Arqany dúbirletti óleń keshi

Qasym Amanjolov – 100 _____________________ Qarqaraly aqyn mereı­to­ıyn alysqa jańǵyrtty. Osyndaıda eske qalaısha tús­pesin. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń basynda oqý­da júrgende qysqy demalysta aý­yl­da azdap aýnap-qýnap qaıtýǵa jol túskeni bar. Ol kezde birge oqıtyn, aýyly alystaý kýrs­tastardy jataqhanada jalǵyz qaldyrmaı, erte ketý dostyq peıildiń belgisindeı edi. Nu­ra­nyń boıyndaǵy Kókózek atala­tyn aýylymyz aýdan ortaly­ǵynan 10-12 shaqyrymdaı bolsa da onda jetý ońaı emes-ti. Sodan da jaıaý tarttyq. Jolaı Qyzyl­shiliktegi qadirmendi jandar Baltaı ataı men Bolken ájeıge sálemdesýge de kirdik. Tańerteńgilik shaıǵa endi otyr­ǵan ekeýi qýanyp qaldy. «Al joldasyńdy tanystyr. Qaı jaqtyń balasy?», – degen ataǵa serigim Serikbaı Shońǵalov «tor­ǵaılyqpyn» dedi. «Á, kıeli to­py­raqtyń óskinimin de. Tórge joǵaryla, qysylma», dep Baltaı aqsaqal qalbalańdap ústel ús­tindegi jyly-jumsaqty serigim­niń aldyna qaraı ysyra bastady. Serigimsiń, Syrbaıymsyń, aqynym, Jaqsylyqpen kúshti dostyq aqyryn. Jalqy janmyn jalǵandaǵy men júrgen, Bolshy dosym,bolshy qurbym, jaqynym – dep Qasym aqyn jyr arnaǵan Syrbaı dosy elinen boldyń ǵoı, – dep sóz oraıyn óleńmen órnekteı jó­nel­gen qart zerdesine qalaısha tańdanbassyń. Ol endi bir ýaq aqynnyń biraz óleńderin jatqa aıta kele: «Buryn Abaıdy ǵana oqýshy edim, beride Qasymǵa da kóńil qulady. Qabyken baýyrym qadirlese qadirlegendeı iri aqyn eken», dep áńgimeni áriden sa­baqtaǵan. Onyń bul sózinen aqyn jyrlarymen Qabyken Muqyshev arqyly tanysqandyǵy bilindi. Osy aýyldyń týmasy, ózi de tanymal talant Qabyken aǵa­ıyn­dary ortasynda qaýyshqan bir sátte Q.Amanjolovtyń ki­tabyn Baltekeńe tartý etipti. Sodan beri bul kitap kókirek kózi ashyq, oı sáýlesi jaryq jannyń qolynan túspeıdi eken. Aýyldyń sol qarapaıym qar­tynyń óleń qudiretine qalt­qysyz bas ıgen sáti Qasym mereıtoıyna jan-jaqtan asy­ǵyp jetken jyrsúıer qaýym bas qosqanda oıǵa oralǵan-dy. Iá, bul kúnderi jyr qudireti odan saıyn jarqyrap, kópshilik kóńilin meıirlendirip jibergen edi. Izin tereńdetken, orny bólektigin ardaqtaǵan Muqaǵalı­daı tulǵalas inisi: «Bárinen de Qasymnyń desi basym», dep aǵynan jarylǵanyndaı ýaqyt asqan saıyn asyl murasynyń qadiri artyp, altyn poezııa shýaǵy barshaǵa tógilgen shaq boldy. Solaı bolýyna shyǵarma­shylyq shyńyna arnalǵan jyl boıyndaǵy mádenı-is sharalar áseri tıgeni anyq. Olaı deıtinimiz, el úshin bıylǵy jyl – Qa­sym jyly retinde este qalmaq­tyǵy haq. Aqyn 100 jyldyǵyn­da oqyrmandar jańadan jaryq kórgen kitaptarymen qaýyshty. Sondaı-aq, Baqytjan Qanapııa­nov­tyń bilikti tárjimeleýimen jaryq kórgen orys tilindegi bir tomdyq jınaǵy mereıtoıǵa tamasha tartý qataryna qosyldy. TÚRKSOI halyqaralyq uıymy túrik jyrsúıermenderine otty óleńderin oqyp-tushynyp, túrki ádebıeti álemindegi ornyn ta­nyp, baǵalaı bilýine múmkindik jasady. О́ner oshaqtarynda qo­ıylǵan sahnalyq týyndylary, bilim berý oryndarynda ótken ádebı keshter, ǵalymdarmen kezdesýler, Qasym oqýlary áli de shektelip jatqan joq. Osynyń bári jańa zaman jas jelekteri júregine nur quıyp, azamattyq oıshyldyqqa ot jaǵary, tamyr tereńdeteri sózsiz. Úsh kúnge jalǵasqan aqyn mereıtoıy beısenbide bastaý aldy. «Shalqyma» konsert zaly­nyń tamasha ǵımaraty segiz qyrly qasıetimen de          tanylǵan talant ıesiniń óleńderine jazylǵan ásem áýen qushaǵyna bólendi. Irikteý kezeńinen ótip, aqtyq synǵa ilikkender de, Qaırat Baıbosynov, Qapash Qulysheva syndy qazylar alqasy da kópshilik talǵamynan shyqty. Al sonymen birge «Saryjaılaý» kınoteatrynda Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» kınostýdııasy jasaǵan Qasym Amanjolov týraly derekti fılmniń kórsetilimi nazarǵa usynyldy. Budan keıin ile kenshilerdiń Mádenıet saraıynda respýblıka­lyq aqyndar aıtysy jurt delebesin qozdyryp áketti. Aınur Tursynbaeva, Aqmaral Leýbaeva, Aıtbaı Jumadilov sııaqty jyr júırikterimen jarysqan jas juldyzdar saıysy osy ónerdi órletýshi Myrzataı Joldas­be­kovtiń ózi joǵary baǵalaǵandaı, este qalarlyqtaı ótti. Bul joly da Aınurdyń mysy basym túsip, bas júldege des bermedi. Me­reıtoılyq mádenı sharalar keshkisin Sáken Seıfýllın atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynda «Dosymnyń úılenýi» qoıylymy kórsetilýimen jalǵasty. Osy­laısha óner men jyr dúrsili birden kúrkirep, alyp qalany kúmbirlete terbedi. Erteńinde shaharda Qasym rýhy odan saıyn asqaqtady. Ob­lys ákimi S.Ahmetov alys-ja­qynnan bas qosqan ádebıet jáne óner qaıratkerlerimen kezdesti. Qabyldaýǵa qatysýshylar emen-jarqyn áńgimege tartyldy. – Qazaq ádebıetiniń kórnekti tul­ǵasy Q.Amanjolovtyń 100 jyl­dyq mereıtoıy el táýelsiz­di­giniń 20 jyldyǵymen tuspa-tus kelýi aımaq jurty úshin zor mártebe, elge ortaq eleýli oqıǵa. Soǵan ortaqtasýǵa kelgen sizderge qa­raǵandylyqtar atynan úl­ken alǵysymyzdy bildiremiz, – degen Serik Nyǵmetuly sóz kezegin meımandarǵa usyndy. Akademık Serik Qırabaev, jazýshylar Sofy Smataev, Sábıt Dosanov aqyn mereıtoıynyń rýhanı silkinis retinde mán-mańyzy ereksheligin, al túrki halyqtary Jazýshylar odaǵy basqarma­sy­nyń tóraǵasy Iаkýb Delımeroǵly Qasym Amanjolovtyń poezııasy túrki tildes ádebıettiń maqta­nyshyna aınalǵandyǵyn atady. Tumanbaı Moldaǵalıev sııasy keppegen óleńin oqydy. Kezdesý ústinde aqynnyń qyz­dary Janna men Darıǵaǵa qala ortasyndaǵy jańa úıden páter kiltiniń tapsyrylýy jyr sáı­gúliginiń urpaǵyna degen qurmet turǵysynda qostalyp, rızalyq­pen qabyldandy. Tanymal meımandar budan soń qalanyń kórikti bir tórinde boı kótergen aqyn eskertkishiniń ashylý saltanatyna qatysty. Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵy bas­qar­masynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın men oblys basshysy Serik Ahmetov jan-jaǵy jasyl jelekke malynǵan, ásem gúl­derdiń ıisi ańqyǵan ortadaǵy bıiktigi 8 metr músinnen aq sháıi jamylǵyny sypyrǵanda Sáken aǵasy kóshesi jaqqa oılana kóz tikken Qasym Amanjolov beınesi jarq etti. Rýhtas izbasary Serik Turǵynbekov súısingendeı, qazaq jyry daýylpazynyń aqyndyq bolmysy, ór tulǵasy kóz aldyǵa kelerlikteı somdalypty. Solaı bolý úshin jarııalanǵan baıqaýda belgili sáýletshi Jeńis Moldabaev usynǵan joba ozyq shyǵyp, tańdaý soǵan túskenin aıta ketken jón. Eskertkishtiń ortalyq saıa­baqqa kireberis tusta ornatylýy da jaqsy oılastyrylýymen kó­ńilge unamdy. Aqyn mereı­to­ıyna ar­nalǵan eń kórnekti tartý osy ekenin atap ótpeske bolmaıdy desek, Parlament depýtattary Qýa­nysh Sultanov pen Ýálıhan Qa­lıjan óz sózderinde bıigi bólek tul­ǵanyń sýretkerlik qyrlaryna qysqasha toqtaldy. Astana qala­syndaǵy bir kóshege Qasym Amanjolov esimi berilgeni týraly habardy jınalýshylar qol sha­palaqtap qarsy aldy. Búginde toqsanǵa taıaǵan maıdandas dosy Izgilik Nurmaǵambetuly aqsaqal­dyń otty jyldar jaıly áńgimesi jaýynger Qasymnyń erlik jol­daryn eske túsirse, aımańdaı aqyn qaryndasy Farıza Ońǵar­synova óleńin kópshilik asa zeıin qoıa tyńdady. Budan bylaı qaraı bul jerde Qasym oqýlaryn ótki­zip turý týraly oı da qoldaý tapty. Eskertkish ashylý sátinde my­nadaı usynys-pikirler qulaq­qa shalyndy. Sáken kóshesi. Qasym músini. Qazaq ádebıeti eki alyby­nyń aty men beınesi túıisip turýy súıinishti bolsa, osy ja­rastyqty qaptaldas kóshe ataýy buzatyndaı bolýy ókinterlik delingen oılar oryndy kórindi. Keı tarıhshylar ǵana bilmese, basqaǵa múldem beımálim Krıvogýz atty adam ómiriniń Qaraǵandyǵa esh­qandaı qatysy bolmasa da álgi kóshe soǵan qalaısha taǵylǵany shynynda túsiniksiz. Anyqtama­lyq­tardy aqtaryp, aqyrynda Aqmolada ornaǵan keńes ókimetin qoldaǵan matrostardyń biri bolǵandyǵyna qanyqtyq. Alaıda, ózge sińirgen qyzmetin bile almadyq. Zaman jańardy. Keńestik júıe kelmeske ketti. Endi sonyń bir belsendisin este saqtaı berý qısyny qalaı?! Qaıta bul kóshe búkil qazaq maqtanyshyna aınal­ǵan Qasym aqyn esimimen atalsa kóńilge qandaılyq kórikti, qulaq­qa qandaılyq ystyq dep bildirilgen tilekter aldaǵy ýaqytta eskerilse qup. Mereıtoılyq sharalardyń este qalarlyq taǵy bir jaǵymdy jaǵy qasymtaný baǵytynda úlgili úrdiske iz tastaldy. Serik Qıra­baev, Seıit Qasqabasov, Tursyn­bek Kákishev, Marfýǵa Aıthojına syndy ádebıetshi ǵalymdar men zertteýshiler sóz órbitip, shoq tastaýymen «Qasym Amanjolov jáne jańa dáýir poezııasy» atty taqyrypta ótken ǵylymı-tá­jirıbelik konferensııada sýretker sheberligi san qyrynan tal­danyp, daryn qýaty jan-jaqty tanystyryldy. Qasym álemi – tylsym, tereń, ádemi álem, ulttyń qunary –osyndaılyq qubylysta delinip, murasynyń qundylyǵyn jastar­dyń durys túsinýine arnalǵan sharalardy shıratý qajettigine sóıleýshiler basa toqtaldy. Qa­symdy qasterleý Abaıdy ardaqtaýmen, Muqaǵalıdy murat tutýmen astasatyndyǵyna mán aýdartyldy. Alash arystarynan soń orny oısyrap qalǵan tól ádebıetti, alashshylar ıdeıasyn «órtke tıgen daýyldaı» óleń­derimen qaıtadan órletýdegi úle­sin salmaqtaı bilýde tyń izdenister kútip turǵandyǵy tilge tıek etildi. Konferensııany júrgizgen «Bolashaq» ýnıversıtetiniń rek­tory, óner men mádenıet jana­shyry Nurlan Dýlatbekov «Abaı» ensıklopedııasynyń úlgisimen ól­keniń tuǵyrly tulǵalarynyń ár­qaısysyna arnalyp, jeke eń­bekter shyǵaryla bastaǵanyn aı­typ, aqyn Qasym týraly da ensıklopedııa daıynda­latyn­dy­ǵyn habarlady. Zııaly qaýym jıynyna qa­tysýshy tanysymyz Qanapııa Ábilov: «Atyn bilsem de aqyndyq daralyǵyn bilmeı kelippin. Tanymym keńeıip qaldy», degendeı, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵan­dy memlekettik ýnıversıtetiniń eń syıymdy dárishanasyna jı­nalǵandar osyndaılyq rýhanı nár-qýatqa bólendi desek, jańy­lyspasymyz anyq. Álbette, aqyn toıy árdaıym aqyndar shabytyn shalqytar shaq desek, « Sen netken baqytty ediń, keler urpaq...» atty jyr músháı­rasy olardyń tebirenisin teńizdeı terbeltken. Iаǵnı, Qa­sym ustazdaryn óleńderine arqaý etken óńkeı dúldúldiń úlken bir shoǵyry kóp júregin jaýlaı ala jónelgen. О́leńder oqylǵan saıyn Qasym jaqqan ottyń jalyny jarqyldaı túsken. Sonymen, jyr dodasy tórinen «Amanjol qudyǵy» atty balla­dasymen Ulyqbek Esdáýlet kórinse, Serik Turǵynbekov, Temirhan Medetbek úzeńgiles ozdy. Gazetimizdiń Almatydaǵy bólim­she­siniń jetekshisi Qorǵanbek Amanjol da osyndaı aıtýly aqyndar qatarynan tabyldy. Qazaq toıynyń kórikti dúbiri músháıra, aqyndar aıtysy, balýandar beldesýi, at báıgesi emes pe. Sony qyzdyrǵan jeńimpaz­darǵa bir-bir jeńil kólik syıǵa tartyldy. Úsh kúnge jalǵasqan mereı­toılyq baǵdarlama 20-dan astam sharany qamtydy. Sondyqtan bárin tizbelep shyǵý múmkin bolmaǵandyqtan bastylaryn atadyq. Al eń túıini kindik qany tamǵan Kent taýynyń baýra­ıynda jasaldy. Aldymen meımandar Qarqa­raly­daǵy Qunanbaı qajy sal­dyrǵan meshitke minájat etti. Abaı toqtaǵan úıdi kórdi. Kent – kelbetine kóz toımas óńirdiń ásem bir tusy. Tabıǵaty qandaılyq sulý bolsa, tarıhy da sulý. Erkin qııalǵa, ádemi armanǵa endirip, syrly oıǵa qanat qaq­tyratyndaı jer. Taý-tas, orman-toǵaılar qoınaýy ejelgi eskertkishter izine toly. Byltyr ǵana ertedegi saq kósemderiniń qory­mynan tabylǵan altyn áshekeıli jádigerler bul kúnde oblystyq murajaıdyń maqtanyshy. Keıingi kezde aqyn ómirbaıanynyń beı­málim jaǵy týrasynda sony derekter de tabylýda. Ony ba­ıypty zerdeleý zertteýshiler paryzy. 200-ge tarta kıiz úı tigilgen aq otaýlar qalashyǵy tórindegi sahnadan Q.Amanjolov ánderi shyrqalyp, teatrlandyrylǵan kó­ri­nister jınalǵandar nazaryn aýdardy. Ondaǵy jınalǵan kópshilik aldynda Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń aqyn mereı­to­ıymen quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Ǵalym Jaılybaı baıandamasy yntamen tyńdaldy. Elimizdiń barlyq óńirlerinen kelgen delegasııa ókilderiniń ishinen jetisýlyqtar da shoǵyrly top bolyp kórindi. Munyń aldynda Alashtyń aqıyq aqyny Muqa­ǵalı Maqataevtyń 80 jyldyǵyn Alataý bókterindegi Shalkóde jaılaýynda dúrkiretip ótkizgen olar toı-dýman úderi­sine súısine qarady. «Muqaǵalı» jýrnaly­nyń bas redaktory, tanymal aqyn Batyq Májıt­ulynyń osyn­daı toılardyń máni de, sáni de ósýin qýanysh qylýy osy mere­keniń bir áseri dep bilemiz. Shal­qyǵan án, qalyqtaǵan kúı aıa­synda, baıyrǵy ulttyq oıyn-saýyqtarǵa kenelgen ha­laıyq rýhanı serpilisi eshte­ńege jetpese kerek. Kúlli qazaqtyń súıikti aqy­nyna aınalǵan jannyń uly toıy el esinen umytylmastaı ótti. Qasym jyry jańa urpaq kókiregi tórine tereńdeı tústi. Aqyn atyn aspandatyp, dańqyn kókke kóter­gen jerlesteri onyń ólmes rýhyn qazaq jurtyna ortaq etti. Aıqyn NESIPBAI. Qaraǵandy. ____________________     Ulyqbek ESDÁÝLET, Bas júlde ıesi.     AMANJOL QUDYǴY Tólejip Qasym týǵan keń ólkesi, Arqaǵa qaıta oraldy óleń kóshi. Arqaly jyrlarynan ot shashyrap, Aqynnyń jarqyraıdy kóleńkesi. Qarqaraly basynda – qara qudyq, Aqyndar atyn burar arakidik. Tabıǵat enteleıdi jan-jaǵynan, Alǵandaı sol qudyqty bala qylyp. Qartamys Qarakemer qoınaýynda, Kósheli Kóshen taýdyń baýraıynda. Amanjol Rahymjannyń jurty jatyr, Torqasy tamyr syılap tal-qaıyńǵa. Sol jerde shyr etipti Qasym arman, /О́leńde bir dáýirdiń basy bolǵan/ Ordanyń oısyraǵan orny mynaý, Qorymyn qoı qoraǵa tasyp alǵan. Tastaryn qorjyn tamnyń qyna basqan, Jýady jańbyrymen jylap aspan. Qasymnyń kózin súrtken sol bulttar-aý, Qas-qaǵym birin biri qýalasqan.   Teteles ǵasyrlarmen jas shamasy, Shóp basqan, jermen-jeksen baspanasy. Jurtyna aqyn qaıta oralmapty, Jasynda tıgennen soń tasqa basy... Jas Qasym qozy qýyp, jalbyz julyp, Júgirgen tabanyna kárǵyz kirip. Bula shaq, bir oshaqtyń belgisindeı, Buzylmaı aman qapty jalǵyz qudyq.   Aınala adyr-adyr nar jotalar, Aınalǵan altyn qazyq arǵy atalar. Bul qudyq áýlıeniń qaınary eken, Sholpyldap shomylmaǵan kólbaqalar.   Káýsary óleń bolyp órilgendeı, Kózime kórkem eles kóringendeı. Bul qudyq tunyǵyna juldyz túnep, Shelekten aı tamshylap tógilgendeı. Sol sýdy sarqymas pa, shalqymas pa, Desek te , balalyqtyń narqy basqa. Qudyqqa qaıran Qasym sherin tókken, Ákeden aırylyp alty jasta.   Osy bir qara qudyq shegendelgen, Adamzat shólin basar óleń bergen. Kóz jasy sol qudyqqa tyrs-tyrs tamyp, Perishte kirpiginde kógendelgen.   Basynan baqytyn da ala qashqan, Jasynan nebir náýbet qara basqan. Sonda da sarqylmaǵan osy qudyq, Aqynnyń kóz jasymen aralasqan. Taǵdyrdyń joly taraý, qany qaraý, Jetimniń júregi órt, jany jamaý. Shoq shaınap, ot túkirgen aqyndyǵy Qasymǵa osy sýmen daryǵan-aý.   Táý etip sol qudyqtyń sýyn ishtik, Shelektep basymyzǵa quıynystyq. Arqaly Aqsuńqardyń aqyn uly, Arqyrap jyr oqysa súısinistik.   Myna álem –sol álem be Qasymdy uqqan, Álde uqpaı uly aqynnyń basyn jutqan? Joǵaltyp almap pa eken qasıetin, Aırylyp qalmap pa eken asyldyqtan? Myna aýa sol aýa ma Qasym jutqan, Ýlanbaı qalyp pa eken ne sumdyqtan? Aqynnyń kóz jasyna qalǵan álem Júr me áli zardap shegip basyrlyqtan, Ulysyn uryp jyǵar tasyrlyqtan?   Desek te dáýir basqa, ǵasyr bólek, Jamylyp jaz jetse de jasyl jelek. « Arpalys alaquıyn zamanalar» Aıqaılar: – Qasym kerek!, Qasym kerek!   О́rt minez óleńinen shoq tamardaı, Búginginiń bar keseli joq bolardaı. Soǵystan qaıtqanyndaı syltyp basyp, Qasym da qudyǵyna kep qalardaı.   Qasymsyz baspanalar qańyrap qur, Kóńilder kónshý izdep ańyrap tur. Talantty talanynan taryqtyrar, Bul ózi netken zaman táńir atqyr!   Músin bop tursa turar astanańda, Endi oǵan kerek bolmas baspanań da! Qyranǵa qajet emes han shatyryń, Ǵumyry ǵasyrdy attap basqan alǵa!   Jatqandaı birin-biri jańa bilip, Tuńǵıyq ǵarysh penen qara qudyq... Qasym aqyn tylsymyn uǵam deseń, Jolaýshym, moıynyńdy qara buryp!   Qaǵa ber qanatyńdy , Qarqaraly, Ǵalamdy qasıetiń tartar áli. Qasymnyń qudyǵynan dám tatsam dep, Sharq urar dúnıeniń shartaraby.   Bulyqsyp talaı ulyń erjetýde, Bul qudyq tereńimen terbetýde. Bala Qasym beınesin saqtap qalǵan, Jalǵyz fotoapparat sol jer betinde.   Ulylyq shúpildegen qara óleńnen, Urttasań ulan shólin qana bergen. Qudyqqa , Qasym aǵa , úńilemin, Sýynan mólt eterdeı bala beıneń!..