qyzǵan Altaı baly ekinshi ha­lyqaralyq festıvalin ótkizýdegi maq­sat – Qazaq­standa omarta sharýa­shy­lyǵyn da­mytý, oǵan shetel­dik­terdiń ynta­syn týdyrý, baldyń sapasyn art­tyrý bolyp tabylady. Elimiz boıynsha baldyń 80 pa­ıyzy kendi Altaıda óndiriledi. О́t­ken jyly da alǵashqy bal festıvalin ótkizgen edik. Aralardyń tu­qy­myn kóbeıtý maqsatynda byl­tyr tórt mıllıon teńge sýbsıdııa bólin­gen. Al bıyl asyl tuqymdy ara sharýashylyqtaryna 24 mıllıon teńge sýbsıdııa berildi. Sonyń ná­tı­jesinde, asyl tuqymdy omarta sha­rýa­shylyǵynyń sany 8-den 31-ge jetkizildi. Elimizde taıaý jyl­da­ry bal arasynyń uıasyn 2 mıllı­on­ǵa jetkizý kózde­lip otyr. Bal – adam aǵzasyna asa qajet bıolo­gııa­lyq zat. Japondar sút pen baldy kún­de­­lik­ti tutyný nátı­je­sinde 80-90 jyl ǵu­myr keshýde. О́t­ken jyl­dan bastap biz mektep oqý­shy­la­ryna kún saıyn 20 gramm bal men bir staqan sút berýdi bastadyq. Ony ob­lys bıýd­jeti kóterip alady. Son­dyq­tan bıylǵy bal festıvalinde ár elden kelgen ǵalymdar men mamandar Altaı balynyń álemde teńdesi joq sapaly ekenin moıyndady. – Sóz sońynda budan basqa da bas­tamalar týraly ne aıtar edińiz? – Shyǵystyń shyraıy kirsin dep júrgen azamattar az emes. «Týǵan jerge taǵzym!», «Týǵan el – altyn besigim!» aksııalary boıyn­­sha byl­tyr da oblys ortalyǵynda ár aýdan, qalanyń mádenı kúnderi, az­yq-túlik jármeńkeleri ótti. Oǵan ár aýdannan shyqqan talantty ǵa­lymdar men óner adamdary, eńbek tarlandary qatysyp, arzan baǵa­men azyq-túlik taýarlary satyldy. Qaltaly azamattar kindik qany tamǵan mekenderine atbasyn bu­ryp, óz qarjy­la­ryna mádenı-áleý­mettik ǵımarattar men meshitter, sport zaldaryn sa­lyp berdi. Olar­dyń qatarynda Qa­zaqstannyń Che­hııadaǵy Tótenshe já­ne ókiletti elshisi Anarbek Karashev bar. Ol budan eki-úsh jyl buryn ózi týǵan jeri Úrjarda meshit salyp berse, qazir sport kesheni qury­ly­syn aıaqtap qaldy. Jaqynda ǵana Aıa­góz­diń týmasy Tóleýtaı Súleı­me­nov degen azamat 84 mıllıon teń­gege sport keshenin salyp berdi. Zaı­san­dyq kásipker, Almatyda tu­ratyn Aıdar Barysov degen azamat ta kindik qany tamǵan Zaısanyna sút zaýytyn salyp berdi, qazir onda jıyrmadan astam adam eńbek etip jatyr. Kókpektidegi «Elim-aı» degen joba mańyzdylyǵymen este qa­lady. Baǵdarlama aıasynda et óń­deıtin zaýyt, turmystyq keshen jumys istemek. Besqaraǵaı aýdany qy­taılarmen birlesip 10-20 gram­dyq baldy arnaıy qoraptarǵa quı­yp, turǵyndardyń qajetin óte­mek. Bas­qa aýdandardyń azamat­ta­ry da «Tý­ǵan el – altyn besigim!» ak­sııa­sy boıynsha osyndaı ıgi sha­ra­lar­ǵa belsene aralasa bastady. Shyraıly Shyǵys Qazaqstan ob­lysynyń ókilderi osy aptada Astana jurtshylyǵyna ózderi shy­ǵarǵan aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin, О́s­kemende qurastyrylǵan av­tokó­lik­teri men ekonomıka sala­syn­daǵy jetistikterin kórsete ala­dy. Qys­qa­sy, asqaq Altaı Asta­na­ǵa kóship bar­ǵan­daı áser qaldyrýdy kózdep otyrmyz.   Qoınaýy toly qazyna Atyńnan aınalaıyn, Táýelsizdik, ózińdi alash urandy halqyń qanshama ǵasyr saǵyna da sarǵaıa kútip edi?! Táýbe, sol alaǵaı-bulaǵaı kezeńderge tonyn berse de qońyn bermeı, syryn berse de synyn bermeı egemendigine esen-saý jetken jurtymyz búgingi tańda sol egile tosqan egemendiginiń ýyz sorǵalaǵan emizdiginen ernin ala almaı jatyr. Sondaı óńirlerdiń biri de biregeıi – aqbas Altaı men aqnıet Arqanyń sa­mu­ryq qanaty talar alty aıshylyq ara­syndaǵy altyn kópir ispetti, ústindegi qundyz jaǵaly bulǵyn shapa­ny­­­nyń qos óńirin asqaraly shyńdarynan lekite soqqan samal jeli jelp etkizse boldy altyn men kúmis, mys pen qorǵasyn, ýran men tıtan saýyldaı tógiletin – Shyǵys Qazaqstan oblysy. Birinshi saryn: Kún shapaǵy Shy­ǵys­tan quıylady. Mynaý – erke ári kekse Ertis. Al mynaý bir úlbireı aǵyp, syńǵyrlaı kú­lip, Ertis ápkesiniń qoltyǵyn qolań sha­shymen qytyqtap, aıpara qushaǵyna kirip bara jatqan Úlbi atty arý ózen. Áne, solardyń toǵysar múıisinde ker maraldaı kerilip, aıshylyq jerden kórinip ásem bir qala jatyr. Ol – О́skemen. Qa­lanyń tarıhy úsh ǵasyrdyń tóńiregin shańdatady. Jyry da, syry da, muńy men sheri de, ótken ǵasyrlar shejiresinen sherter ápsanalary da mol. Áńgime onda da emes, búgingi áńgime – bul qa­la­nyń oblystaǵy jaqsylyqtar men ja­sam­paz­dyqtyń uıytqysy bolyp otyrǵanynda. Atar tań men shyǵar kúnniń Shy­ǵys­tan bastaý alatyny, sonan keıin baryp bútkil Qazaqstanǵa shapaǵy men shýaǵyn taratatyny – beseneden belgili. Iаǵnı, bul óńirdiń jurty, bizder, atar tańdy alǵash qarsy alamyz. Al, kók túrikterdiń kindik jurty – Kún taýy, qazirgi ata­ýy­men atar bolsaq Altaı taýynyń shap­shy­ma shyń­dary Kún shapaǵyna birinshi bo­lyp mań­daı­yn súıgizedi eken. Siz sonaý baǵzy za­man­dardaǵy babalarymyzdyń óz­­de­­rine qutty meken tańdaýy men ja­ńa­ǵy erekshelikterden jumbaǵı bir fılo­so­fııa­lyq sáıkestik baıqamaısyz ba? О́ńirdiń basty brendi tústi metallýrgııa ekendigi kópshilikke aıan. Oblys Qazaqstandaǵy tústi metaldyń qaımaǵy bes eli qazanyn sapyryp otyr. Álemdegi kókjal memleketterdiń basym bóligi bizdiń Shyǵystyń ýrany men tantalyna, berılııi men myryshyna, mysyna táý­eldi. Oblys strategııalyq asa mańyzdy aımaq. Sondaı ushan-teńiz baılyqty ba­syp otyrýǵa da, uqsata bilýge de baı­yp­tylyq, iskerlik, parasattylyq qajet. Bo­dandyqtyń qamyty moınyn qajap, aqjem etken Qazaqstan sandaǵan ǵasyr­lar júzinde óz baılyǵyna ózi ıelik ete almaı, pushaıman kúı keshkeni ótirik emes. Bar baılyǵy bótenderdiń qanjy­ǵa­syna baılanyp, bozdap júrgen jurt edik. Basqa halyqty bilmeımin, dál qazaq úshin Táýelsizdik atty uǵym tym-tym qasıetti. Ekinshi saryn: Jeri – baı, kódesi – maı, eli – jaısań... Táýelsizdiktiń basty tiregi asa qýatty ekonomıka ekendigi belgili. Keshegi kúni Keńes odaǵy ydyrap, bir-birine kúsh­pen telingen respýblıkalar óz kún­derin ózderi kórýge kóshken asa aýyr shaqta tek Qazaqstannyń ǵana emes, bút­kil Odaqtyń qorǵanys qýatyna, ekono­mı­kasyna meljemdi úlesin qosyp, aby­roıyn asqaq­tatyp turǵan Shyǵys Qa­zaqstandaǵy tústi metallýrgııanyń alyp zaýyttary men kom­bınattarynyń tyny­sy tarylyp, ókpe­sine syryl aralasa bastaǵan estandy kezeńde Elbasy ózi bas bolyp tyǵy­ryqtan shyǵý joldaryn alasura izdegeni belgili. Alys-jaqyn elderdegi naryqtyq ekonomıkanyń «tilin» bilip, álipbıin meńgerip qalǵan maman­dardy arnaıy sha­qyrtyp, áýjaılaryn túıgen. Aqyldas­qan, keńesken. Elbasy tústi metallýrgııa qazanynyń astyndaǵy qolamtalanǵan ot ósher bolsa, qaıta tutatý qıynǵa so­ǵa­ryn kemeńgerlikpen boljaı bildi. Jantalasa ınvestorlar izdedi. Shyndyǵyn aıtaıyq­shy, búgingi kúni Shyǵys Qazaq­standaǵy tústi metallýrgııa kombınat­tarynyń aı­da­rynan jel esip, ysqyryǵy jer jaryp tursa, onda el Prezıdenti Nursultan Na­zar­baev­tyń uıqysyz tún­de­ri men kúlkisiz kúnderiniń, eren eńbe­giniń aqtalǵany dep bilgen jón. Shyǵys Qazaqstan oblysy elimizdiń ónerkásibi damyǵan óńirleriniń birine ja­tady. Altaı men Arqa aralyǵyndaǵy aıshylyq aımaqta joǵaryda aıtyp ót­ken tústi metallýrgııadan basqa mashına jasaý, energetıka, azyq-túlik, jeńil jáne aǵash óńdeý ónerkásibi, qurylys ındýs­trııa­synyń iri kásiporyndary shoǵyr­lan­ǵan. Olar negizinen úsh sala boıynsha jilikteledi: óńdeý ónerkásibi, taý-ken ón­dirisi, elektr energııasy. Máselen, soń­ǵy on jyl aralyǵyndaǵy óndirilgen ónerkásip ónimderiniń kólemin tara­zy­lar bolsaq, shyndyǵynda da tań qal­mas­qa sharańyz qalmaıdy. 2000 jyly óndi­ril­gen ónim kólemi 143,3 mlrd. teńgeni qurasa, ol kórsetkish 2010 jyly 624,2 mlrd. teńgege jetken. Iаǵnı, kólem 4,4 esege ulǵaıdy degen sóz. Sonymen qosa óńdeý ónerkásibi óniminiń kólemi de tórt esege artyp, 449,9 mlrd. teńgeni quraǵan. Al taý-ken óndirisiniń ónim kólemi tipti 8,9 esege deıin kóterilgen. Táýel­siz­dik­tiń 20 jyldyǵyna osydan artyq qandaı shashý, osydan artyq qandaı bazarlyq bolmaq! Bas-aıaǵy on jyl ishinde my­na­daı qarqynmen damyǵan óndirisimiz osy shabysynan taımasa ıgi edi. Naryqtyń basty qoz­­ǵaýshy kúshi dep shaǵyn kásipkerlikti teginnen-tegin atamasa kerek. Ob­lysta bul salany jeti myńnan asa shaǵyn ká­siporyn, 50 myń­­nan astam jeke ká­sip­­­ker­ler to­l­yqtyrýda. Árı­ne, bul jerde saýda jáne qyz­met kórsetý sa­la­la­ry ba­symdyqqa ıe. О́ń­ir­diń jumysqa qa­bi­let­ti tur­ǵyn­darynyń tórt­­ten biri dál osy sa­la­­nyń qo­lam­tasyn qa­ǵys­tyryp, alaýyn tutatýda. Aımaqta jańa ınno­vasııalyq óndiristi ja­saq­taý, ınnovasııalyq ın­fraqurylymdy da­my­tý jóninde de qyrýar sha­ralar kesheni júzege asyrylýda. Bul salada ásirese, «Iаdrolyq teh­no­logııalar parki», «Altaı» tehnoparki óte belsendilik baıqatýda. Má­­se­len, bir ǵana 2010 jy­ly «Altaı» tehnoparki aıasynda 16 iri jobanyń tusaýkeseri ótkizilip, saraptaý keńesiniń súzgi­si­nen jalpy quny 28 759 000 teńgelik tórt ınno­­­va­sııalyq jo­ba ótkenin aıtpaı ketýge bolmas. So­nymen qatar Prezıdentimiz N.Nazar­ba­ev­tyń 2009 jylǵy mamyrdaǵy tapsyr­masyna sáıkes óńirde jańa tehnologııalar aımaǵyn qurý jumysy bir sát te tolastamaǵan. Bul óńir ekonomı­ka­sy­­na eleýli serpin bereri ras. JTA aıasyn­da konstrýktorlyq bıýro jáne metallýrgııa ortalyǵy birlese qyzmet atqarmaq. Shyǵys Qazaqstannyń qoınaýy toly qazyna, qazba baılyq. Sondyqtan da shy­ǵar, onyń ekinshi ataýy – Kendi Altaı. Basty baılyǵy polımetall kenderi. Qorǵasyn, myrysh, mystan kadmıı, vısmýt, altyn, kúmis, synap, selen, tellýr, ındıı, kúkirt alynady. Sonymen birge, asa sırek kezdesetin metaldar: tıtan, berıllıı, serıı, nıobıı, samarıı, evropıı jáne olardyń qosylystaryn óndi­rýmen de shuǵyldanady. Oblys aýmaǵynda tas kómir men qo­ńyr kómirdiń úlken ken oryndary ashy­lyp, olardy qazbalaý jumystary qar­qyn­dy júrgizilýde. Qurylys mate­rıal­dary óndirisin damytýǵa qajetti shıki­zattyń baı qory bar. Granıt, mármár, taǵy da basqa óńdeý tastary óndiriledi. Oǵan qosa mıneraldy sýlar men shıpaly balshyǵy taǵy bar. Munaı barlaý ju­mystary júrgizilýde. Aldaǵy besjyl­dyq­tar júzinde Shyǵys Qazaqstan mu­naıly aımaqqa aınalyp jatsa, oǵan múldem tań qalmańyz. Oblys Qazaqstandaǵy atom elektr stansalaryna otyn óndiretin birden-bir aımaq. Máselen, «Qazmyrysh» AQ-tyń myrysh óndirisiniń kólemi álemdegi my­rysh óndirisiniń 5 paıyzyn quraıdy. О́nerkásip óndirisi kóleminde mashına jasaýdyń úles salmaǵy jyl ótken saıyn artyp kele jatyr. Mashına jasaý jáne metall óńdeýmen «Semeı mashına jasaý zaýyty» AAQ, «Brondi tank jón­deý zaýyty» RMK, «Qazaqkabel» JShS, «Shyǵysmashzaýyt» AAQ, «О́skemen armatýra zaýyty», taǵy basqalar shuǵyl­danady. Qazaqstandaǵy birden-bir jeńil avtomashına qurastyratyn «Azııa-Avto» zaýyty 2002 jyly qurylyp, onda sheteldik kóliktermen taıtalasqa túsýge qa­biletti mashınalar shyǵarylýda. Sony­men qatar, qurylys materıaldary óndi­risimen «Buqtyrma sement kompanııasy» AAQ, «Semeı asbosembuıymdar zaýy­ty» JShS, «Semeısement» JAQ, «Sılıkat» AQ shuǵyldanyp jatyr. О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldary Shyǵysta GOELRO josparyna sáıkes al­ǵashqy elektr stansalarynyń biri – Joǵarǵy Qaraýyz (Gromotýha ózeni) salyndy. Tuńǵysh gıdrotýrbına ornaty­lypty. Ol lenıngradtyqtardyń syıy kórinedi. Keıinnen elektr energetıkasy salasyna Ertistegi О́skemen, Buqtyrma, Shúlbi GES-teri qosyldy. Desek te, osylardyń barlyǵy jınalyp kelgende búgingi tańdaǵy suranysty qanaǵat­tan­dyrýǵa álsizdik baıqatýda. Sondyqtan oblysta qosymsha energııa kózderin tabý joldary izdestirilýde. О́ńirdegi atqarýshy bıliktiń basty muraty – oblys turǵyndarynyń áleý­met­tik turmysyn jaqsartý, soǵan saı josparlar keshenin júzege asyrý. Shy­ǵys Qazaqstan oblysy Reseı, Qytaı, Moń­ǵolııa sekildi memlekettermen shekaralas jatyr. Sondyqtan da osy kór­shi­les memlekettermen tyǵyz saýda-ekono­mı­kalyq baılanys ornatýǵa múddeli. О́tken kúzde oblys ortalyǵy О́skemende Qazaqstan-Reseı memleketteri arasyn­da­ǵy dástúrli ekonomıkalyq forým ótki­zildi. Oǵan eki el prezıdentteri – Nazarbaev pen Medvedev qatysty. Sol alqaly jıyn aıasynda Reseıdiń Altaı ólkesi, Taýly Altaı Respýblıkasy, Novosibir, Tom, Omby, Chelıabi, Samara obly­s­ta­ry­men otyzdan astam kelisim-sharttarǵa, kóp­tegen memorandýmdarǵa qol qoı­yl­dy. Jalpy, Reseıdiń atalmysh oblysta­ry­men Shyǵys Qazaqstannyń arasynda erterekten saýda-ekonomıkalyq baıla­nys jaqsy jolǵa qoıylǵan. Saýda-sat­tyqty bylaı qoıǵanda, máselen, bilim berý, densaýlyq saqtaý sııaqty salalarda tyǵyz qarym-qatynas burynnan bar. Sondaı-aq, alyp kórshimiz Qytaımen, shyǵystaǵy Mońǵolııamen de qarym-qatynas bir izge túsken. О́tken jylǵy qys pen kóktem Shyǵys Qazaqstannyń halqyna da, atqarýshy bıligine de alapat aýyr júk artty, úlken syn boldy. Erte kóktemde aıaq astynan erigen qalyń qar oblystyń ońtústik aýdandarynyń birqatar aýyldaryn sý tasqynynyń astynda qaldyrdy. Tarba­ǵataı aýdanyndaǵy Kókjyra, Jántekeı sekildi aýyldar túgelge jýyq shaıylyp ketti. Áıteýir saqtyq sharalaryn aldyn-ala jasaýdyń arqasynda mal shyǵyny bolǵanymen, adamdardyń qurbandyǵyna jol berilgen joq. Jaz boıy osy aýdanda qarqyndy qurylys júrdi. Eki aýyl jańadan turǵyzyldy. Qara kúzge deıin turǵyndar túgeldeı sý jańa úılerge kirdi, qonys toılaryn toılady. Mektep oqý­shylary jańa mektepterdiń bosaǵa­synan attady, jańa partalarda otyrdy. Árıne, barlyǵyn oblys óz kúshimen tur­ǵyzdy, barlyq qarjylyq shyǵyndy óz­deri kóterip aldy desek asylyq bolar, bútkil respýblıka kómekke keldi. Qazaq­stan atty berekesi men birligi uıysqan memleket óz uıymshyldyǵynyń jarqyn úlgisin kórsetti. Sol bir qıyn-qystaý kezeńde kómek qoldaryn sozǵan Qazaq­stan­nyń barlyq halqyna oblys jurty áli kúngi alǵysyn alqalap otyr. Elbasynyń muryndyq bolýymen dú­nıege kelgen «Nurly kósh» baǵdar­la­ma­syna saı О́skemen qalasynyń irgesinde ıne-jipten jańa ǵana shyqqan aqshańqan aýyl boı kóterdi. Onda bas-aıaǵy 700-den astam úı turǵyzý josparlanǵan. Búgingi tańda 360 úı paıdalanýǵa berildi. Oral­mandardyń qýanyshynda shek joq. Nege deseńiz, olarǵa salynǵan úılerdiń qa­ladaǵy páterlerden esh aıyrmasy joq, barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ol aýyldyń tusaýkeser toıyna Elbasy N.Nazar­baevtyń ózi qatysyp, qonystaný­shy­lar­ǵa aq tilegin bildirdi. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna úlken shashý da osy bolar. Tize bersek, jaqsylyqtar jeterlik. Oblystyń bolashaqqa degen josparlary odan da qomaqty. Máselen, 2015 jylǵa deıin «Qazaqmys korporasııasyna» qa­raıtyn, jalpy quny 225 mlrd. teńgelik Aqtoǵaı ken baıytý kombınatyn, «Azııa Avto» AQ-qa qarasty avtozaýyt (jalpy quny 74,5 mlrd. teńge) jáne 125,8 mlrd. teńgelik Baqyrshyq ken-baıytý kombı­natynyń qurylysyn aıaqtaý jobalary bar. Oblysta tek aýyr ónerkásip, taý-ken óndirisi ǵana emes, aýyl sharýashylyǵy salalarynda da qol jetken jetistikter jeterlik. Onda tek ótken jyly ǵana ındýstrııalyq-ınnovasııalyq úsh iri joba iske qosylypty. Et ónimderin óndirý, ony tek óz suranystaryn qana­ǵat­tan­dy­ryp qoıý úshin emes, eksporttaý jaǵyna da kóńil aýdarylýda. Búgingi tańda bul salany órkendetý úshin oblys boıynsha 238 mal bordaqylaý alańy, 156 asyl tuqymdy mal ósirýmen shu­ǵyl­danatyn sharýashylyqtar aınalysýda. Shyǵystyń ádeti osy, maqtanýǵa joq. Buzaýyn botaly túıe etip kórse­tý­den qashady. Alladan qorqatyn shyǵar. Áıtpese, sońǵy on jyl ishindegi taýar aınalymynyń ósimi 4,3 esege artqanyn, Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde 2010 jyldyń qorytyndysynda oblys­tyń 493,5 mlrd. teńgelik 12 ınvestı­sııa­lyq jobasy engenin, sonyń negizinde 1,7 myń jumys orny ashylǵanyn, aýylsha­rýa­shylyq ónimderiniń jalpy kólemi on jyl ishinde 3,2 esege kóterilgenin, negizgi qarjyǵa ınvestısııa tartý 3,9 esege artqanyn, Semeıdegi jylý ortalyǵy­nyń bastysy sanalatyn JEO-1-de qaı­tara jaraqtandyrý júrip jatqanyn, taǵy da... jylý máselesi ár qys saıyn jyrǵa aınalatyn osy qalada taǵy da bir jańa jylý ortalyǵyn salýdy josparlap jatqandaryn, bir ǵana 2010 jyldyń ózinde aýylsharýashylyq taýaryn óndi­rý­shilerge 4,8 mlrd. teńge sýbsıdııa berilgenin, mal basynyń jyl ótken saıyn óte joǵary qarqynmen ósý ústinde ekendigin, jaı ǵana mal emes, jappaı asyl tuqymdy mal ósirýge bet burǵandaryn aıtsa qaıter edi. Átteń, qýlyqtan ada, qaıran Shyǵystyń ańqyldaq halqy-aı!... Úshinshi saryn: Oıhoı, Shyǵys da­lasy, Abaılaǵan... Shyraıly da shuraıly Shyǵystyń tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan, barǵa qanaǵat, joqqa salaýat aıtyp úı­rengen kómbis te kónterli jurty joq­shy­­lyǵyńa da, toqshylyǵyńa da, lyp etip kelip qonyp, ile-shala ekinshi bireýdiń mańdaıyna uıa salar baıansyz qus – ba­qytyńa da asa kóp pysqyrmaıdy. Aby­roı men ólmeıtin, óshpeıtin óner turǵan jerde, joǵarydaǵylardyń betine túkirip ketýge bar. Bul jurt paıǵambarlarmen básekege túse qoımas, alaıda kemeń­ger­lik­ten ada emes. Alysqa qylta sozyp ta qajeti shamaly. Abaı men Shákárim, Muh­tar syndy alyptardyń ózderi-aq mu­qym qazaqtyń abyroıy men ar-oj­dany ekendigi beseneden belgili. Báz­bi­reýler anaý Arqamen maly aralas, qoıy qoralas jatqan Aıagózdegi syban rýynan 17 aqyn shyqqan dese, endi bir óńir shejiresiniń qaqqanda qanyn, syqqanda sólin shyǵaratyn aqıkózderi: «О́ý, myna turǵan on jetini ne betińmen maldanyp otyrsyń? Sybannan 162 aqynnyń shyq­qany – tarıhtan belgili» dep kóz alar­tady. Meıli, másele olardyń sanynda da emes bolar, áıteýir qazaq rýhanııaty degende eń birinshi Jıdebaıǵa at shal­dyratynymyz ras. Ekonomıkasy kemeldengen soń, endi kelip dáýir arbasynan ár ǵasyr tekeme­ti­niń pushpaqtaryna shashylyp qalǵan salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn, óneri men má­denıetin, basqa da ulttyq jaýhar­la­ryn túgendeýge kóshken Qazaqstannyń bir joqshysy Shyǵys óńiri ekendigi shyn­dyq. Prezıdentimiz Nursultan Na­zar­baevtyń tikeleı basshylyǵymen jol­ǵa shyqqan «Mádenı mura» baǵdarlamasy osynaý jyldar ishinde qyrýar sharýa tyndyrdy. Bel sheship, ter baspaǵany, taǵy da ras. Áneý bir jyldary kók túrikterdiń ata­mekeni Tór Altaıdan, onyń kindigi Katonqaraǵaıdaǵy Berel jazyǵynan jer besiginde 25 ǵasyr terbelip jatqan patsha áýleti muqym nókerlerimen, saýyt-saıman, astaryna mingen alaman tul­par­larymen qosa qazylyp alyndy. Tarıh úshin, kúlli túrki jurty úshin bul teń­de­si joq kesek oqıǵa bolǵany ras. Táýel­siz­dik jemisin osy oqıǵadan bastap tergenimiz, onyń qadir-qasıetin osy tamasha jetistik arqyly tanyǵanymyz jón bolar. Sol bir asa qymbat jádigerler ar­qy­ly qazaq jurty bútkil álemge attyń jaly, túıeniń qomynda ǵana týyp, kó­ship-qonyp, ósip-óngen jartylaı jaba­ıy halyq emes, sol dáýirlerdegi órke­nı­et­tiń kósh basynda bolǵanyn dáleldedi. Sondaı tarıhı jurttyń sýyn iship, otyn jaǵyp otyrǵan oblys halqy da babalar dárgeıine tatıtyndaı bolýǵa ty­rysatyny sózsiz. О́ńirdiń mádenıeti, bilim berý, densaýlyq saqtaý, basqa da áleýmettik salalary el egemendik alǵan­nan bergi kezeńde qarqyndy damyp keledi desek, qatelese qoımaspyz. Bul jyl­dar ishinde halyqtyń áleýmettik deńgeıi shynaıy kóterildi, bir ǵana 2010 jyly 16,8 myń adam jumyspen qamtylsa, 900-den astam bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport nysandary jóndeýden ótkizilipti. О́tken jyldar júzinde jańa­dan ǵana 14 densaýlyq saqtaý ǵımaraty, on bes jyl ishinde 65 jańa mektep sa­ly­nyp, paıdalanýǵa berilgen. Oblys aý­maǵyndaǵy 731 bilim berý mekemesi Qa­zaqstannyń bolashaǵy sanalar jastarǵa sapaly bilim men sanaly tárbıe berýde respýblıkada aldyńǵy orynda. 2003 jyly Qazaqstanda tuńǵysh ret О́skemendegi Pýshkın atyndaǵy oblys­tyq kitaphanada kitaphanalardyń ınternetke qosylǵan kompıýterlik júıesi paı­da boldy. Qazirgi tańda oblysta 671 mádenıet oshaǵy jumys isteıdi. Jyl saıyn mádenıet salasyna bólinetin qa­r­jy da artyp keledi. Shyǵys Qazaqstan – halyqtar dosty­ǵynyń kúmis jaqtaýly besigi. Munda 120-dan astam ulttar men ulystardyń ókil­­deri beıbit qatar ómir súrip, qol­tyq­tasa eńbek etýde. Olardyń týǵan jurt­ta­ry­­­nyń ádet-ǵuryptary, salt-dástúrleri, tili men dilinen qol úzbeýlerine barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Ertis ózeniniń sol jaǵalaýy atalatyn teliminde sandaǵan ulttardyń turmys-tirshiliginen tolyq maǵ­­lumat beretin ásem de kórikti Etno­aýyl boı kóterdi. Ol aýyldyń Qazaq­stan­da balamasy joq. Onyń tusaýyn Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev keskenin oblys halqy úlken abyroı sanaıdy. Sport jáne týrızm salasynda jetken jetistikteri de atan túıege júk bolar­lyqtaı. Táýelsizdiktiń mereıtoıy jyl­ǵy Qazaqstanda ótken Azıada oıyn­da­ryn­da Shyǵystyń sportshylar jaqsy nátıjeler kórsetti. Ol oıynǵa oblys­tan 20 sportshy qatysty. Poltoranın, Iаskaıa, Malahova, Kolomına, Zakýrdaev, Galysheva, Babenko syndy sańlaqtary álem sportynyń tórin shańdatyp júr... Qazaqtyń paıǵambardan ne ári, ne beri emes kemeńgeri Abaıdaı alyby­myz­dy О́skemenniń tórine shyǵarǵa­ny­myz­dy, ta­ǵy da sol О́skemenniń marksızm-le­nınızm klassıkteriniń makıntoshyn jamylǵan kó­sheleri búgingi kúni Qa­ban­baı bop, Sát­baev, Qaısenov, Tólegen Toq­tarov, Táýel­siz­dik bop urandap jat­qanyn áńgime ara­syn­da qystyra ketse qaıter edi?! Álibek QAŃTARBAI, jýrnalıst. О́skemendi qaq bólip, qolań shashty arýdyń qos burymyndaı shıratylyp, erkeliginen erte aıyrylǵan kekse Ertis pen onyń tórkindes «sińlisi» – úl­bi­re­gen Úlbi bet júzderin soltústikke bura mop-momaqan aǵyp barady. Baǵzy zamandardan solaı. Bastaýyn jatjurttan ala­tyn aq Ertistiń arna­­sy sál-pál tó­mendegen. Oǵan kináli men emespin degendeı qy­zara qymsynady. Oǵan qara­ǵanda Úlbi tym-tym erkindeý. Sha­ńy­raq­taǵy oń jaqta otyrǵan kenje qyz sekildi. Sholjyń. Erte kóktemde shol­jańdaımyn dep jú­rip jaǵalaýynda jan saq­tap otyrǵan biraz jurttyń dúnıe-múkámalyn shaıyp ta ketedi. Oǵan jurt ta meıirimmen qa­raýǵa úırengen... Qalaı bol­ǵan­da da osy qos ózen aǵysyn toqtatpasa eken. О́ńir ómir ná­rin osy ekeýinen alyp otyrǵany shyndyq. Derek pen dáıek *El Táýelsizdiginiń 20 jyl­­dyǵy qarsańynda kásiporyndar sany 600 ese ósti. О́ndiristegi ortasha jalaqy 160 teńgeden 80 myń teńgege ulǵaıdy. Ob­lys­­­tyń ınvestısııalyq portfeli 34 jobany quraıdy, quny 603,3 mıllıard teńge, sonyń ishinde: respýblıkalyq karta boı­­­yn­­­­­­sha 9 joba, quny 560,1 mıllıard teńge; óńirlik karta boıynsha 25 joba, quny 43,5 mıllıard teń­ge bolady. * 2010 jyly 139 mıllıard teń­gege 12 ınvestısııalyq jo­­ba engizildi. Kendi Altaıda ót­ken jyly jańadan 3 aýyl boı kóterip, 900-ge tarta otbasy qonys toılaryn ja­sa­dy. Osy órken jaıǵan úsh aýylda úsh orta mektep, eki balabaqsha, birneshe otba­sy­lyq ambýlatorııa ashyldy.VII Qysqy Azııa oıyndarynda qa­zaqstan­dyq­tar 70 medaldy jeńip alsa, onyń 32-si shy­ǵys­qa­zaqstan­dyqtar­dyń úlesinde. *О́skemende neke saraıy, ja­ńa qazaq teatry, aýrýhana, ál­eý­­mettik ǵımarattar qury­ly­sy boı kóteredi. * 2009 jyly – 139, ótken jy­­ly – 144,7 al bıylǵy jyl­dyń je­ti aıynda 84,9 mıllıard teń­­ge ınvestısııa tar­tyl­dy. *Mal sharýashylyǵy oblys­tyń agroónerkásiptik kesheni da­mýynda jetekshi oryn ala­dy. Mal sharýashylyǵynyń jal­­­py ónimi kóleminiń ósimi 15,1% boldy. *28 asyl tuqymdy sharýa­shy­lyq (josparlanǵannan 16-ǵa artyq), 23 bordaqylaý ala­ńy (3-ke artyq), 1 taýarly-sút fermasy quryldy. Ná­tı­jesinde tıisinshe et jáne sút óndirisi 9,1%, 3,1% ulǵ­aı­dy. Oblys respýblıkada sút óndirýden 1-oryn alady. *Sý tasqyny men qatty qys­tyń saldarynan shyǵyn bol­ǵan mal basyn óteý úshin je­ke tulǵalardy jeńildikpen nesıeleý baǵdarlamasy boıyn­sha mal satyp alýǵa 350 mln. teńge bólindi. Sonyń nátı­je­sin­de 815 bas iri qara maly, 8463 bas qoı men eshki, 382 bas jyl­qy sany qalpyna keltirildi. *Aýyl sharýashylyǵyn da­my­­tý­ǵa ártúrli qarjylandyrý kóz­derinen 10,5% ósimmen 14,5 mlrd. teńge tartyldy, sonyń ishinde sýbsıdııalaý kólemi 5 mlrd. teńgeden artyq boldy. Mamandyqqa  qushtarlyq Qazirgi tańda jas jetkinshekterdi ju­myspen qamtý máselesi eń ózekti máse­leniń biri. Jaqynda О́skemen qalasynda «Ma­man­dyǵym – maqtanyshym» atty ju­­mysqa ornalastyrý jármeńkesi bolyp ótti. Ony oblys ákimi B. Saparbaev ashyp, Respýblıka alańyna jınalǵan on myńǵa tarta kolledj, joǵary oqý oryndary, mektep oqý­shylaryna arnap sóz sóıledi. – Táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy, gúl­denýi sizderdiń qoldaryńyzda. Son­dyq­tan ár jas mamandyq tańdaý kezinde qa­te­lespeýi kerek. Mamandyqqa qushta­r­­lyqty arttyrý maqsatynda búgin oblys­­taǵy orta arnaýly bilim beretin kolledjder, joǵary oqý oryndary eńbek jár­meń­­kesin ótkizip otyr, – dedi oblys basshysy. Budan keıin án men kúıge kezek berildi. Qu­rylysshylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy V.Shaskov jastardy óz mamandyǵyn tańdaýǵa, bul maq­satta oblysta birneshe kásiptik bilim beretin lıseı men kolledjder bar eken, solardyń kórmesin tamashalaýǵa shaqyrdy. Qatar-qatar ornalasqan qyryqqa jýyq bilim oshaqtarynyń eńbek jármeńkesin óńir basshysy aralap kórdi. №8-shi kásiptik lıseıdi uzaq jyldar boıy Vıktor Iаroshenko basqaryp keledi. Munda jıhaz jasaýshy, aǵash ustasy-sta­nokshy, syrshy-sylaqshy, gaz-elektrmen dáneker­leý­shi mamandary boıynsha kadrlar ázirlenedi eken. Bilim berý tegin, tórt mezgil taǵam beriledi. Al kásiptik bilim beretin lıseı bolashaq elektrpisirýshi mamandyqtaryn oqy­typ shyǵarady. Qala irgesindegi Saratov aý­y­lyn­daǵy Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy kolledjine tájirıbeli bas­shy­sy Nurshat Abdýllına jetekshilik etedi. Bul oqý orny 1945 jyl qu­ryl­ǵan. Osy ýaqyt ishinde oqý ornyn ondaǵan my