Eksporttyq áleýet – ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi

«Eksport» uǵymy la­tyn­nyń «exporto» degen só­zi­nen shy­ǵady, ıaǵnı negizgi ma­ǵy­na­sy «porttan neme­se teńiz aı­laǵynan» shetke shy­ǵarý de­gendi bildiredi. Jalpy al­ǵanda, eksporttyq áreketter ká­sip­oryn­dardy halyqaralyq bá­sekege já­ne ǵalamdyq ozyq teh­nologııalyq ózgeristerge beı­imdeıdi. Kompanııa­lar­­dyń bá­sekege qabilettiligin kú­­sheıte oty­ryp, álemdik ry­nok­tyń jo­ǵary suranysqa ıe taýar­lar­men tolyǵýyna jol ashady. Túıindeı aıtqanda, eldegi kompanııalardyń eksporttyq áleý­eti qanshalyqty myq­ty bolsa, el ekonomıkasy da son­shalyqty jahan­dyq bá­se­ke­les­tikke qabiletti, teh­nol­o­gııa­lyq jańǵyrtylýy joǵary bolyp keledi. Jahandyq daǵdarys jyldarynda tıimdi reformalar jasaý arqyly óz­gelermen salystyrǵanda oq boıy ozyq shyqqan Qazaqstan ekonomıka­sy sońǵy jyldary damýdyń ja­ńa baspaldaqtaryn baǵyn­dyr­dy. Eli­mizde erekshe ba­sym­­dyq berilgen ÚIID baǵ­dar­lamasy sheńberinde otan­dyq taýar óndirýshilerdiń ónim­­derin shetelderge shyǵarý maq­s­aty­n­- ­­­da júrgizilgen ke­shen­di sharalar ózi­niń tıimdi ná­tıjelerin berýde. Eli­mizdiń ek­sport­tyq áleýet jyl­dan-jyl­ǵa ósip keledi. 2016 jyly Qazaqstan Keden odaǵyna kiretin memleket­ter­den basqa elderge 32,9 mı­l­lıard AQSh dollary mól­sherindegi taýarlardy eks­port­qa shyǵarypty. Tabıǵı shı­ki­zattardyń baǵasynyń arzandaýyna jáne álemdik rynokta bul taýarlarǵa degen suranystyń tó­men­deýine qaramastan, Qazaq­s­tan álemdegi iri eksporttaýshy el dáre­je­sin saqtap qaldy. Elba­sy­nyń eko­nomıkamyzdy shıkizatqa táý­el­di­lik­ten aryltý týraly taps­yr­malary­na sáıkes, qaıta óńdeletin taýarlardy eksporttaý kólemi artýda. Máselen, 2016 jyly aǵash óńdeý jáne sellıýloza-qaǵaz óndirisi salasynyń eksportqa shyǵaratyn óni­mi­niń kólemi 2015 jylmen sa­lys­tyrǵanda 18 ese ósip, 229,9 mıllıon AQSh dollaryn qurady. So­ny­men birge, toqyma jáne toqyma ónim­deri óndirisiniń eksporttyq áleý­eti jyl ishinde 19,6 paıyzǵa artyp, 78,7 mıllıon dollardy qurasa, eli­miz­diń mashına, kólik quraldary já­ne jabdyqtar shyǵaratyn óndirisi sala­sy­nyń eksporttyq ónimi jyl ishinde 7,2 paıyzǵa ósip, 497 mıllıon AQSh dollaryna jetken. Búginde Qazaqstan álemdegi eń iri 50 eksporttaýshy el qa­ta­rynan berik oryn alǵan. Al jahandyq rynokqa ýran, un jáne bıdaı eksporttaýda Qazaqstan Respýblıkasy kósh­basshy bolyp tabyla­dy. Eli­miz qazir álemniń 118 mem­le­ketine qaıta óńdeý óner­ká­si­biniń 800-den astam taýar túr­lerin eksporttaıdy. Bedeldi halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, bizdiń eldiń eksportqa shy­ǵa­ratyn taýarlarynyń sapasy da joǵary bolyp keledi eken. Bizdiń taýarlarymyz eksporttalatyn stra­tegııalyq rynoktar negizinen Reseı, Qytaı, Iran, Ortalyq Azııa mem­le­ketteri jáne Kavkaz bolyp ta­by­la­dy. Sonymen birge, Eýro­pa­lyq odaq­qa qarasty elderde de Qazaqstan taý­arlaryna degen suranys jyldan-jylǵa ul­ǵaıyp keledi. Sońǵy jyl­da­­ry Qytaı, Iran, Reseı elderiniń eksporttyq rynogyna baǵyttalǵan: «QAZAQ ORGANIC FOOD» (Aýyl sha­rýashylyǵy jáne qaıta óńdeý ónerkásibi); «Et brendi» (Iri qara jáne qus eti); «Halal» (Musylman memleketteriniń rynok standarttaryna sáı­kes­tendirilgen ónimder) sııaqty shatyrly brendter belgilendi. Joldaýda eksporttyq ále­ý­etti arttyrý maqsatynda «Bul baǵyttaǵy jumysty jandandyrý úshin eksportty damytý men ilgeriletý tetikterin bir vedomstvoǵa shoǵyrlandyrý qa­jet. Eksporttaýshylarǵa «bir­ te­reze» qaǵıdaty boıynsha óńir­­ler­­de de qoldaý kórsetý kerek», dep atap kórsetilgen. Bul rette In­ves­tısııalar jáne damý mınıstr­li­­giniń bastamasymen júzege asyry­lyp jatqan keshendi sharalar bar­shylyq. Elimizde shıkizattyq emes sek­tordyń eksporttyq múm­kin­­dik­­te­rin arttyrýǵa qoldaý kór­setý maqsatynda arnaıy baǵ­dar­lama qa­byl­danǵan. Jyl sa­ıyn shıkizattyq emes taýarla­ryn eksporttaýshy 300-den astam qazaqstandyq kásip­oryn osy baǵdarlamaǵa qatysady. Qazirgi kezde Qazaqstan bız­ne­siniń eksporttyq saýda mıs­sııa­syn qol­daý sheńberinde 20 shet elde ár­­túrli sharalar ótkizilýde. 300-den astam taýarlyq belgilerdi shet­el­dik tutynýshylarǵa tanystyrý maqsatynda 86 jarnamalyq tu­saý­keser sharalary ótkizilgen. Qazaqstan­dyq taýar óndirýshi 237 kom­panııa taýarlarynyń kórmeleri uıym­dastyrylǵan. Sonymen birge, sheteldik rynokqa endi ǵana shyqqan eksporttyq kompanııalardy qoldaý maqsatynda ártúrli oqý-ádistemelik sharalary ót­ki­ziledi. Jyl saıyn 20 shet memle­ket­ter qazaqstandyq eksporttaý­shy kompanııalardyń taýar­laryn na­sıhattaý maq­sa­tynda júzden astam keshendi jarnamalyq shara­lar uıym­dastyrylady. Árıne, mun­daı sharalar eksporttyq taýar­lar­­dy tanystyrýǵa eleýli yq­pal jasa­ǵanymen, taýarlaryn eksportqa shy­­ǵaratyn kom­­panııalardyń áleý­etin arttyra almaıdy. Son­dyq­tan, bul máselede básekege qa­­biletti sapaly taýar óndi­r­e­tin kompanııalardyń ınno­va­sııa­lyq jáne tehnologııalyq múm­­kindikterin arttyrýǵa ba­sym­dyq berilýi kerek. Elbasynyń «Qazaqstannyń Úshin­­shi jańǵyrýy: jahandyq báse­kege qabilettilik» atty Joldaýynyń bas­ty maq­sa­ty el ekono­mı­ka­synyń barlyq salasyn bir­yń­ǵaı jan-jaqty jań­ǵyrtý negizinde múlde jańa eko­nomıkalyq model qurýdy kózd­eı­di. Memleket basshysy kún tár­tibine qoıyp otyrǵan ne­gizgi bes ba­sym­dyqty júze­ge asyrý jolynda naqty stra­tegııalyq baǵdarlamalar bel­gi­lenýi qajet. Bul rette eldiń eksporttyq áleýetin odan ári arttyrý maqsatynda da ja­ńa ozyq teh­nologııalarǵa ne­gizdelgen stra­te­gııa­lyq baǵ­dar­lama jasalýy tıis. El­ba­­synyń Joldaýda aıtqan «Úki­met janynan Eksport saıa­saty jó­nin­degi keńes qu­rý­dy tapsyramyn. Oǵan bıznes qoǵamdastyǵynyń ókil­deri kirýi tıis. Bıylǵy 1 qyr­kúıekke deıin Úkimet áki­m­­dermen jáne bıznes ókil­derimen birlesip, Bir­yń­ǵaı eksport strategııasyn ázirleýi kerek», degen naqty tu­jy­ry­my da osy keshendi mindetti kún tár­tibine qoıyp otyr. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»