Eýroodaqty endi ne kútip tur?

Eýropa odaǵynyń endigi taǵdyry Germanııadaǵy saı­­l­aý men EO-AQSh árip­­tes­tigine qatysty Tramp­­tyń saıasatyna baı­la­nys­ty bolaıyn dep tur.

Aldymen Merkel múddeli

Eýroodaqtyń negizgi draıveri Ger­manııadaǵy Angela Merkel úkimeti odaqtyń tutastyǵyn saq­taýǵa múddeli. Birinshiden, odaq el­deri­niń ortaq naryǵy nemistiń eks­porty úshin úlken múmkindik. О́zge eldermen salystyrǵanda Ger­ma­nııa odaqtas memleketterge eń kóp taýar satyp otyrǵan el. Bireý­ler Germanııanyń odaqqa son­sha­lyqty janynyń ashýyn ne­mis­terdiń ústemdik qurýy retin­de tanyǵanymen, shyndap kel­gende, EO naryǵy arqyly Ger­manııa óziniń ekonomıkalyq qýatyn art­tyrýdy kózdeıdi. Ekin­shi­den, Brı­tanııanyń odaqtan shyǵýy Germanııa úshin taǵy bir múm­kin­dikti usynyp otyr. «Brek­sıt­ti» ótkizý týraly referendým qory­tyndysynan keıin Brı­ta­nııa­daǵy halyqaralyq qarjy uıym­dary men iri kompanııalar Lon­donnan ketýge yńǵaılana bastady. Brıtanııadan ketkenimen, Eýro­odaqty tastamaıtyn iri kásip­kerlerdiń endigi jumys is­teı­tin jeri, árıne, Maındaǵy Frank­fýrt bolmaq. Osylaısha, sarapshylar, keler jyldan bas­tap London qor bırjasynyń saýda­gerleri endi Germanııaǵa kóshe­tinin aıtyp jatyr. Eýroodaqtyń qarjy orta­lyǵy bolǵaly tur­ǵan Ger­manııa bul turǵyda ınves­tor­larǵa elderindegi saıası turaq­tylyq pen ekonomıkalyq ıntegrasııany usynýy tıis. Degenmen, Germanııanyń so­sıal-demo­kratııalyq partııasy eldiń ishki saıa­sa­tyn­da Brıýsselge degen táýeldilikti azaıtýdy kók­seıdi. Oǵan sebep – bosqyndar má­se­­­lesi. Eýroodaq elderi ishinen eń kóp bos­qyn qabyldaıtyn Ger­­ma­­­nııa­­daǵy áleý­mettik máse­le­l­er­diń she­shimine, sosıal-demo­­krat­tar­­dyń pikirinshe, qazirgi bılik par­­tııa­­synyń syrtqy saıasattaǵy us­ta­nymy kináli. Sońǵy jyldary kó­beı­ip ket­ken lańkestik áre­ket­ter­di óz upaılary úshin utym­­dy paı­da­lana bilgen sosıal-demo­­krat­tar 2017 jyl­dyń kúzine jos­­­par­­­lan­ǵan saı­laý­da ózderi­niń saı­­laýal­­dy baǵ­­dar­­­­lamasy retin­de Ger­ma­nııa­ny bos­qyn­­dar­dan tazar­typ, ishki eko­no­mıkanyń órken­deýi­ne ba­sym­dyq beremiz dep ýáde berip otyr.

Eýronyń álsireýi

Brıtanııanyń referendýmy men «Breksıtti» el parlamenti maquldaǵannan keıin fýnt­tyń quny quldyrap ketken. Sarap­shylardyń pikirinshe, «Breksıttiń» kesirinen Brıtanııa 100 mlrd fýnt sterlıng joǵalt­paq. Brıtanııany joǵaltsa, árı­ne, Eýroodaqtyń resmı valıý­tasy da álsi­reıtini belgili. Qar­jy­ger­lerdiń pikirinshe, 2017 jyldyń sońyna deıin AQSh dol­lary men eýronyń quny teńe­sip qalýy tıis. Onsyz da 2008 jylǵy daǵdarystan áli es jıyp bolmaǵan EO-nyń keı mem­leketteri úshin bul úl­ken qar­jy daǵdarysyna ula­sýy yqtı­mal. Sonyń ishinde Berlın­men burynnan beri múdde­leri qaıshy keletin Italııa birinshi bolyp antııntegrasııalyq shara­lar bastap ketýi ǵajap emes. Eýronyń quldyraýyna, ekin­shi kezekte, dollardyń ózin­dik qu­ny­nyń kóterilýi sebep bol­maq. Tramptyń kóshi-qon saıa­saty­n­an keıin birneshe aılyq rekord­tyq deńgeıge túsip ketken dol­lar quny jyl ortasyna qaraı kerisinshe sharyqtap ós­pek. Olaı deıtinimiz, ótken jylǵy jeltoqsanda AQSh Fede­ral­­dyq rezerv júıesiniń (FRJ) kezekti otyrysynda 2017 jyly dollardyń baza­lyq ús­­te­­mesiniń bir jylda qatary­­nan úsh ret kóteriletini týra­ly sóz­diń aıty­lýy. Eger FRJ bas­shy­sy Djan­net Iellen osyndaı qadam­ǵa bara­tyn bolsa, qazirgi 0,75 p­a­ıyz­dyq ústeme jyl so­ńy­na de­ıin 2 paıyzǵa je­tip, dol­lardyń quny eýrony mańaı­lap qalýy ǵajap emes. Al dol­lar­dyń kóterilýi Eýropa el­derin­de ınflıasııaǵa túrtki bolmaq.

Transatlanttyq saýda kelisimi

Jalpy, AQSh-tyń jańa prezı­denti Eýro­odaqtyń tek qar­jy sektoryna ǵana emes, syrtqy saýdasyna da tıimsiz bolyp tur. Kele salyp Transtynyq-muhıt­t­yq saýda áriptestiginen shyǵyp ket­ken Donald Tramp endi EO men AQSh arasyndaǵy Tran­satlanttyq saýda uıymynyń da sharttaryn qaıta qara­maq­shy. Investorlardyń demderin ishine tartyp kútip otyrǵany da osy qujat. Eger Tramp bul uıymnan da bas tartyp nemese saýda keli­si­mi­niń sharttaryn óziniń «pro­tek­sıonıstik» (ulttyq ekono­mı­kany kúıtteý) saıasatyna yńǵaı­laý­dy usynsa, aldymen EO el­deri zardap shegedi. О́ıtkeni, AQSh-pen aradaǵydaı iri saýda aınalymyn almastyra alatyn Eýroodaqta basqa seriktes joq. Jalpy, makroekonomıka­lyq sarap­shylar 2016 jyldy tuıyq­talý dáýiriniń basy retin­de sı­pattaıdy. Brıtanııanyń odaqtan bas tartýy, Tramptyń syrtqy saý­d­a­ny azaıtyp, ulttyq óndiristi kúıt­teýi osyǵan dálel bolmaq. Baýyrjan MUQANOV, «Egemen Qazaqstan»