2011 jylǵy 29 maýsym, Astana qalasy
«Qunnyń qory men túrleri» baǵalaý standartyn bekitý týraly
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy baǵalaý qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 19-babyna sáıkes, buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan «Qunnyń qory men túrleri» baǵalaý standart bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń Tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kómek kórsetý komıteti:
1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin;
2) osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń ınternet-resýrsynda ornalastyrý jóninde sharalar qabyldanýyn qamtamasyz etsin.
3. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń orynbasary Á.T.Amanbaevqa jáne Qazaqstan Respýblıkasy Tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kómek kórsetý komıtetiniń tóraǵasy M.I.Seksembaevqa júktelsin.
4. Osy buıryq alǵash resmı jarııalanǵannan keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Mınıstrdiń mindetin atqarýshy D.QUSDÁÝLETOV.
Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstri mindetin atqarýshynyń
2011 jylǵy 29 maýsymdaǵy № 243 buıryǵymen bekitildi
«Qunnyń qory men túrleri» baǵalaý standarty
1. Jalpy erejeler
1. Osy «Qunnyń qory men túri» memlekettik baǵalaý standarty (budan ári – Standart) «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy baǵalaý qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń negizinde halyqaralyq baǵalaý standarttaryn paıdalana otyryp ázirlendi jáne baǵalaýdyń maqsatyn, baǵalaýdyń nátıjesin paıymdy paıdalaný, sondaı-aq naryqtyq qundy jáne naryqtyqtan erekshelenetin ózge de qun túrleriniń uǵymdaryn ashady. Osy baǵalaý Standart baǵalaý qyzmetin júzege asyrǵan kezde qoldanýǵa mindetti bolyp tabylady.
2. Osy Standartta kelesi uǵymdar paıdalanylady:
almastyrý quny – baǵalaý obektisiniń tozyǵyn eskere otyryp, baǵalaý júrgizilgen kúni qoldanylǵan naryqtyq baǵalardaǵy baǵalaýdyń uqsas obektisin jasaýǵa jumsalatyn shyǵyndar somasy;
arnaıy qun – bul naryqtyq qunnan asyp túsetin jáne aktıvtiń keıbir erekshelikterin kórsetetin, arnaıy satyp alýshy úshin qundylyqqa ıe soma;
ádil qun – bul kem degende aktıvterdi aýystyrýǵa bolatyn nemese habarlandyrylǵan, bir-birine táýelsiz taraptar arasynda operasııa jasaǵan kezde mindettemeni oryndaıtyn soma;
baǵalaý obektisiniń tolyq qalpyna keltirý quny – qurylys-montajdaý jumystaryna, materıaldar men qurylǵylarǵa, saýda ústeme baǵalar men kólik tarıfterine qoıylatyn aǵymdaǵy baǵalardy esepke ala otyryp, kásipkerdiń tabysyn jáne qosymsha qun salyǵyn esepke almaǵandaǵy osy bastapqy túrine (eski jobasy boıynsha) tolyǵymen qalpyna keltirýge qajetti qarajattardyń quny;
bastapqy qun – bul tólengen ótelmegen salyqtar men alymdardy, sondaı-aq jetkizý, montajdaý, qondyrý, paıdalanýǵa qosýǵa ketetin shyǵyndardy jáne basqa da aktıvterdi maqsatty paıdalaný úshin tikeleı jumys jaǵdaıyna keltirýge jumsalatyn shyǵyndardy qosa alǵanda, negizgi quraldardy turǵyzý nemese satyp alý jóninde naqty jumsalǵan shyǵyndardyń quny;
ınvestısııalyq qun nemese qundylyq – bul naqty bir ınvestordyń nemese ınvestorlar synybynyń ornyqqan ınvestısııalyq kezindegi nemese óndiristik maqsattaǵy múlik quny. Bul sýbektıvtik uǵym naqty bir múlikti naqty ınvestorǵa, ınvestorlar tobymen nemese belgili bir ınvestısııalyq maqsattary jáne/nemese ólshemderi bar kásiporyndarmen sáıkestendiredi;
ıpotekalyq qun – bul qozǵalysy ekonomıkalyq sıkldiń kezeńderimen jáne alyp-satar sıpattaǵy elementterge baılanysy joq arnaıy asıkldyq qun;
kadastrlyq qun – jappaı baǵalaý amalymen aıqyndalǵan, kadastrlyq baǵalaýdy júrgizýdi retteıtin zańnamaǵa sáıkes bekitilgen, jyljymaıtyn múlikti memlekettik kadastrlyq baǵalaý úderisinde belgilengen naryqtyq qun. Kadastrlyq qundy baǵalaýshylar salyq salý maqsatynda aıqyndaıdy;
kádege jaratý quny – ekonomıkalyq jaramdylyq merziminiń sońyndaǵy, ıaǵnı múlikti paıdalaný qaýipti nemese kereksiz bolyp qalǵandaǵy, ıaǵnı jóndeýge ketetin shyǵyndary onyń bastapqy qunnyń 80%-nan asatyn naryqtyq quny;
keden quny – qoldanystaǵy keden zańnamasy negizinde esepteletin keden tólemderin aýdarý maqsatynda aıqyndalatyn qun;
kepil quny – baǵalaýshy belgilegen múliktiń ıpotekalyq qunynan úles retinde bank derbes aıqyndaǵan múlik kepiline beriletin kredıt somasy;
naryqtyq qun – osy obekt báseke jaǵdaıyndaǵy mámilelerdiń negizinde ıelikten aıyrýǵa bolatyn, mámile taraptary baǵalaý obektisi týraly barlyq aqparatqa ıe bola otyryp, is-qımyl etkende, al mámileniń baǵasyna qandaı da bir tótenshe jaǵdaılar yqpalyn tıgizbeıtin jaǵdaıdaǵy osy obektiniń eseptik aqshalaı somasy:
mámileniń bir taraby baǵalaý obektisin ıelikten aıyrýǵa mindetti emes, al ekinshi tarap satyp alýǵa mindetti emes;
mámile taraptary mámileniń máni jóninde jaqsy habardar jáne óziniń múddesi úshin is-áreket etedi;
mámileniń baǵasy qaı jaqtan bolmasyn mámileniń taraptaryna qatysty baǵalaý obektisi úshin jáne mámileni jasaýǵa májbúrleý úshin aqshalaı syıaqy balamasyn bildiredi;
ósimin molaıtý quny – baǵalaý júrgizgen, uqsas materıaldar men tehnologııalardy qoldana otyryp, baǵalaý obektisiniń tozyǵyn eskere otyryp, baǵalaý obektisine uqsas obektini jasaǵan kúninde qoldanylǵan naryq baǵalaryndaǵy shyǵyndar somasy. О́simin molaıtýdyń tolyq quny osyǵan uqsas obektige baǵalaý júrgizilgen sátte qoldanylǵan baǵalar boıynsha aıqyndalady;
saqtandyrý quny – kelisim sharttyń nemese saqtandyrý polısiniń erejelerinde kózdelgen múlik quny. Saqtandyrý somasynyń boljanyp otyrǵan mólsheri saqtandyrý shartynyń talaptaryna júrgizilgen taldaýdyń nátıjeleri negizinde, jalpy jekelegen saqtandyrý jaǵdaılary, bir top saqtandyrý jaǵdaıy úshin, sondaı-aq múliktiń tabıǵı jaǵdaıynyń, onyń aǵymdaǵy paıdalanylý erekshelikterin, múliktiń naryqtyq qunyn qalytastyrýǵa syrtqy faktorlardyń yqpalyn eskere otyryp aıqyndalady;
salyq quny – qoldanystaǵy salyq zańnamasynyń negizinde esepteletin qun;
sınergetıkalyq qun – bul bastapqy múliktik múdde somasyna qaraǵanda olardy biriktirý nátıjesindegi alynǵan múliktik múdde quny joǵary eki nemese odan da kóp múliktik múddelerdi úılestirý esebinen naryqtyq somadan asyp túsetin soma;
taratý quny – ádette bıznes jabylǵannan keıin jeke satý úshin usynylatyn bızneste birlesip paıdalanylatyn aktıvter tobynyń naryqtyq qunynyń túri;
teńgerimdik qun – barlyq jınaqtalǵan amortızasııa men jınaqtalǵan shyǵys somalaryn qunsyzdanýdan alyp tastaǵannan keıingi býhgalterlik teńgerimde aktıv tanylatyn soma;
termınaldyq (reversııalyq) qun – baǵalanatyn múliktiń ıelik etetin (bolashaqtaǵy) eseptik kezeńiniń sońyndaǵy naryqtyq quny.
qun qory – bul onyń negizinde qunnyń túrleri aıqyndalatyn belgili bir tujyrymdama. Qundy ólsheý tujyrymdamasy baǵalaýdy boljaldy paıdalaný (taǵaıyndaý) qatysty ártúrli bolýy múmkin.
3. Baǵalaý qory qundardyń barlyq túrlerin eki túrge bóledi: qunnyń naryqtyq qory jáne qundardyń naryqtyq emes qorlarynyń úsh sanaty, sondaı-aq qunnyń jekelegen kishi túrlerin qoldaný.
Qunnyń naryqtyq qory múliktiń anaǵurlym shamalyq qunyn aıqyndaý úshin qoldanylady, ol boıynsha erkin jáne ashyq rynokta aýystyrýǵa bolady.
Qunnyń naryqtyq emes qory naryq qatysýshylarnyń satyp alý qabiletine emes nemese naryqtyń aıyryqsha nemese ádettegiden bólek sharttaryndaǵy tıimdiligine emes, ekonomıkalyq paıdaly ekendigine nemese múliktiń fýnksııalaryna negizdeledi.
4. Baǵalaý qoryn, ıaǵnı qunnyń túrin tańdaý múlikti baǵalaýdan ótkizýge shart jasaýdy talap etedi jáne múlikti baǵalaý maqsattylyǵyna, onyń erekshelikterine, sondaı-aq normatıvtik talaptarǵa baılanysty bolady. Múlikti baǵalaý jónindegi normatıvtik quqyqtyq aktilerde, múlikke baǵalaý júrgizý shartynda nemese sottyń qaýlysynda baǵalaýdyń nátıjesi aıqyndalatyn qunnyń túri kórsetilmegen jaǵdaıda, naryqtyq quny aıqyndalady.
5. Qun satyp alýshylar men satýshylardyń taýarlardy nemese qyzmet kórsetýlerdi satyp alý úshin kelisýi anaǵurlym yqtımal baǵaǵa qatysty ekonomıalyq uǵym bolyp tabylady. Qun fakti emes, tańdap alynǵan baǵalaý qoryna sáıkes ýaqyttyń naqty bir sátindegi naqty taýarlar men qyzmet kórsetýlerdiń baǵalarynyń eseptik shamasy bolyp tabylady. Qunnyń ekonomıkalyq uǵymy naryqtyń taýar ıesiniń nemese qyzmet kórsetýdi paıdalanýshynyń baǵalaý kúni alǵan paıdasyna kózqarasyn bildiredi.
6. Baǵalaýdyń maqsaty qunnyń naqty bir túriniń shamasyn belgileý bolyp tabylady, ol baǵalaý nátıjesin aldyn ala paıdalanýmen aıqyndalady jáne baǵalaý týraly eseptik tapsyrys berýshisimen shartta belgilenedi.
7. Baǵalaýdyń nátıjesi baǵalaý obektisi qunynyń qorytyndy shamasy bolyp tabylady. Baǵalaý nátıjesi taraptardyń baǵalaý obektisine qatysty mámile jasaý nemese ózge de is-áreketter jasaý úshin baǵalardy aıqyndaý kezinde, onyń ishinde salyq salý maqsatynda satý-satyp alý mámilesin, jalǵa nemese kepilge berý, saqtandyrý, nesıe alý, jarǵylyq kapıtalǵa engizý, jarǵylyq kapıtalǵa engizý mámilelerin jasaǵan kezde paıdalanylady.
8. Baǵalaý qyzmetin júzege asyrý kezinde baǵalaý obektisi qunynyń myna túrleri paıdalanylady:
Naryq quny jáne onyń kishi túrleri:
taratý quny;
kádege jaratý quny;
termınaldyq (reversııalyq) quny.
Qunnyń ózge de túrleri:
ınvestısııalyq;
ádil;
arnaıy;
sınergetıkalyq;
salyqtyq;
ıpotekalyq;
kepildik;
saqtandyrý;
kadastrlik;
kedendik;
memlekettik múlik;
jer ýchaskelerin alyp qoıý úshin.
Aralyq esepteýlerde jáne qarjylyq eseptilikte qoldanylatyn qundardyń túrleri:
tolyq qalpyna keltirý quny;
almastyrý quny;
ósimin molaıtý quny;
teńgerimdik qun;
bastapqy qun.
2. Qunnyń naryqtyq qory
9. Naryqtyq qunnyń tujyrymdamasy mámilege qatysýshylar ashyq jáne báseke naryqta erkin áreket ete otyryp, kelisilgen baǵany belgileý bolyp tabylady. Múlikti satý halyqaralyq ta, jáne jergilikti de naryqta júrgiziledi. Naryqqa jetkilikti dárejede satýshylar men satyp alýshylar qatysady, sondaı-aq, naryqtyq qatynastardyń shekteýli sany qatysýy da oǵan tán nárse.
10. Múliktiń naryqtyq quny ony tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi, onyń ónimdiligi artady jáne qarjylyq jaǵynan múmkin bolatyn, zańdylyq jaǵynan ruqsat etilgen jáne júzege asyrylatyn bolyp esepteledi. Usynylǵan baǵany belgilengen kezde osy faktini naryqtyq qatynastardyń qatysýshylary eskeretin bolady.
11. Naryqtyq qunǵa satyp alýshy men satýshynyń mámileni júzege asyrǵan kezdegi shyǵyndary, sondaı-aq osy mámileniń nátıjesi boıynsha tólenýi qajetti salyq shyǵyndary kirmeıdi.
12. Naryqtyq qun baǵalaýshymen aıqyndalady:
múlikti memlekettik muqtaj úshin alyp qoıǵanda;
aksıonerlerdiń jalpy jınalysynyń sheshimderi boıynsha nemese qoǵamnyń dırektorlar keńesiniń (baqylaý keńesi) sheshimi boıynsha qoǵam satyp alatyn qoǵamnyń jarııalanǵan aksııalaryn aıqyndaý kezinde;
jarǵylyq kapıtaldaǵy aqshalaı emes salymdardyń qunyn aıqyndaý kezinde;
bankrottyq rásimi barysyndaǵy boryshkerdiń múlkiniń qunyn aıqyndaý kezinde;
kepil obektisiniń, onyń ishinde ıpoteka kezindegi qunyn aıqyndaý kezinde;
aqysyz alynǵan múlik qunyn aıqyndaý kezinde;
memlekettik múlikti jekeshelendirý kezinde;
atqarý óndirisin júrgizý kezinde;
talap etý quqyǵyn berý kezinde;
múlikti bólý kezinde;
senimdi basqarý, ne jalǵa berý kezinde;
zańnamamen belgilengen ózge de jaǵdaılarda.
3. Qunnyń naryqtyq emes qorlarynyń sanaty
13. Qunnyń naryqtyq emes qorlary úsh sanatqa bólinedi:
Birinshi sanat naqty bir sýbektiniń múlikke ıelik etýden túsetin paıdasyn kórsetedi.
Baǵalaý qorynyń ekinshi sanaty aktıvterdi aqylǵa syıymdy negizder boıynsha aýystyrǵan kezdegi eki nemese birneshe belgili bir taraptardyń arasyndaǵy kelisilgen baǵany kórsetedi.
Úshinshi sanat qunnyń túrin jáne normatıvtik quqyqtyq aktilerge nemese kelisim sharttyń erejelerine sáıkes osy baǵalaýdyń tásilderin aıqyndaıdy.
14. Birinshi sanatqa mynalar jatady:
ınvestısııalyq qun nemese qundylyq;
arnaıy qun;
15. Ekinshi sanatqa jatady:
ádil qun;
sınergetıkalyq qun.
16. Naryqtyq emes qordyń úshinshi sanatyna mynalar jatady:
salyq quny;
saqtandyrý quny;
nesıelik qun;
kepildik qun;
kadastrlyq qun;
kedendik qun.
4. Qunnyń jekelegen kishi túrlerin qoldanýdyń erekshelikteri
17. Baǵalanatyn múliktiń túrine jáne onyń naqty jáne boljanatyn jaı-kúıine baılanysty baǵalaý sátinde naryqtyq qun kishi túrlege bólinedi:
taratý quny;
kádege jaratý quny;
termınaldyq (reversııalyq) qun.
18. Naryqtyq jáne ózge de qunnyń aralyq esepteýlerinde, sondaı-aq qarjylyq eseptilikte qunnyń mynadaı túrleri:
baǵalaý obektisin tolyq qalpyna keltirý quny (TQQ);
almastyrý quny;
ósimin molaıtý quny;
teńgerimdik qun;
bastapqy qun qoldanylady.
Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2011 jylǵy 12 tamyzda Normatıvtik quqyqtyq kesimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №7114 bolyp engizildi.