Tájikstan – О́zbekstan: О́zara yntymaqtastyqty damytýǵa múddeli dıalog

Keńes Odaǵy kezinde Tájikstan men О́zbekstan Ortalyq Azııa­daǵy eń tyǵyz ekonomıkalyq ynty­maqtastyqta bolǵan elder edi. Keńes Odaǵy ydyraǵan soń Orta­lyq Azııa respýblıkalary onyń áserin ekonomıkalyq qul­dy­raý, ınfraqurylymdyq ydy­raý jáne saıası shıelenis tur­ǵy­synan sezindi. 1992-1995 jyl­dary Tájikstandaǵy azamat soǵy­synan keıin Tashkent pen Dýshan­be arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastar údemeli na­shar­laı bastady jáne onsyz da tómen deńgeıde bolǵan saýda aına­l­ymy mindetti vızalyq rejim men shek­telgen jol, áýe jáne temir jol baılanysy saldarynan birtindep óte tómen deńgeıge túsip ketti. 2000-jyldardyń basynda О́zbekstan óziniń kórshisimen vızalyq rejimdi bastap, 2010 jyly Tájikstanmen temir jol baılanysy jelilerin birjaq­ty tártippen buǵattady. Tájik­stan­nyń temir jol arqyly ımporty men eksportynyń basym bóligi О́zbekstan aýmaǵy arqyly ótetindikten, el syrt­qy álemnen oqshaýlanyp qal­dy. 2011 jyldyń sońynda Tash­kent, ásirese, qysqa mer­zim­de ishki tutynýdyń joǵa­ry deńgeıine baılanysty Tájik­­stanǵa gaz jetkizilimin azaıtyp, 2013 jyldyń qań­tar aıynda tolyǵymen toqtat­ty. Osynyń saldarynan tájik kompanııalary kómir paı­da­lanýǵa májbúr boldy jáne bul jaǵdaı ózara saýda aına­lymy­nyń odan ári tómendeýine ákelip soqtyrdy. Máselen, eki el arasyndaǵy taýar aınaly-my 2000 jylǵy 500 mln dol­lardan 2014 jyly 2,1 mln dollarǵa deıin kúrt túsip ketti. Sonymen qatar, etnostyq azshylyqtarǵa baılanysty artqan shekara daý-damaılary, elderdiń ortaq shekarasy ar­qyly ótetin lańkesterge qa­­tys­­­ty alańdaýshylyq jáne ener­­­­ge­­tıkalyq saıasattan týyn­­da­­ǵan múddeler qaqty­ǵysy eki el arasyndaǵy ynty­maq­tas­­tyq­qa kedergi boldy. 1999 jyly О́zbekstan Tájikstanmen shekarasyna mına qoıa bastady. Bul áreket kóptegen azamattyń qur­bandyǵyna soqtyrdy. Tash­kent muny О́zbekstan ıslam qozǵalysynyń Aýǵanstannan О́zbekstan aýmaǵyna taralýyna baılanysty alańdaýshylyqtan týyndaǵan is-áreket dep túsindirýge tyrysty. Alaıda, sońǵy birneshe jyl ishinde eki el de uqsas ishki ekonomıkalyq máselelerge tap bolyp, «Talıban» qozǵa­ly­synyń Aýǵanstanda tolas­ta­maǵan shabýyldary men ILIM-niń (DAISh – Qazaqstanda tyıym salynǵan) Ortalyq Azııanyń radıkal toptaryn tartýy sııaqty syrtqy qaýip-qaterlerge ushyraǵandyqtan, jaqyndasý jolynda bir­qatar áreketter bastaldy. Shyn máninde, Tájikstan-О́zbek­stan qa­rym-qatynastary Dý­shan­be­de ótken Shanhaı ynty­maq­tas­tyq uıymy (ShYU) sammıtinde eki el basshysynyń 2014 jyly kúzde ótken otyrysynan keıin nyǵaıa tústi. 2014 jyly eki el arasynda 2,1 mln dollar bol­ǵan taýar aınalymy 2015 jyly 12 mln dollarǵa jetkenin jáne 2016 jyldyń alǵashqy segiz aıynda 41,9 mln dollardy qura­ǵanyn atap ótken jón. Alaıda, Dýshanbe men Tashkenttiń ekijaqty qarym-qatynastaryna serpin berip, ózara yntymaqtastyǵyn ór­bitý­­ge negizdelgen oń qadam­dar О́zbekstanda bılik­tiń aýy­sýyna tuspa-tus kelge­­nin atap ótken abzal. 2016 jyl­­ǵy 2 qyrkúıekte О́zbek­stan­­nyń birinshi prezıdenti Islam Karımov qaıtys bol­ǵan­­nan keıin bılik tizgini úki­met basshysy Shavkat Mır­­zıeevke ótken bolatyn. Sh.Mır­­zıeev О́zbekstannyń ýa­qyt­­sha prezıdenti bolyp taǵa­­ıyn­­dalyp, 2016 jylǵy jel­­toq­­sanda prezıdenttik saı­­­laý­­da jeńiske jetken soń, res­mı túrde qyzmetine kiris­ti. 2016 jyldyń 3 qyr­kúı­e­­gin­de Tájikstan prezı­denti Emo­malı Rahmon Samarqand qalasynda Islam Karımovtiń jerleý rási­mine qatysyp, О́zbek­stan­nyń bolashaq prezı­denti Shav­kat Mır­zıeevpen kezdesti. Taraptar Islam Karımov bılik basynda bolǵan kezde týyndaǵan máselelerdi bir­le­sip mámilege kelý arqyly beı­bit jolmen sheshýge ýaǵdalasty. Vızalyq rejimdi jeńil­detý jáne shekaradan ótkizý pýnktterindegi rásim talap­taryn jumsartý Tájikstan prezıdenti men О́zbekstannyń jańa prezıdenti arasyndaǵy syndarly únqatysýdyń nátı­jesinde júzege asty. Bas­qa da mańyzdy qadam 2017 jyl­dyń birinshi jartysynda, 20 jy­ldan astam kezeńnen keıin Tashkent pen Dýshanbe ara­syndaǵy turaqty áýe qatyna­syn qalpyna keltirý týraly kelisim jasady. Taraptar sheka­rany delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý máselelerin talqylaýǵa qaıta oralý úshin bar kúsh-jigerin jumsady. Sebebi, áli de shekaranyń keı­bir bólikterin retteý qajet. Eki el arasyndaǵy taǵy bir mańyzdy qadam Rogýn bógetiniń qurylysyna qatysty jasaldy. Osy oraıda, on jyldan astam ýaqyt boıy Rogýn bógetiniń qu­ry­lysyna qarsy bolǵan Tash­kenttiń bul qurylysty aıaqtaý úshin Vahsh ózenin buǵattaý jóninde qarsy pikir bildirmedi. 2016 jylǵy 27-28 jel­toqsanda Dýshanbede О́z­bek­­stan men Tájikstan ara­syn­daǵy Úkimetaralyq saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jónindegi komıssııanyń 4-shi otyrysy bolyp ótti. Kez­de­sý barysynda ózbek dele­ga­­sııa­­­­syna prezıdent Shavkat Mır­zıeevtiń 2017 jyly qolaı­ly ýaqytta Dýshanbege resmı saparmen kelýi úshin shaqyrý berildi. Sonymen qatar, eki el bir-birine azyq-túlik ónimderin jetkizý jáne temir jol kóligi boıynsha sa­lyq­­tar men tarıfterdi jum­sartý jóninde kelisti. Shekara­lyq yntymaqtastyqty arttyrý maqsatynda kóbirek jańa ótkizý pýnktterin ashý jáne eki eldiń keden organdary arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyqqa basta­ma­shylyq jasaý boıynsha jospar­lar jasaldy. Komıssııa­nyń kelesi otyrysyn 2017 jyl­dyń maýsym aıynda ótkizý kelisildi. О́kinishke qaraı, Tájik­stan jáne О́zbekstan eki el arasyndaǵy temir jol baı­lanysyn, ásirese 2012 jyly qıratylǵan Tájikstannyń Hatlon provınsııasyna baratyn temir jol baılanysyn qalpyna keltirý jóninde áli kúnge deıin ortaq sheshimge kelgen joq. Osy oraıda, eki eldiń azamattary vıza alý úshin konsýldyqtarda kezek­ke turýdyń ornyna, elge jetken mezette áýejaıda vıza alamyz dep úmittenýde. Bul tártiptiń kúshine enýi úshin eń áýeli Tashkent pen Dýshanbe tıisti kelisimge qol qoıý kerek. Jalpy, vızalyq rejim ekijaqty qarym-qaty­nas­tardyń damýyna keri áserin tıgizip otyr. Qorytyndylaı kele, eki el arasynda energetıka men saýda salalaryndaǵy ty­ǵyz baılanysty baıqaýǵa bola­dy. Eń bastysy, eki el Aýǵan­stanmen shekarany bólisýde, sol úshin qaýipsizdik máselesinde jaqyn seriktester bolyp, bir-birimen barlaý aqparattaryn almasýlary asa mańyzdy. Tashkent pen Dýshanbe ara­syn­daǵy yntymaqtastyq pen áriptestiktiń kúsheıýi aımaq­taǵy alyp memleketterge ári Ortalyq Azııa elderine tıimdi bolary anyq. Osy oraıda, О́zbek­stan men Tájikstan ara­syn­­daǵy dıalogtyń kúsheıýi úshin atalǵan eki elge qol­daý kórsetilý qajet. О́zbek­stan 2012 jyly Ujym­dyq qaýip­sizdik týraly shart uıymy qura­my­nan shyǵýy­na ári Eýra­zııa­lyq ekonomı­kalyq odaq­qa kirýge nıet bil­dir­meýi­ne baılanysty qajet­ti qold­aý­dy ShYU sheń­berinde jú­ze­ge asyrýǵa bolady. Osy­laı­­sha ShYU elderi uıym sheń­berin­de eki el arasyn­da yntymaqtas­tyqqa negiz­delg­­en dıalogtyń artýyn ynta­landy­ra alady. Juldyz BAIZAQOVA, Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri ASTANA