Baılyqtyń kózi balyqta

Alaıda bul salaǵa jetkilikti nazar aýdarylmaı keledi Atyraý dese aldymen munaı, sodan soń balyq eske túsedi. Alaıda, Jaıyq-Kaspıı bas­seı­nin­degi sý marjandary jyl sanap azaıyp barady. Bra­konerlerdiń zańsyz áreketteri, ekologııalyq jaǵdaımen birge tabıǵı faktor da baǵaly balyq qatarynyń sıreýine sebep bolyp otyr. Aımaqtaǵy balyq sharýashylyǵy jáne onyń tóńiregindegi sheshimin kútken máseleler jaıynda ne aıtýǵa bolady?

Jaıyq taıazdanyp barady

Atyraý aımaǵynda halyqaralyq mańyzǵa ıe úsh sý qoımasy bar: Kaspıı teńiziniń soltústik bóligi, Jaıyq jáne Qıǵash ózenderi. Buryn teńizge quıatyn ózenderdiń ishinde Jaıyqta ǵana bekire tuqymdas balyqtardyń ýyldyryq shashatyn oryndary kóp bolatyn. Keıingi kezderi kemidi. Sý qoımasynyń túbi laılanyp, jaǵalaý beldeýi ózgerdi. Bul óz kezeginde baǵaly balyq qorynyń 30 esege deıin azaıýyna ákeldi. Ásirese, Jaıyq, Qıǵash ózenderiniń taıyzdap ketýi kesirinen balyqtar erkin kóbeıe almaı qaldy. Balyq júretin aryqtardy tereńdetý jumystary jaıynda ótken jyly oblystan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine bir emes, eki ret hat joldanǵan edi. «Ol el Úkimetiniń otyrysynda qaralatyn Atyraý oblysynyń problemaly máseleleri tizimine engizildi. Biraq mınıstrlik eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty balyq sharýashylyǵy melıorasııasyna bıýdjetten qarajat qaralmaǵanyn habarlady», deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Syrym Rysqalıev. Qarajat qaralmady eken dep qareketsiz otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Jaıyqtyń Iаıskıı, Qıǵashtyń Ganıýshkın dep atalatyn kanaldaryn tereńdetý jumystaryna qujattama daıyndaý úshin oblys qazynasynan 65 mln 900 myń teńge bólingen. Bir ǵana Iаıskıı kanalynan 12 taıaz ýchaske anyqtalyp otyr eken. Jalpy, Qurmanǵazy aýdanyna qarasty Qıǵash, Sharon ózenderiniń gıdrogeologııalyq ahýaly syn kótermeıdi. Buǵan sońǵy jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri birde-bir ret tereńdetý jumystary júrgizilmegenin qosyńyz.

Lımıttiń lańy kóp

Sońǵy bes jylda óńirdegi balyq aýlaý kólemi 14 myń tonnadan 12 myń tonnaǵa tómendedi. Belgilengen lımıt mólsheri de 26 myń tonnadan 19 myń tonnaǵa deıin azaıǵan. Qurmanǵazy aýdanyna barǵan saparynda balyq sharýashylyǵy jaıyn talqylaǵan oblys ákimi Nurlan Noǵaev birqatar problemany ashyp aıtqan edi. Aýdandaǵy tabıǵat paıdalanýshylarǵa ótken jyly 5 790,1 tonna lımıt bólingen, sonyń 78 paıyzy ǵana ıgerilipti. Balyq aýlaý lımıti men óńdelgen balyq kólemi jyl sanap azaıyp barady. Buǵan osy saladaǵy qordalanǵan máseleler sebep bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Mysaly, «Quralaı» korporasııasynyń prezıdenti Ábdibek Bısenovtiń aıtýynsha, balyq aýlaýǵa bólingen lımıt sharttary kóńil kónshitpeıdi. Ol kórshiles Reseı eli­niń na­ry­­ǵyna shyǵa almaı otyr­ǵan­daryn, bul jolda kedergiler kóp ekenin de jasyrmady. «Búginde reseılikter bizdiń paıdalana almaǵan múmkin­­dik­terimizdi iske asyryp otyr. О́ńdelgen balyqtar Aty­raý­da Astrahannan eki ese qym­bat», degen kásipker oblys orta­lyǵynan arnaıy dúken ashqy­sy keledi. Shyny kerek, Aty­raýdyń baly­ǵyn reseılik bız­nes ıeleri satyp alyp, ony óńdep, qaıtadan ózi­mizge satyp júrgenderine biraz ýaqyt bol­dy. Qazir aımaqta balyq aýlap satý­men aınalysatyn 19 ká­sip­­oryn bar, alaıda sonyń tek on pa­ıyzy ǵana balyq óni­min daıyn­d­aıdy. Aýlanǵan balyq­tyń toqsan paıyzǵa jýyǵy Reseı­ge, qalǵan bóligi Ýkraına, Ger­ma­nııa, Fransııa elderine jónel­tile­­di. Biraq eksportqa shyǵa­ry­­lyp jatqan ónimderdiń kóp bóli­gi óńdelmegen kúıde ketip jat­qany­na kóz jumyp qarap otyr­a berýge taǵy bolmaıtynyn es­kert­­­ken aımaq basshysy Nur­lan No­ǵaev: «Elbasy bıylǵy Jol­daýyn­­da aýylsharýashylyq sala­sy eli­miz úshin strategııalyq ba­sym baǵyt­tar­dyń biri ekendigin aıt­ty. Biz Aty­raý oblysynda eko­no­mı­ka­­ny ár­ta­raptandyra otyryp, eksport­qa tereń óńdel­gen ónimdi shyǵarýǵa den qoıýymyz kerek», dep atap ótti. «Kaspıı tańy» óndiristik koo­pe­ratıviniń basshysy Baqyt­jan Temirov te bizdiń eldegi balyq kásip­­shiliginiń óristeýin kórshi el­­men baılanystyra baıandap, Reseı­­de lımıt erte bólinetinin, ózen­ge muz túse bastaǵan kezden-aq olar iske kirisetinin aıtady. Al biz­de qaýlyny Úkimet aqpan aıy­­nyń sońynda ǵana shyǵarady. Ol kú­shi­ne endi degenshe naýryz bola­­dy. Bul – tym kesh. Taǵy bir máse­le aýlan­­ǵan balyqty oblys or­ta­­ly­­ǵy­­na saraptamaǵa aparýǵa qa­ty­s­­ty. Saraptama nátıjesin alý úshin de on kúnnen astam ýaqyt kerek. «350 shaqyrym jol júrip, sarap­tamaǵa aparamyz. Onyń qory­tyn­dysyn bizben birge shet elden kelgen tap­sy­rys berýshiler de kútedi. Al biz olardyń kólik­teri bos qań­tarylyp turǵany úshin 500 dollar­dan tóleýge máj­búr bolamyz. Aýdan­da jańa zerthana bar, biraq onda sa­rap­­tama jasalmaıdy», deıdi koo­­pe­ratıv basshysy. Eń qıyny, balyq­ty tasymaldaýǵa tek kúndiz ǵana ruqsat etiledi. Shekara­shylar tún­de júrýge ruqsat ber­meı, tańǵa deıin toqtatyp qoı­ǵan mysaldar da bol­ǵan. Ásire­se, kún ystyq kez­de balyqt­ar shirip, paıdasyz bolyp qala­dy. Alystaǵy aýdannyń balyq­­­shylaryn mazalaǵan bul máse­­­le­­lerdi oblys ákimi Nurlan No­ǵaev jaýapsyz qaldyrmady. Aı­­maq basshysynyń aralasýy­men endi saraptama jumysy aýdan or­ta­ly­ǵynda jasalatyn bolyp sheshildi. Al qalǵan prob­le­malar­dyń kúrmeýin tabýǵa áli de ýaqyt kerek.

«Barymtashyǵa» baqylaý bar ma?

Baǵaly balyq qorynyń azaıýy­na brakonerlerdiń de «qaty­sy» bar. Oblystyq or­man sharýa­shylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń ókili Oleg Týshkanovtyń aıtýynsha, balyq qorǵaý salasynyń qyzmet­ker­leri ótken jyly 43 zań buzý­shy­lyqty anyqtaǵan. Osy derek­ter boıynsha on qylmystyq is qozǵal­dy. Tabıǵat qorǵaý organ­dary­men birge ınspektorlar 10 180 keli balyq jáne balyq ónim­derin tárkilegen, onyń ishinde 158 keli bekire tuqymdas balyq bar. Atyraýlyq balyqshylardy tolǵandyratyn taǵy bir jaıt – sýbsıdııaǵa qatysty. Memleket qoldaýy tek balyq ósirýmen jáne toǵan sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa ǵana tıesili. Al qalǵandaryna sýbsıdııa alý ázirge arman bolyp tur. Baqytgúl BABASh, «Egemen Qazaqstan» ATYRAÝ