Byltyr Alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhannyń júz elý jyldyǵyn IýNESKO kóleminde toıladyq. Kir jýyp, kindik qany tamǵan Aqtoǵaı topyraǵynda dúrkirep toı ótti. Sol toıda ólketanýshy Tuńǵyshbaı Muqan atty aǵamyz tamasha derek keltirdi:
«Myń segiz júz otyz segizinshi jyly Merki men Shýdyń arasyndaǵy Qoskól degen jerde Alash arysy Álıhannyń ákesi Nurmuhamed týǵan. Qorǵashtyń Qoskóli dep atalatyn bul jer – Kereı men Jánibektiń alǵash Qazaq handyǵyn quryp, tarıh tańbasyna aınaldyrǵan áıgili Qozybasymen japsarlas ornalasqan. Sóıtip, handar áýletiniń taǵy bir urpaǵynyń kindik qany qazaq handyǵynyń týyn tikken kıeli topyraqqa tamǵan deýge negiz bar», deıdi.
Sol Nurmuhamedten týǵan ataýly han násili Álıhan osydan týra júz jyl buryn, 1917 jyly Alashorda úkimetiniń tóraǵasy bolyp saılanady.
Iаǵnı, bıyl Alashorda úkimeti qurylyp, Alash avtonomııasy jarııalanǵanyna 100 jyl!
Al Alash atyn ataǵan tusta eldik uǵymymen ejettes Abaı esimi qatar aıtylatyny shyndyq.
Alash ıdeıasynyń qaınar bulaǵy Abaıdan bastaý alady desek mándi tujyrym shyǵatyn sııaqty. Nyq aıtýymyzǵa birneshe sebep te jeterlik. Aldymen, burnaǵy ýaqytta da aıtylýdaı-aq aıtylyp, jazylyp kelgen, Abaı men Álıhannyń shyn máninde kezdeskendigin naqty aıǵaqtaıtyn bultartpas birneshe mysal.
Birinshi, Álıhan men Abaıdyń biz kóp aıta bermeıtin týystyq qatynasy. Biletinimiz, Álıhan Bókeıhannyń súıegi – Tóreniki, súti – Tobyqtyniki ekeni. Naǵashysy Kókshe Tobyqty – Jýantaıaq. Iа, bolmasa, Álıhan men Shákerimniń týystyǵy da Abaı aýylynan alys emes maǵlumat. Ekeýi – bóle. Shákerimniń sheshesi men Álıhannyń sheshesi – apaly-sińili. Áıgili Mamaı batyrdyń urpaqtary bolǵan. Shákerimniń sheshesi – Boshantaı, Álekeńniń sheshesi – Begim hanym. Endi, osy jerden ózimizge logıkalyq suraq qoıyp kóremiz. Qazaqy tanymmen paıymdaǵannyń ózinde Shákerimniń bólesi, asa zııaly ult kósemi – Álıhandy Abaıdyń birde-bir ret kezdestirmeýi múmkin be?
Nemese professor, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jandos Smaǵulov aıtqandaı, Álıhan men Abaıdy kezdestirgen eki adam bar. Biri – Muhtar Áýezov. «Abaı joly» roman-epopeıasynda Ázimhan degen keıipker arqyly Álıhannyń beınesin somdaıdy. Ekinshi adam – Ramazan Toqtarov. «Abaıdyń jumbaǵy» romanynda jolyqtyrady. Týystyǵy demeı-aq, Qarqaraly jaǵyn bylaı qoıǵanda, bizdiń paıymymyzsha, Álıhan orys geografııalyq qoǵamynyń Semeı bólimshesiniń statıstıka bólimshesinde jumysqa ornalasqan tusta, ataqty Mıhaelıspen, Tıan-Shanskıımen, Abaımen qyzmet atqarǵan. Odan beride Sherbınanyń ekspedısııasyna qatysqan kezeńde, Shyńǵystaýdyń bolystaryn aralaǵan ýaqytta jer, sý, ormandy hatqa, kartaǵa túsirgen shaqta Álekeńniń Abaı aýylyna barmaýy eshqandaı aqylǵa syımaıdy. 1903 jyly «Reseı. Bizdiń Otanymyzdyń tarıhy» atty kóptomdyq eńbekte: «Qazirgi qazaq ádebıetindegi jańa baǵyttyń ókili – Qunanbaıuly» dep kórsetedi. Bul kezeńde Abaıdyń kózi tiri. Nege, ashyq aıtqan joq. Sebep – bireý. О́zi saıası qýǵynda júrgen Álıhan Abaıǵa «bálesin» juqtyrǵysy kelmegen. Abaımen kezdeskendigin maqsatty túrde jasyrǵan bolyp otyr. Taǵy bir dálel, 1905 jyly «Semıpalatınskıı lıstok» gazetine Abaı týraly nekrolog-maqala jarııalanady. Álıhan jarııalap otyr. Eki jyldan keıin tolyqtyryp, qaıta basqa baspa betine basady. Tuńǵysh ret Abaıdyń ómirbaıany, ata-tegi, shyǵarmashylyǵy, Abaı jyrlaǵan taqyryptar ǵylymı túrde baǵalanady. Alǵashqy abaıtanýshy – Álıhan. Bul turǵydan Abaı murasyn jınaqtaýshy Kákitaıdyń da, Turaǵuldyń da bedeli tómendemeıtini anyq. Qaıta Alash arysy Álıhanmen murattas, ıyqtas tulǵa retinde qatar atalatyn esimderdiń tarıh tamyry tereńdeı túsetini aqıqat.
1914 jyly «Qazaq» gazetiniń betine Álekeń «Ofat» degen maqala jarııalaıdy. Mıhaelıs jaıly. Maqalada Abaı: «Meniń kózimdi ashqan Mıhaelıs» dep aıtyp otyrýshy edi» dep jazady. «Aıtyp otyrypty» demeıdi.
Tipti, odan áride 1904-1910 jyldary Semeıde «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı» degen gazet shyqqan. Osy gazette Semeıdiń statıstıkalyq komıtetiniń 1904 jylǵy is-áreketiniń esebi shyǵady. Osy esep komıssııasynda múshe bolǵan azamattardyń aty-jónderi keltiriledi. Tizimge qarasańyz, «Ibrahım Qunanbaev», «A.Býkeıhanov» dep jazylǵan. Iаǵnı, Álekeń men Abaı bir komıssııanyń quramynda bolǵan. Sondyqtan olardyń ózara júzdespeýi múmkin be?
Álıhan men Abaı haqyndaǵy ashylyp aıtylar shyndyqtyń bir parasy – osy.
Endi Alashorda taqyrybyna qaıta oralsaq. Abaı qaıtys bolǵannan keıin, shyndyǵynda, murasyna der kezinde ıe bolatyn eshkim bola qoımaǵan syńaıly. Jazýshy Muhtar Maǵaýın aıtqandaı, Abaıdyń shyǵys úlgisimen jasaǵan dıýany bolǵan. Iаǵnı, jınaǵy. Ony 1903 jyly úıin tintken ýaqytta alyp ketken. Naqty alyp ketti degen de derek joq, biraq tintý bolyp, kóp qaǵazdy alyp ketkeni – shyndyq. Maqsattary belgili. Túgel aýdartyp, ishinde bóten pikirdiń bar-joǵyn anyqtaý. Bul oqıǵa jaıly «Ana tili» gazetinde professor Kóshim Esmaǵambetovtiń Mustafa Shoqaı týraly jazǵan maqalasynda: «Mustafa Shoqaı «Iаsh Túrkistan» jýrnalyna (1935, №63) «Shaıyr Abaıdyń ómirden ozǵanyna 30 jyl tolýyna oraı» degen maqala jazyp, onda «Abaı – ultshyl», «Abaı – feodalshyl», «Abaı – alashordashyl» dep, Abaı shyǵarmalaryn mektep kitaphanalaryna da jibertkizbeı órekpip júrgen bolshevıkter saıasatyn synǵa alady» degen joldardan-aq, sol shaqtardyń ózinde Abaı basyndaǵy aýyr haldy, Alashordanyń basynda turǵan alyp tulǵa ekeni anyq seziledi.
Aıtpaǵymyz, Alash muratyn, ıaǵnı Alash ıdeıasyn sóz etkende – Abaı murasyn aınalyp ótpeıtinimiz belgili. Kórkem shyǵarmasyna kóp astar salyp, Lermontovtan:
«Jalǵyz jalaý jaltyldap,
Tumandy teńiz órinde.
Jat jerde júr ne tyńdap?
Nesi bar týǵan jerinde?
...Qarashy, ol búlik qudaıdan
Suraıdy daýyl kúni-tún!» degen «Jalaýdy» aýdaryp, Alashqa Abaı birinshi at qosady. Jalaý da, alaý da – Abaı hám Álıhan. Kózqarastar tolyq ushtasyp baryp dúnıege Alash ıdeıasy keldi!..
Biz Abaıdy aqyn dep oqysaq, olqy oılaımyz. Oıshyl deseńiz, oǵan qosylamyz. Alashshyl deseńiz, sizben pikirlespiz.
Abaıdaı temirqazyqty baǵdar tutqan Álıhannyń «Qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn!» deýi zańdylyq.
Qaıtken kúnde de, Álekeńniń tuńǵysh abaıtanýshy ekendigine, Abaıdyń Alashshyl, azatshyl ǵaqyl ıesi ekendigine, eki tulǵanyń kezdeskenine tuspaldy tarıhı qujattar áli de jeterlik dep senemiz.
Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»