Elimizdiń ár qıyrlarynda jeke-jeke, úzdik-sozdyq qurylǵan ólketaný úıirmeleri bar shyǵar, biraq osy máseleni túbegeıli túrde júıege túsirý áli jolǵa qoıylǵan joq. Barlarynyń ózi zatyna saı ma, ol basqa áńgime. Iаǵnı, ólkemizdiń tarıhyn ózimiz zertteýge, zerttelgeniniń ózin zerdeleýge yntaly emespiz, solaı bolǵan soń órenderimiz de ony oqymaıdy.
Osy kemshilikti jýyrda oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqarmasy shyǵarǵan «Almaty oblysynyń eldi meken ataýlary» atty kitaby az da bolsa tolyqtyrǵandaı.
Oblystyq Til basqarmasynyń mamandary aýdan-aýdanǵa, eldi mekenderge shyǵyp, kókiregi qazyna qarttarmen tildesip, jer-sý attarynyń shyǵý tórkinine qatysty áńgimelerdi qaǵazǵa túsirgen. Oǵan qosa jergilikti jerlerdegi muraǵattardyń materıaldaryn da molynan paıdalanyp, kádege jaratqan. Bul – úlken eńbek.
Ataýlar túrli sebeptermen – sol jerdiń geografııalyq ereksheligine, florasy men faýnasyna, áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyna, tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty qoıylýy yqtımal. Mundaǵy sózdiń túp-tórkini sonaý kóne túrki, monǵol, parsy jáne basqa da tilderde jatýy da múmkin. Jınaqta osynyń bári eskerilip, ataýlardy maǵynasyna qaraı jadaǵaı baıandaı salmaı, yqtımal nusqalaryn, dybystyq ózgeriske ushyraýy múmkin balamalaryn da nazardan tys qaldyrmaıdy. Máselen, Eginsý ataýy bylaısha taldanady: «Egin sózi kóne túrki, monǵol tilderinde ehın tulǵasynda aıtylyp, «aǵyn, aǵys», «bastaý, bas, basqy», «bas jaǵy» bolmasa, «aǵyndy sý, bulaq» mánin bildirgen. Sondyqtan, Eginsý ataýy «sýdyń basy, bas jaǵy», bolmasa «aǵyndy ózen, sý» degen mánde bolýy múmkin. Qazaq tilinde «egin-tegin» degen qosarly sóz de bar. Mol, tegin sý degen maǵynany da beredi. Sondaı-aq, sharýashylyqqa baılanysty «egindi sýaratyn sý» maǵynasynda da atalýy múmkin».
Al Uıǵyr aýdanyndaǵy Qaljat aýyly ataýynyń túp-tórkinin qulja degen ańnyń kóptigimen baılanystyrady. Ataýdyń Quljaty – Quljat – Qoljat – Qaljat degen dybystyq ózgeristerge túsý múmkindikteri qarastyrylady.
Kónekózder aıtqan el ishindegi áńgimeni de bir nusqasy retinde usynyp otyrady. Máselen, Alakól aýdanynyń Úshqaıyń aýyly nelikten Úshqaıyń ataldy? Qypshaq Esalynyń bir kelininiń 3 qaıyny otyrǵan taýdy Úshqaıyn taýy atap ketse kerek. Biraq «n» árpiniń dybysy «ń» bolyp estiledi de, «Úshqaıyń» bolyp ózgeriske túsken. Al ekinshi nusqada taýdyń basynda úsh qaıyń ósetindikten atalǵan degen boljam bar.
Jınaqtyń, ásirese, tarıhı ataýy qaıtarylǵan eldi mekenderge qatysty zertteýleri kóbirek nazar salýǵa turarlyq. Jalpy, kitapty ázirleý barysynda basqarma mamandary muraǵat materıaldarymen, qarııalardyń áńgimelerimen birge osy saladaǵy belgili ǵalymdardyń eńbekterine de súıengen. Iаǵnı, oı qorytýda ǵylymı tujyrymdardy negizge alýy jınaqtyń salmaqtylyǵyn arttyra túsken.
Til basqarmasy tarapynan daıyndalǵan bul jınaq óskeleń urpaq úshin, óńir turǵyndary úshin, jalpy, el tarıhy úshin paıdaly kitaptardyń qatarynda bolaryna senimimiz mol.
Saǵynysh NAMAZShAMOVA
TALDYQORǴAN