Magıstraldyq gaz qubyrlaryna 50 jyl

Gaz tasymaldaý qyzmetkerleri mereıtoıyn atap ótýde Osydan 50 jyl buryn qazaq to­py­raǵynda jalpy odaqtyq gaz tasy­mal­daý júıesiniń bir bóligi retinde qazaq­standyq magıstraldyq gaz qubyr­la­ry jelisi salyndy. Jeli ortaazııalyq respýblıkalardyń tabıǵı gazyn ja­qyn jáne alys shetelge tasymaldaýǵa arnaldy. Magıstraldyq gaz qubyr­la­rynyń qurylǵanyna 50 jyl tolýyna oraı, gaz tasymaldaý júıesin basqara­tyn «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ sal­tanatty shara ótkizdi. Mereıtoılyq is-sharaǵa jer-jerden gaz tasymaldaý salasynyń ardagerleri kel­di. Sonymen qatar, «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy Qaıyrgeldi Qa­byl­dın, Uzaqbaı Qarabalın, «Qaz­Trans­Gaz» AQ bas dırektory Danııar Berlibaev jáne «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ bas dırektory Serik Estaı, Abaı Sadyqov qatysty. Olar jınalǵan ardagerler men gaz salasyndaǵy qyzmetkerlerdi ataýly mereıtoımen quttyqtady. Saltanatty sharaǵa jınalǵandar al­dymen magıstraldyq gaz qubyrlarynyń tarıhy týraly túsirilgen fılmdi tama­sha­lady. Jeldiń óti men kúnniń ystyq-sýy­ǵynda salynǵan gaz qubyrlarynyń qan­daı eńbekpen salynǵandyǵy kóz al­dyna fılm kadrlary bop kólbeńdedi. Sonymen qatar, merekelik sharaǵa oraı kitap shyǵaryldy. Alyp qubyrlardyń shyndyǵynda da adam qolynan shyqqan­dy­ǵy, ony salyp shyqqan jandardyń boı­yndaǵy qajyrly eńbek pen qaırat­tyń ólsheýsiz úlkendigi tań qalma­syńa qoımaıdy. 50 jyldyq mereıtoıdyń mańyzy el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna tuspa-tus kelip, maǵynasy eki esege artyp otyr. Shara barysynda 50 jyl boıy óz bilimi men erik-jigerin sarp etip, ómirin ar­na­ǵan gaz salasy ardagerlerine qurmet kór­setildi. Olardyń isin, osydan 50 jyl bu­ryn salyp bergen salt-dástúrlerin jas urpaq laı­yq­ty jalǵastyrý ústinde. О́ıt­keni gaz sa­la­syn damytýdyń mańyzdy quramdarynyń biri Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Elimiz gaz tasymaldaý baǵyt­ta­ryn keńeıtýge já­ne kómirsýtekti jetkizýge jańa joldardy izdeýge múddeli. Ja­ńa ǵasyrda «kógildir otyndy» tasy­maldaýdyń batys qana emes, shyǵys joly da sátti ıgerile bastady. Qazirgi kezde el aýmaǵy arqyly 14 magıstraldyq gaz qubyry arqyly ta­bı­ǵı gaz tasymaldanady. Qubyrlardyń bir jelidegi jalpy uzyndyǵy shamamen 14 myń kılometrdi quraıdy. Elimizdegi gaz qubyrlary jelisiniń tarıhy 1961 jyldan bastaý alady. Osy kez­de KSRO Gaz ónerkásibi bas basqarma­synyń buıryǵymen salynyp jatqan «Buqara-Oral» gaz qubyrynyń dırek­sııa­sy qurylǵan bolatyn. Onyń bir bó­limshesi Qazaq KSR Aqtóbe oblysynyń Shalqar qalasynda quryldy. 1961 jyly Keńestik Odaqtyń 4 respýblıkada, onyń ishinde Qazaqstan aýmaǵynda gaz qubyry bastaldy. Mine, bul oqıǵa otandyq gaz tasymaldaý júıesiniń qurylý basy, óıt­keni bul obektiniń qurylysyna deıin elimizde óziniń magıstraldyq gaz qubyr­lary jelisi bolmaǵan eken. Keńestik kezde elimiz aýmaǵynan ótetin birneshe ma­gıs­traldyq gaz qubyry salyndy. Olar­dyń barlyǵy qazaqstandyq magıstral­dyq gaz tasymaldaý júıesiniń damýynda mańyzdy ról atqarady. Al búginde res­pýblıkamyzdyń ishki tutynýshylaryna, atap aıtsaq 9 oblysqa jáne eksportqa ta­bıǵı gazdy tasymaldaýdy, sondaı-aq ha­lyq­aralyq gaz tranzıtin júzege asyrady. «QazMunaıGaz» UK basqarma tór­aǵa­sy Q.Qabyldın elimizge, onyń ishinde mu­naı salasyna tıesili mereıli kúnniń qýa­nyshymen quttyqtady. «Bıyl elimizdiń 20 jyldyq mereıtoıyn toılaımyz. О́t­ken munaı-gaz toıy salasynda biz Mań­ǵys­­taý munaıynyń 50 jyldyǵyn toıla­dyq, bıyl Dossor munaı ken ornynyń 100 jyl­dyǵy bar. Al búgin  magıstraldy gaz qubyrlarynyń jarty ǵasyrlyq mereı­­toıy. Toı qutty bolsyn, sizderdi ulttyq kom­panııa atynan shyn júrekten quttyq­taı­myn. El táýelsizdigin alǵannan beri Qa­zaqstan gaz qubyrlary ınfra­qu­ry­ly­my jańaryp, órisi keńeıdi. Onyń óndi­ris­tik qýaty, eksporttyq baǵyttaryn órken­detý zaman talaby bolyp otyr. Kórshi memleketterge syrtqy naryqtarǵa shy­ǵý­ǵa kómektesip, tranzıttik el boldy. Bizdiń jerimiz arqyly ózbek pen túrkimen gazy Reseıge jetkiziledi», dedi ol. «Bizdiń magıstraldyq gaz qubyr­la­ryna 50 jyl toldy. Mereıtoıymyz táý­el­sizdigimizdiń 20 jyldyǵyna tuspa-tus kelip otyr. О́z tarapymyzdan jan-jaq­tan gaz ta­symaldaý salasy ardagerlerin jınap, qur­met kórsetýdemiz. Qazaq­stan­daǵy úlken qy­symdaǵy magıstraldy gaz qu­byr­larynyń jalpy uzyndyǵy 14 myń kı­lometrdi qu­raı­dy. 22 gaz kom­pres­sor­lyq stansa bar. Olardaǵy gaz kompres­sor­lyq máshıne sany 220-ǵa jetedi. On­yń barlyǵy 100 mlrd. tek­she metr gazdy ta­sy­maldaýǵa múmkinshi­lik beredi. Kompanııada 6 myń adam jumys isteıdi. On­yń ishin­de 200-den astam jas mamandy kom­panııa ózi oqytyp, ju­mys­qa aldy. Bo­lashaqta tasymaldaýdy kó­beıt­sek deımiz, táýelsizdik alǵaly beri ta­sy­maldy jyly­na 10 mlrd. tekshe metr gazǵa kóbeıtip otyrmyz. Sondyqtan aldaǵy 3 jyldyń ishinde jylyna 120 mlrd. tekshe metr gazǵa deıin tasymaldaımyz dep josparlap otyrmyz. Bizdiń salada isteıtin qyz­metkerlerdi ortaq merekelerimizben qut­tyqtaı otyryp, eńbekte tabys, baqyt tileımin», dedi Serik Estaı. Gaz tasymaldaý salasynda birneshe urpaq aýysty. Kún saıyn myńdaǵan sha­qyrym gaz qubyry júıesin quryp, onda búgingi kúni de tabysty jumys atqarýda. Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen jınalǵan túrli halyq ókilderi jergilikti mamandarmen birige eńbek etti. Osy oraıda aıta keter jáıt, kompanııanyń basty baı­ly­ǵy, bul – Qazaqstannyń kúndelikti gaz tasymal júıesin senimdi jáne qaýipsiz jumyspen qamtamasyz etetin  adamda­ry­myz, dedi ol. О́ziniń júrekjardy lebizin ardagerlerge de arnady. Gaz salasynyń ardagerleri Syrym Nárimbaev, Nıkolaı Basýrmanov, Qýa­nysh Omarov saltanatty sharanyń sánin 50 jyl burynǵy estelikterimen jań­ǵyrt­ty. Ja­dy­larynda qalǵan qıyn da qyzyqty ýa­qyttardy áńgimelep, sondaı-aq ómirden erte ozǵan joldastaryn eske aldy.  Shara so­ńynda jınalǵandar estelik sýretke tústi. Venera TÚGELBAI.