Din men dástúr

Eger derekterge júginsek, ıslam dini Qazaqstannyń ońtústigine VII ǵasyrda ene bastaǵan. Tarıhtan málim bolǵanyndaı, Túrgesh qaǵanaty tu­syn­da Talas ózeniniń jaǵasyndaǵy Atlaq qalasy janynda Tan ımperııasy men Arab halıfaty arasyndaǵy áıgili urys ótedi. Osy bes kúnge sozylǵan maıdan shyn mánindegi tarıhı maıdan bolady. Eki jaqtan da adam shyǵyny kóp bolyp, jeńilgen Tan áskeriniń qolbasshysy general Gaý Shııanjı bas saýǵalap qashyp, onyń 20 myń adamy tutqynǵa túsedi. Atlaq boıyndaǵy osy qankeshýde arab-túrki áskerleri­niń jeńiske jetýinde qarluqtardyń róline nazar aýdarǵan jón. Túrgesh­ter­men jáne ózge de túrkilik taıpalarmen únemi soqtyǵysyp júretin qar­luqtar sheshýshi ýaqytta baýyr­lastarymen aradaǵy kelispeýshilikti umytyp, basqynshy tan áskerin tyń kúshpen shabýyldaıdy. Saıyn dala­daǵy jeńis osylaısha qolǵa tıedi. IX ǵasyrdyń aıaǵynda qazaq jerinde alǵashqy meshitter boı kótere bas­taıdy. Al X ǵasyrda ıslam dini Qara­han qaǵanatynyń memlekettik dini bo­lyp tabylady da, ıslam dininiń enýi­men endi túrki álipbıin arab jazýy yǵystyrady. Osy tustarda Ortalyq Azııa men qazaq jerinde sofylyq ilim taraı bastaıdy. Jer-jerde sofylyq mektepterdiń negizi qalanady. Islam dini men oǵan deıingi Táńirge taby­ný­shylyq arasyndaǵy izgilikterdi ta­bıǵı túrde jymdastyra, halyqtyń janyna etene etý ıslam dininiń da­mýyna oń yqpal jasaıdy. Sofylyq ilimniń osylaısha taraýynda Qoja Ahmet Iаsaýı babanyń barsha ómiri men eńbegi ózgeshe boldy. Sofylyq ilimde áýlıelik dástúrdi qadir tutý ıslam dinin halyqtyq dinge aınal­dyrýǵa jol ashty. Áýlıelerdi qadir­leý kóshpelilerdiń arýaqty qaster­leı­tin ǵurpymen astasyp jatty. Mu­nymen qosa, arab álipbıimen túrki tilinde jazylǵan «Dıýanı hıkmet» kitabynyń jazylýy da dalalyqtarǵa ıslam dinin jaqyndata tústi. Al Altyn Orda handarynyń ıslamdy qabyldaýy hanyna qarap boı túzeıtin qarashasy úshin keremet úlgi bolǵany anyq. Altyn Ordanyń tarıhı jalǵasy – Qazaq handyǵynda ıslam dini resmı mártebesi bar dinge aınalǵan. Áz Táýkeniń «Jeti Jarǵysynda» eger kimde-kim shoqynyp ketetin bolsa, onda onyń mal-múlki tárkilenip, týys­qandaryna bólinip beriledi delingen. Sonymen birge, onda Muhammed paı­ǵam­bardan taraıtyn qojalardyń erek­she dáregeıi de belgilengen. Alaıda, qazaqtar arasyndaǵy sol zamanǵa sáıkes quqyqtyq qatynastar tek sha­rı­ǵatpen emes, dástúrli ádet-ǵuryp­tar­dyń sharıǵat zańdylyqtaryna ush­tasýymen rettelip otyrǵan. Osy­laı­sha sharıǵatta kórsetilmegenimen, dala ǵurpyndaǵy qalyńmal berý, ámeń­gerlik, quda túsý, t.b. salttar ha­lyqpen birge jasasty. Osy tusta myna bir máseleni oı­dan shyǵarmaǵan abzal. Ol–memlekettegi bıliktiń eshqashan teokratııalyq qalypty ıelenbeýi. Han bolyp saılaný quqyǵy tek Shyńǵys urpaǵyna – tó­relerge ǵana tıesili bolyp, ha­lyq­tyń ishinde aqsúıek-tóreler men asyl­súıek-qojalar elıta sanaldy. Iаǵnı, Qunanbaı qajysha aıtqanda, «Tiri­miz­diń bıligi «Aldııar» urandy tórede, О́limizdiń bıligi – «Alla» urandy qojada» boldy. Áý basta Reseı ımperııasy dalaǵa kelgende qazaqtardy shoqyndyrýdy maq­sat tutqany aıqyn. Alaıda, ol jos­parlary júzege aspaı, keıde da­laǵa jibergen mıssıonerleriniń ba­la­lary qazaqtarǵa úılenip, qyzdary qazaqtarǵa turmysqa shyǵyp ketkenin kórgen patsha ókimeti saıasatyn basqa arnaǵa burady. Qazaqtardy hrıstıan dinine tartqannan góri, oǵan baqylaý jasaǵan tıimdi degen otarshyl ókimet ózderi taǵaıyndaǵan tatar moldala­ryn dalaǵa toǵytty. Jáne Ortalyq Azııadan molda keltirmeýge umtyldy, ıaǵnı olardyń qazaq jerinde ilim taratýyna tyıym saldy. Elde qazaq­tar­ǵa arnalǵan múftııat bolmaı, ol Orynbor múftııatynyń qaramaǵyna endi. 1868 jylǵy «Orynbor jáne Batys Sibir general-gýbernatorlyǵyn basqarýdyń erejesinde» árbir bolys­tyqta tek bir ǵana meshitke ruqsat etildi. XX ǵasyrdyń basyndaǵy dindi saıasılandyrýǵa, musylmandardyń dinı erkindigin shekteýine ult zııaly­lary rıza emes-tin. «Alash» partııa­sy­nyń baǵdarlamasynda barlyq din­derdiń teńdigi, dinı bostandyq qa­jet­tigi, qazaq dalasynda jeke óz múf­tııa­ty bolýy máseleleri kóterilýiniń osyndaı zańdylyǵy bar edi. Degenmen, alashordalyqtar sharıǵat quzi­reti tek nekege turý, ajyrasý, týý men ólimdi tirkeý aıasynda ǵana bolýy qajet degen ustanymda boldy. Keńes ókimeti ornaǵannan keıin ımamdar men haziretter, dinı bas­qar­malardyń ókilderi 1921 jyldan bastap saılaný jáne daýys berý qu­qy­ǵynan aıryldy. 1926 jylǵy qujat­tarda musylmandyqtyń antıkeńestik sıpaty týrasynda tezıster paıda bolsa, 1927 jyly ol ashyq qýdalaýǵa ushyrady. Meshitter qıratylyp, din ókilderi túrmelerge aıdalyp, elde «Baı­lardy, moldany qoıdaı qý qamshymen» degen ánder aıtylyp, «Qudaısyzdar qoǵamy» degen qo­ǵamdar quryldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys mem­le­kettiń dinge degen kózqarasyn ózger­tý­ge májbúrledi. Osyǵan deıin at­ta­ryn ataýǵa tyıym salynyp kelgen halyq batyrlarynyń aty jaryqqa shyǵyp, dinniń de otan qorǵaýda úlesi bolatynyn uqqan kesir ókimet endi Ortalyq Azııa men Qazaqstanǵa arna­lyp, ortalyǵyn Tashkent etip belgilegen Dinı basqarma ashty. 1961 jyly elimizde meshiti bar 25 qaýym­dastyq tirkelip, onyń syrtynda 60 qaýymdastyq jáne 500 tirkelmegen moldalar boldy. 1989 jyly 59 meshit tirkelse, 1990 jyly Qazaqstan mu­syl­mandarynyń dinı basqarmasy qu­ryldy. Qarap otyrsaq, qazaq jerindegi ıslam dininiń tarıhy myńjyldyq me­jeden asyp jyǵylady, al ıslam dininiń qazaqtar úshin dástúrli din ekeni aıqyn. Alaıda, osy myń­jyl­dyq ishinde ıslam dini barlyq túrki tildes halyqtardaǵydaı qazaq diline beıimdelgen keıipte, súnnıtterdiń Abý Hanıfa mazhaby negizinde hal­qy­myzdyń rýhanı tini bolyp keledi. Islam dinin negizgi ustanýshylar súnnıtter men shııter dep bólinedi. Súnna degenimiz arab tilinen aýdar­ǵan­da jol, baǵyt degen uǵymdy beredi. Nemese sharıǵat salasynda dinı ǵy­lym, mektep, ilim, túsinik degen ma­ǵynany bildiredi. Islam dininde áhlú súnná ýál djámaa delinetin tórt mazhab bar. Olar Hanafı, Shafı, Malıkı jáne Hanbalı mazhabtary. Ár mazhab sol mazhabtyń negizin quraý­shy ımamnyń esimimen atalady. Hanafı mazhabynyń negizin salý­shy ımam Ábý Hanıfa An Nuǵman ıbn Sábıt. Bilimdiligi sebebinen tarıh­shy­lar ımam Ábý Hanıfany Aǵzam (Uly ımam) dep atap: «Eger din Sholpan juldyzyna kóterilip ketse, ony jerge ımam Ábý Hanıfa qaıtarady», degen. IH ǵasyrdan bastap, qysqa merzim ishinde Hanafı mazhaby Anatolııa, Balqan, Soltústik Kavkaz, Edil aımaǵy, Ortalyq Azııa, Qytaı, Ún­dis­tan, Aýǵanstan tóńiregine jáne Indonezııa araldaryna taraǵan. Joǵaryda aıtylǵandaı, «baılar men moldany qamshymen qoıdaı qýa­tyn» zamannyń beti ári qarap, táýel­sizdikke qol jetkennen keıin qazaq jastary shetelderge baryp dinı bilim ala bastady. Biraq, osy úderiske memleket tarapynan durys mán berilmeýinen olardyń (dinı joo-lardyń) qan­daı mazhabty negizge alyp oqy­ta­tyndyǵy eskerilmedi. Dinı ilimge sýsap barǵan jas qaıdan bilsin, oqyǵan jerlerinde ustanǵan baǵytty haq dep tanyp, elge qaıtqan soń shalbarlaryn balaǵynan short kesip, dombyra us­ta­ǵanmen qas bolyp, sýretke túspeı, kelin tússe, bet ashpaıtyn boldy. Olar úshin kelinniń kelgen jerine, túsken eline, olardyń úlkenine ıilip sálem salýy «bıdǵat». Tipti, kelinniń betin ashtyrmaıtyn «halal asaba» degender shyqqan. Qasıetti Quran Kárimniń «Qujy­rat» súresinde «Áı, adam balasy! Sen­derdi bir er, bir áıelden jarat­tyq. Sondaı-aq, bir-birlerińdi taný­lar­yń úshin senderdi ulttar, rýlar qyl­dyq», degen aıat bar. Uly Jara­tý­shynyń ózi túrli etip jaratyp, oǵan uǵynysatyn túrli til, ózine tán óner, mádenıet, dil usynǵany haq. Adamzat balasy ǵasyrlar boıy osy ǵalamat orkestrge árqaısysy óz únimen qo­sylyp, Allanyń myń san ǵalamdy qalaısha túrli etip jaratqanyna tań­danýmen ósip-jetilip, tarıhy men taǵdyr talaıyn jasap keledi. Álem osynysymen qundy. Eger adam­dar­dyń kórsoqyrlyǵynan, taıazdyǵynan jer betinen bir mádenıet, bir til joǵalyp ketse, ol – adamzattyń betine basylǵan qara tańba. Halyq úshin til qandaı qajet bolsa, onyń óz beınesin ózgelerden ajyratýǵa múmkin­dik beretin dástúr de sondaı qajet. Al odan aırylý nege aparyp soqtyratynyn kózge elestetýdiń ózi qıyn. Anar TО́LEÝHANQYZY.