Syrtqy ister mınıstrliginde «Jańa múmkindikter» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstan–Qyrǵyzstan qatynastary: tarıhy, qazirgi kúıi jáne damý keleshegi» taqyrybynda brıfıng ótti. Oǵan Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Aıymdos Bozjigitov qatysty.
Tarıhı tamyry bir, mádenıeti men dástúri ortaq Qyrǵyzstan Qazaqstannyń senimdi seriktesi ári áriptesi. Aıyrqalpaqty aǵaıyn da óz táýelsizdigin osydan 25 jyl buryn aldy. Sodan beri túbi bir qyrǵyz jurty Qazaqstanmen qanattasa júrip, tyǵyz baılanys ornatyp keledi. Shırek ǵasyr bederinde qos memlekette birlesken kásiporyndar ashylyp, jol salyndy. Sonyń nátıjesinde jaqyn kórshimen alys-beris te, barys-kelis te artty. Árıne, qos tarap arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń damýyna eń aldymen, memleket basshylary deńgeıindegi kelissózderdiń, ekijaqty kelisimsharttardyń, túrli deńgeıdegi kezdesýlerdiń yqpal etkeni anyq. Máselen, búgingi kúnge deıin Qazaqstan Prezıdenti qyrǵyz jurtyna 27 márte saparlapty. Mundaı joǵary deńgeıdegi kelissózderdiń aıasynda ekijaqty áriptestikti odan ári damytý jáne nyǵaıtý tetikterine yqpal etetin negizgi qujattar qabyldanyp, kóptegen mańyzdy kelisimderge qol qoıyldy.
Eger 2016 jyly Qyrǵyzstan álemdik saýda qaýymdastyǵynyń 138 elimen saýda-ekonomıkalyq jaǵynan baılanystar jasasa, olardyń ishinde 131 elmen – ımport, 82 elmen eksport boıynsha áriptestikke qol jetkizgen eken. Al bul memleketterdiń qatarynda Qazaqstan da tur. Bir ǵana mysal. Máselen, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Ulttyq statıstıkalyq komıtetiniń málimetteri boıynsha, Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy taýar aınalymy 2015 jylmen salystyrǵanda 1,2 paıyzǵa artyp, 2016 jyly 746,6 mln dollardy quraǵan. Onyń ishinde Qazaqstannan shyǵarylǵan eksport mólsheri 563,9 mln dollar bolsa, qyrǵyz aǵaıyn jaqtan elimizge aǵylǵan ımport kólemi 184,7 mln dollarǵa jetken.
Brıfıng barysynda sóz alǵan Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Aıymdos Bozjigitov ekijaqty áriptestiktiń deńgeıin aıqyndaı túsetin mundaı oń kórsetkishter memleketter arasyndaǵy baılanys bekı túsýine negiz bolatynyn jetkizdi. «Qazaqstan jáne Qyrǵyz respýblıkalarynyń ǵasyrlardan beri jalǵasyp kele jatqan shynaıy dostyǵy men tatý kórshiligi eki eldiń joǵary deńgeıdegi saıası únqatysýynyń negizi boldy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev árdaıym elimizdiń Qyrǵyzstannyń jaqyn kórshisi ǵana emes, senimdi seriktesteriniń biri ekenin aıtyp keledi. Demek, bizdiń elderimizdiń arasynda kúrmeýi sheshilmegen eshqandaı másele týyndamaýy tıis. Iаǵnı, qazirgi tańda álemde qalyptasyp otyrǵan kúrdeli saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıdy eskere otyryp, eki eldiń ózara qarym-qatynasy tek eki jaqqa da tıimdi bolýyn maqsat tutýymyz kerek.
Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan Prezıdenti qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyǵyna aıryqsha mán berip keledi. Buǵan 25 jyldyń ishindegi joǵary deńgeıdegi saparlar, kelisimsharttar men kelissózder dálel», dedi A.Bozjigitov. Sonymen qatar, ol búginde halyqaralyq jáne óńirlik máselelerge qatysty saıası únqatysý boıynsha Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasynda eshqandaı da kelispeýshilik pen qarama-qaıshy kózqaras joq ekenine aıryqsha toqtalyp ótti. «Biz BUU, EQYU, ShYU sekildi bedeldi uıymdar aıasynda kópjaqty yqpaldastyq baılanys ornatyp kelemiz. Iаǵnı, qos taraptyń ustanymy da, baǵyty da ortaq jáne uqsas. Máselen, Qyrǵyzstan 2009 jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýine, al byltyr BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýyna oraı qoldaý kórsetti», dedi Tótenshe jáne ókiletti elshi.
Budan keıingi kezekte Aıymdos Bozjigitov Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasynyń jetekshi saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq seriktesi ekenine toqtalyp ótti. Onyń sózine qaraǵanda, táýelsizdik alǵan jyldardan beri Qyrǵyzstannyń syrtqy taýar aınalymynda Qazaqstan turaqty túrde úshinshi oryndy ıelenip qana qoımaı, qazirgi tańda qyrǵyz aǵaıynnyń lıderlik pozısııada turǵan sheteldik ınvestorlarynyń bestigi qatarynda da tur eken. Máselen, búginde qyrǵyz ekonomıkasyna qazaqstandyq taraptan quıylǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 1,5 mıllıard AQSh dollarynan asyp túsetin kórinedi. Qazaqstannan kórshi elge aǵylatyn ınvestısııa kólemi túrli salalarǵa paıyzdyq ólshemmen alǵanda bylaısha bólinedi: ınvestısııanyń 60 paıyzy – qarjy sektoryna, 12 paıyzy – aýyl sharýashylyǵyna, 10 paıyzy – taý-ken óndirisine, 8 paıyzy – sý-energetıkalyq sektorǵa, 5 paıyzy – týrızm salasyna, 3 paıyzy – qurylysqa, 2 paıyzy saýda-sattyqqa baǵyttalǵan.
Buǵan qosa, búginde qyrǵyz jerinde 300-ge tarta birlesken kásiporyn jemisti eńbek etip jatsa, olardyń arasyndaǵy keıbir kompanııalar 100 paıyz qazaqstandyq kapıtal esebinen óz qyzmetterin jandandyryp keledi. «2016 jyly eki el kompanııalary 300 mln teńgeni quraıtyn kelisimsharttarǵa qol qoıdy. О́tken jyly sondaı-aq, Qazaqstannan Qyrǵyzstanǵa negizinen astyq jáne astyq ónimderi, lokomotıvter men vagondar, qurylys materıaldary, azyq-túlik, turmystyq hımııa, telekommýnıkasııalyq qurylǵylar sekildi taýarlar eksportqa shyǵarylsa, al Qyrǵyzstan Qazaqstanǵa sút ónimderi, kókónis jáne jemis-jıdek, sondaı-aq qaǵazdan jáne kartonnan jasalǵan buıymdardy eksporttady», – dedi óz sózinde elshi.
Árıne, qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy áriptestik baılanys tek munymen túgesilmeıdi. Qos tarap áriptestigi kólik-logıstıka, aýyl sharýashylyǵy, mádenıet pen ádebıet, týrızm, sý-energetıka salalary boıynsha da bite qaınasqan. Máselen, transshekaralyq ózender – Shý men Talas aýyl sharýashylyǵyna qajetti sý resýrstarynyń negizgi qaınar kózi bolyp tur. «Ortalyq Azııanyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan damýy eń aldymen, sý resýrstaryna tikeleı baılanysty ekenin bilemiz. Shý men Talas ózenderi basseınderiniń mańaıynda 3 mıllıonnan astam turǵyn qonystanǵan. Sondyqtan, sý resýrstary basseınin basqarý boıynsha eki el aldyna qoıylǵan tıisti talap-mindetterge sáıkes, transshekaralyq ózender resýrstarynyń teńgerimdi bólinýin qamtamasyz etý kerek», dedi Tótenshe jáne ókiletti elshi.
Brıfıng sońynda Aıymdos Bozjigitov memleketter arasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári jandandyrý úshin múmkindikter jetkilikti ekenin aıtty.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»