Túıe baqqan tabysqa keneledi

Mań­ǵaz dala. Mań-mań basqan janýar. Saǵym arasyndaǵy jal-jal bolǵan sary qumda sekseýildiń basyn otap turǵan sary atan. Sýret qoı. Qazaq saha­rasy men túıe túliginiń úılesimdiligi Jaratqan syıǵa tartqan bir jara­sym sekildi kórinedi bizge. Máńgilik mekendi tappaqshy bolǵan Qorqyt babanyń senim­­di serigi oısylqara túligi edi. Jer júzinen Jeruıyqty izdegen Asan qaı­­ǵy­­nyń uzaq joldaǵy joldasy Jelmaıasy-tyn. Olaı bolsa, jaryqtyq tú­ıe janýary túp-tuqııannan beri qazaqpen birge jasasyp kele jatyr dep baı­lam jasaýǵa bolatyn sııaqty. Endeshe, osy túliktiń búgingi jaı-kúıi qandaı?

Derekter ne deıdi?

Aldymen resmı derekke kóz júgir­teıik. Osydan bir jyl burynǵy naqty derek boıynsha Qyzylorda oblysynda 37,4 myń bas túıe bar eken. On eki aıdyń aýnap túskenin eskersek, onda bul sannyń az-maz artqanyn aıtpasa da bolatyn shyǵar. Osynyń ishinde 19,2 myń basy ingen. Jer jaǵdaıy oısylqara tuqymyn ósirýge yńǵaıly aımaq bolǵan soń, óńirde 21 qojalyq túıe sharýashylyǵymen aınalysady. Az da, kóp te deı almaımyz. Degenmen, osy sharýashylyqtarda talaı adam jumys taýyp, kúnkórisin aıyryp júrgeni anyq. Aldyńǵy jyldarmen salys­tyrǵanda óńirdegi túıe sany 3,2 pa­ıyzǵa artqan. Al asyl tuqymdy túıe­niń úlesi 10,6 paıyzdy qurap otyr. Aqmeshit atyrabynda jyl sa­ıyn 3433 tonnadan astam shubat óndi­ri­­ledi. Sondaı-aq, óndirilgen shu­bat­qa memleket tarapynan qoldaý kórsetiledi. Máselen, byltyr 81,6 tonna qymyranǵa 4487,7 myń teńge sýbsıdııa tólenipti. Sonymen qatar, 56,7 tonna túıe etine 5106,9 myń teńge berilgen. Túıe basyn asyldandyrý isi de nazardan tys qalyp jatqan joq. Aıtalyq, 25 bas asyl tuqymdy túıe satyp alýǵa memleket qorjynynan 925 myń teńge qarjy bólingen. Sıyr, qoı, ne jylqy sekildi shetten shertip júrip asyl tektisin óńgerip kele bere­tindeı emes. Sondyqtan, túıe túli­gin asyl­dandyrý jumysynda ózin­dik baıaý­lyq baıqalady. Sonda da bolsa, sharýashylyqtar aldyndaǵy az ma­lyna qanaǵat etpeı, onyń basyn kóbeıtip, shubaty men etin naryqqa shyǵa­ryp, tuqymyn asyldandyryp jat­qanyna kóńil qýanady. Oblystyq aýyl­sharýa­shylyq basqarmasynan kelgen derekter osylaı sóıleıdi. Asa ósimtal emes janýar­dyń óńirdegi kúıi ázirge osy.

Shyǵyny az, kútimi jeńil

Túıe sharýashylyǵy aımaqtyń batys óńirinde jaqsy damyǵan deýge bolady. Ásirese, Qazaly, Aral aýdandarynda tórt túliktiń tóresine degen ynta men nıettiń ózgesheligin baıqaımyz. Jalpy, bul aımaqta túıeniń mońǵol, qalmaq, qazaq tuqym­dary kezdesedi. Eń irisi qalmaqtiki bolyp sanalady. Al odan keıingi kezekte qazaqy túıeler turady. Mońǵol túıeleri atalmysh ulttyń attary sııaqty asa iri emes. – Túıe malynyń ózge túlikterge qaraǵanda shyǵyny az. Qysta jut bolady dep qoryqpaısyń. Bizdiń ósirip otyrǵanymyz qazaqtyń aıyr ór­keshti túıesi. Qaraqum men Qyzyl­qum­nyń arasynda jatady. Qyryq kúnge deıin sý ishpeı júre alady. Biz­diń óńir sekildi shóleıtti jerlerge eń yń­­ǵaıly janýar. Kóbine jantaqpen, jýsan­­men qorektenedi. Túıeniń júnine deıin jaramdy. Túbiti men shýdasynan kúndelikti ómirge qajetti kıim-keshekti toqı berýge bolady. Shubatynyń emdik qasıeti joǵary. Maılylyǵy 6 paıyzǵa deıin jete­di. Narlardan sút kóp shyǵady. Bir ór­keshti túrki­men túıeleri de qazaqy túli­k­terge qara­ǵanda sútti bo­lyp kele­di. Ata-baba­myzdan jal­ǵa­­­syp kele jat­qan kásip qoı. Son­dyq­­tan túıe sharýa­shylyǵymen aına­lysý­­da eshqandaı qıynshylyqty baıqa­maımyz. Qysta sýyqqa, jazda ystyqqa tózim­di janýarǵa asa kóp kúıdiń de keregi joq. Qora salyp, qareket etpeısiń. О́ıtkeni dalalyq jerde jata beredi. О́zge malǵa jınaǵandaı shóp jınamaısyń. Azyǵyn ıen daladan tabady. Sol sebepti, túıe baǵýmen aınalysamyn degen sharýanyń utary mol. Eń úlken kemshiligi eki jylda bir tóldeıtini ǵana, – deıdi «Aıan» sharýa qojalyǵynyń jumysshysy Qýanysh Shúlenbaev.

Shubatty naryqqa shyǵarý qıyn ba?

Byltyr «Arýana» sharýa qojalyǵy óz qara­jaty esebinen shubat óńdeý sehyn ashty. Sehtyń jobasynyń jal­py quny 45 mıllıon teńgeni qura­dy. Onda táýligine 400 lıtr sút óńde­lip, shu­bat ónimi arnaıy ydysqa quıy­lyp daıyn­dalady. Sehtyń qural-jabdyq­tary zaman talabyna saı jasaqtalǵan. Sondaı-aq, sehta 5 adam turaqty jumys jasaıdy. – Bul jobaǵa qyzyǵýshylyǵym Almaty qalasyna jumys saparymen bar­­ǵanymda, Sydyq esimdi kásipker­diń jumysymen tanysqan kezden bas­tal­dy. Sodan beri mine, birneshe jyl ótti, atakásip óniminiń biri – shubat­tyń qunaryn arttyryp, jańa deń­geıge kóterý, onyń saqtalý merzi­min art­­tyrý tehnologııasymen shuǵyl­danyp júrmin. Bıznes-jospar jasaǵanym­men, talaı kedergilerge kezdestim, qan­sha qınalsam da, óz jobamdy júzege asyr­ǵanyma qýanyshtymyn, – deıdi Sabyr Ermahanov. Istiń jónin tarata aı­tar bolsaq, onyń mánisi mynandaı: buryn­nan kele jatqan qarapaıym qazaqy tásil boıynsha ashytqan shubat ári ketse eki-úsh kúnge ǵana shydaıdy, al Sabyr­­dyń qazirgi jobasy boıynsha ar­naıy plastmassa qutyǵa quıylǵan shubat tolyq bir aı jaramdy bolady, aıny­maıd­y. О́ıtkeni, túıe sútin ashytatyn ashyt­­qynyń quramy ǵalymdarmen bir­­lese jumys isteý arqyly jasalyp otyr. – Bıologııa ǵylymynyń doktory, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi Ásııa Serikbaeva óz shákirtterimen birge úlken izdenisti jumys júrgizdi. Nátıjesinde, 5 jıyn­tyq­tan turatyn jańa ashytqy qolda­nys­qa endi. Aldaǵy ýaqytta shubattyń bu­­zyl­­maı saqtalý merzimin 3 aıǵa uzar­tý­­­­dy maqsat etip otyrmyz. Sonda óz ónim­­­derimizdi elimizdiń barlyq aıma­ǵy­na tara­tý­men qatar, shet elderge jet­­­ki­zý­­ge múm­kindik týar edi, – deıdi kásipker. О́nimniń sapaly jáne taýarlyq sıpaty jaqsy bolýy úshin onda qyzmet jasaıtyn mamandardyń da biligi men tájirıbesi bolýy shart. Bul oraıda, kásipkerdiń jas mamandardy tájirıbe almasýdan, arnaıy kýrstardan ótýin qarjylandyryp, úlken mán berip kele jatqandyǵy súısindiredi. Shıeli aýdanyndaǵy ındýstrııalyq aımaqta ornalasqan sehtyń eki qabatty ǵımaraty jańadan salynyp, oǵan elektr jelisi tartylyp, bólek transforma­tor ornatylǵan. Taza aýyz sý qubyry da jet­kizilgen. Shet elden aldyrylǵan qon­dyrǵylary da sapaly. Naqty aıt­qan­da, sapaly ónim óndirýge barlyq jaǵ­daıy saqadaı-saı deýge bolady. Jaǵdaı osylaı bolǵanda, shubatty naryqqa shyǵarýǵa bolady degen sóz. Sondyqtan, aımaqta mundaı sehtar áli de kóptep ashylýy kerek dep oılaımyz.

Emdik qasıeti erekshe

Ibn Sına jaryqtyq «Adam aǵzasyna paıdaly shópterdiń deni qumda ósedi» depti ǵoı. Olaı bolsa, qumdy meken etetin, sekseýil men jantaqty qorek qylatyn túıe janýarynyń sútiniń de emdik qasıeti mol desek, aǵat aıtqandyq bolmas. Onyń ústine bizdiń jurt shubat­­t­yń emdik qasıetin ejelden bil­gen. Baıaǵynyń adamdary baýyr, ókpe aýrý­laryn, asqazan men ishek joldaryna jel baılanyp, as qorytý nasharlaǵanda shubatpen emdegen. Búgingi medısına shubattyń quramynda A, V1, D, E, S dárý­menderi baryn, maı, aqýyz, tuz ben túrli dárýmenderge jáne qant, amın qyshqylyna baı ekenin aıtady. Sońǵy jyldary dárigerler onyń qaterli isik, sary aýrý, sozylmaly kolıt, sozylmaly gastrıtke shaldyqqandar, holesıstıt, ót joldarynyń bitelip qalýy aýrýlary, dısbakterıoz dertine taptyrmas em ekendigin alǵa tartyp júr. Eń bastysy, shubattyń radıasııaǵa qar­sy birden-bir amal ekendiginde bolyp tur. Túlik tóresiniń ónimi adamnyń este saqtaý qabiletin joǵarylatyp, mı ta­myr­laryna sergektik pen demalys bere­di. Sýsyn adam aǵzasynda jeńil qoryt­ylatyndyqtan, qaryn sóliniń jumysyn kúsheıtip, asqazan jolynyń bezderinen sól shyǵaratyn qasıetke de ıe. Málimetterdi negizge alsaq, mun­daı ónim aǵzanyń jumys qabiletin art­tyryp, erlerdiń áleýetin kóteredi, áıel­der­diń klımaksy kezinde kómegi zor. Al balalardyń belsendi is-qımy­lyn arttyryp, densaýlyǵyn birshama ny­ǵaıta alady. Nıkotın, alkogol sııaq­ty zııandy elementterdiń aǵzadan tez shyǵýyn qamtamasyz etedi. Ýlaný jaǵda­ıyn­da búkil aǵzany taza­lap shyǵa­dy. Ishti tyıady. Iаǵnı, shubat­tyń adam den­­saý­­lyǵyna paıdasy óte zor. Sondyq­tan «kola» men «fantaǵa» úıir bol­maı, ózi­m­iz­diń babalar tutynǵan shubat­ty iship, shalqyp ómir súrý kerek qoı dep oılaımyz.

Túıin:

Minseń – kólik, ishseń – sýsyn, jeseń – et, júni kıim-keshek túıe túligi qaı jaǵynan alsańyz da turmysta óte paıdaly. Qoı sekildi kúni boıy sońyn­da júrip baǵýdy qajet etpeıdi. Jyl­qy sııaqty bir túnniń ishinde ury­lar aldyna salyp qýyp ketedi dep qoryq­paısyń. Sıyrdaıyn sıpap otyr­maısyń. Baǵýǵa yńǵaıly. Turmys­qa qolaıly. Sol sebepti, túıe sharýa­shy­lyǵyn damytýǵa, basyn kóbeıtýge, tuqymyn asyldandyrýǵa memleket tarapynan áli de kóp kómek berilýi kerek dep esepteımiz. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy