«Onlaın ómirdiń» 10 zardaby

Qazir adam sanasyn basqarýdyń nemese adamzatty rýhanı azdyrýdyń túrli tásili tájirıbege endi. Ǵalamtor, áleýmettik jeliler, telefonǵa táýeldilik, taǵysyn taǵylar. «Bul – búgingi zamannyń tehnıkalyq jetistigi. Mólsherimen paıdalana bilse, paıdasy shashetekten», – deıtinderdiń ýáji de oryndy. О́zin basqara alatyn (Alla taǵala bizge osyndaı minez ben sıpatty násip etkeı) adamnyń áńgimesi basqa. Zııany da jetkilikti. Endeshe, «onlaın ómirdiń» zardaptary týraly oılanyp kóreıik. 1. MEIIRIMSIZDIK. Qazir urys-keristiń HHI ǵasyrǵa tán «tá­sili» paıda boldy. «Qar­s­y­lastyń» jaǵasyn jyrtyp, kózin «kógertip» áýre bolmaısyz. Bi­lek­tiń kúshinen asyp túsetin «áleý­met­tik jeli» degen adam janyn aýyr jaralaıtyn «qarýyńyz» bar. Jeliden jeldeı esken negizsiz jala­lar men ǵaıbat sózder adamdar arasyndaǵy meıirimdilik, qaıyrymdylyq, baýyrmaldyq sııaqty asyl qundylyqtardyń altyn arqaýyn birtindep úzýde... Alla saqtasyn! Jeli paıdalanýshylar ta­qy­rypty talqylaýdy qo­ı­yp, adamnyń jeke tulǵasyn qor­laý­dy, kemshiligin synaýdy úlken «olja» kóre bastady. Áleýmettik jeli túrli kóz­qa­ras­tar men ustanymdardyń «soǵys» alańyna aınaldy. Adam­dar arasyndaǵy núktesi joq pi­kir­talastar keńshilikke emes, kek­shil­dikke bastap jatqan jaıy bar. Pi­kirtalasta jeńilmeý, reti kelse sózben túırep tastaý basty maq­satqa aınalǵandaı. 2. ÝAQYTTY О́LTIRÝ. Tańǵy jumystyń «kirispesi» áleýmettik jelini «sharlaýdan» bastalady. Oǵan bireý 1 saǵatyn «qurban» etedi. Bireýler úshin 2 saǵat azdyq etedi. О́zgeniń ne iship, ne jep, qandaı kıim kıip, qaıda barǵanyn kórip, bireý úshin yzalanyp, bireý úshin qýanyp, emosııaǵa berilip júrgende, 2-3 saǵattyń ótip ketkenin baıqamaımyz. Tańerteń ǵalamtordyń tuńǵıyǵyna bir «súńgip» almasaq, bir nárse jetispeı turǵan sekildi bolady. Ýatsapqa kirip, kim ne jibergenin kórip shyqpasaq, basymyz «aýyryp» qalatyn jaǵdaıǵa jettik. Telefonǵa táýeldilik kún ótken saıyn artyp keledi. Sonymen tań atyryp, kesh batyratyn boldyq. 3. «ÁLEÝMETTIK MÚGE­DEK». Shotlandııadaǵy Edınbýrg ýnı­versıtetiniń doktory Aıad Rah­van jelige táýeldi bolǵan adam­dy «áleýmettik múgedek» dep atap­ty. Jeliden «túspeıtinder» ara­synda ǵylymı zertteý ja­sa­ǵan ǵalym: «Áleýmettik jeli adamnyń oılaý logıkasy men sheshim qabyldaýyna keri áser etetinine kózim jetti. Osy másele bo­ıynsha ǵylymı taldaý jasaý barysynda áleýmettik jeli adamnyń saraptaý, taldaý, este saqtaý qabiletin azaıtady degen qorytyndy shyǵardym», – deıdi. Doktor A.Rahvan jelini belsendi paıdalanýshylar arasynda qara­paıym saýalnama júrgizipti. Qa­ty­sýshylardyń 80 paıyzy sanaýly sátte ońaı suraqqa durys jaýap bere almaǵan. «Áleýmettik jelige táýeldi bolǵan adam ár máselege atústi qaraıtyn dárejege jetedi. О́ıt­keni, 1 mınýtta birneshe jańa­lyq­qa lezde sholý jasaý osyǵan ıter­meleıdi. Sóıtip, adam oılaý, taldaý qabiletinen aıyryla bas­taıdy», – deıdi Edınbýrg ýnı­ver­sıtetiniń doktory A.Rahvan. Ǵalymnyń statıstıkasy boıynsha, jelidegi belsendilerdiń nebári 20 paıyzy ǵana kólemdi materıaldardy sońyna deıin oqyp, sol másele tóńireginde oı qorytyp, taldaý jasaı alady eken. 4. TUIYQQA TIRELÝ. Ǵalamtor álemine kirip ketken adam shynaıy ómirden alshaq­taıdy. Búkil bolmys, mı, kóńil kúı, nazar áleýmettik jelidegi boıamaly, jasandy ómirge aýǵan kezde aınaladaǵy adammen áńgi­me­lesýge, ata-anamyzdyń kóńilin aý­laýǵa, balamyzdyń tárbıesi men sabaǵyn qadaǵalaýǵa ýaqyt jet­peı qalady. О́ıtkeni, biz bos emes­piz. Odan da «mańyzdy» sharýamen shu­ǵyldanyp jatyrmyz ǵoı... Oı men kóńildi, sezim men túısikti ǵa­lamtordaǵy qaıdaǵy bireýdiń jylt etken jyltyraq sýretteri jaý­lap alǵan. «Onlaın rejimde» ómir sú­re­tin adam jumys pen otba­syn­da­ǵy adamdarmen jóndi til taby­sýdan qalady. Sóıtip, ózi de, óz­geler de tuıyqqa tireledi. Ǵa­lymdar mundaı kúıge túsken adam­dy ózge túgil óziniń ómirine jaý­apkershilikpen qaraı almaıtyn, ǵalamtordyń nusqaýymen tirshilik keshetin zombıler men tiri «qultemirler» degen tujyrym aıtypty... Alla saqtasyn! 5. DERT. Moıyndamasqa la­jy­myz joq, áleýmettik jeli bi­z­­­­­diń syrlasymyz ben muń­da­­sy­myzǵa aınaldy. Buryn ishi­miz­degi sherimizdi jaqyn adamǵa aı­typ, shyǵarýshy edik. Qazir qaı­ǵymyz ben qýanyshymyzdy je­lide «jelpingen» jandarmen bó­li­semiz. Sóıtip, otbasynyń syry men qupııasyn jalpaq jurtqa ja­rııalaýdy aıyp sanamaıtyn kúıge jettik. «Túrkııaǵa demalýǵa ketip baramyz, mynaý joldasym syılaǵan gúl, búgin kúıeýimmen kelispeı qaldym, qyzymnyń jańa sómkesi, búgin alǵan kóılegim...» Osy saryndaǵy jańalyqtardan kóz súrinedi. О́tken joly áleýmettik jeli­ler­den zardap shekkenderge psı­ho­logııalyq kómek kórsetetin orta­lyqtar týraly aqparatty oqy­ǵanda záre-qutymyz qash­ty. Jelige mınýtyn emes, bir­ne­she saǵatyn arnaıtyndar psı­ho­logııalyq kúızelisti bastan ke­she­di. Internetke táýeldilik adam júı­kesin «juqartyp» tas­taıdy eken. 6. DENSAÝLYQTY QURTÝ. Telefon men kompıýterge uzaq telmirgender densaýlyǵyn qurtady. «Beliń aýyrsa, búıregiń syr berse kompıýterde uzaq otyr­ma. Kóbirek júr, kóbirek qoz­ǵal. Týrnıkke tartyn. Odan basqa em joq», dep edi bir dáriger. Tipti, tamaqtanyp otyrǵanda da telefonymyzǵa damyl joq. Tamaqty tábetpen ishý joq. Nazarymyz, emosııamyz – áleý­met­tik jelide. Birinen soń birin sha­r­lap otyrǵanda ne iship, ne jep qoıǵanyńdy bilmeı qalasyń. Tát­ti tamaqqa tuzdy nárseni aralas­ty­ryp, ystyq shaıdan soń sýyq sý iship degendeı, tamaqtaný tárti­bi­niń «botqasyn» shyǵaramyz. О́ıt­keni, tolassyz kelip jatqan ja­ńa­lyqtardy lezde shemishkedeı sha­ǵý kerek... 7. ARTYQ AQPARAT – ARTYQ PROBLEMA. Áleýmettik jeli siz týraly (úı men jumystyń mekenjaıy, telefon, elektrondy poshta, t.b.) aqparattyń bárin talap etedi. Jelige otba­sy­­ńyzben qaıda, qansha kúnge de­­ma­latynyńyzdy jaıyp sal­ǵan sátte, keıbir ákki urylar ot­­ba­­sylyq josparyńyzdy óz yń­­ǵaıyna paıdalanýy múmkin. Osy­­laısha, artyq aqparat artyq prob­­l­ema týǵyzady. Jelide «shet­el­ge nemese aýylǵa ketip baramyz» dep shýlatqan ózimiz. Muny ańdyp otyrǵan urylarǵa úıdegi baǵaly zattarymyzdy «syıǵa» qaldyryp ketetin ózimiz. Kimge shaǵymdanamyz? Kináli – taǵy ózimiz... 8. О́Z SО́ZIMNIŃ TUT­QY­NY­MYN... Áleýmettik jeli – ishtegi emosııany shyǵarýdyń alańy. Keıde ishte­gi sherdi jutyp jiberýge týra keletin jaǵdaılar bolady. Alaıda jeli degen «syrlas dosymyz» buǵan jol bermeıdi. Monıtordyń arǵy betinen iri sóıle, tilip aıt, «jyrtyp» jaz, «shymshyp» al, aıamaı «soǵyp al» dep turady. Sóıtip, bizdi aýzy «batyr» adamdardyń qataryna qosady. О́ziniń shaǵyn memleketin (otbasyn) basqara almaıtyndardy búkil memleketti «basqarýǵa» «tárbıeleıdi». Saıasatqa aralas­tyryp, arandatady, bireýlerge erip «úrgizedi». Nátıjesinde, adamdy óz sóziniń «tutqynyna» aınaldyrady. 9. ShAŃYRAQTYŃ ShAI­QA­LÝY. Jelidegi jylt etken sýretter­ge qyzyǵyp ta, qyzǵanyp ta qa­raıtyn keıbir áıelder: «Anaý joldasyna shýba áperipti, my­naý kólik syılapty, anaý bolsa syrǵa satyp alypty, mynaý Túrkııada demalyp jatyr. Sonda sen meni qashan jarylqaısyń?» – degen shaǵymdar aıtyp, qana­ǵatsyzdyq tanytyp qoıatyny málim. Osydan keıin: «Bireýdiń Ybyraıy – Ybyraı, bizdiń Ybyraı – sumyraı» degen maǵynadaǵy sózder otaǵasyna qaraı qarsha boraıdy. Túsinbeýshiliktiń sońy jaqsylyqqa ákelmeıtini beseneden belgili. 10. KÚNÁ ARQALAÝ. Áleý­met­tik jelide bireýdi kemsitý, ǵaı­battaý, jaǵalaýdaǵy jart­y­laı jalańash sýretińdi jarııa­lap, ózgelerdiń ımanyn álsiretý, bol­mashy buıymdardy salyp, qanshama shańyraqtyń shaı­qalýyna túrtki bolý, densaýlyqty qurtyp, ýaqytty óltirý, tuıyqqa tirelip, óz ómirińe nemketti qaraý, taǵysyn taǵylar adamgershilikke de, sharıǵatqa da saı kelmeıtin áreketter. Bular pendeniń kúná arqalaýyna sebep bolmaıdy dep eshkim kepildik bere almas... TÚIIN. Bizdiń bul jazbamyz – ǵalamtordyń ıgiligi men tıimdiligin joqqa shyǵarý degen sóz emes. Murat Móńkeuly babamyz aıtqandaı, «Men qaýip etkennen aıtamyn...». Aǵabek QONARBAIULY, QMDB baspasóz bóliminiń meńgerýshisi