QYRAN BAPTAǴAN QAZAQ

Múlgigen dalalyq tynysh­tyqqa, kókjıekpen kómkerilgen sheksizdikke, keýdeni kergen taza aýaǵa, aspanda qalyqtaǵan qyranǵa, oıpańda jortqan ańǵa kóz-kóńili toıǵysyz sheteldik saıahatshylar kelýge qushtar. Qyr qazaqtarynyń turmystyq salt-dástúrimen tikeleı tanysý tartady olardy.

EÝROPAǴA AIаN QYSTAQ Iá, áýeli qalaı bolyp edi ?! Na­ryq degen tosyn qubylys kıli­gip, qursaýlap qysqan shaq basyn­daǵy sol bir is-áreketi jurt­ty qaı­ran qaldyrǵan. Jezqazǵan­daǵy jyly ornyn qıyp, japan dala­daǵy jalǵyz qystaqqa jónep ber­geni tańsyq-aq jaı bolatyn. Keıin­gi ómirin kúrt ózgertken osy oqıǵa oıǵa oralǵanda jalań táýe­kel­shildik emes, jańa ýaqyt tyny­syn, zaman aǵymyn demde ańdaǵan kókirek kóregendigi kózge urmaı qoımaıdy. Qazir eske alsa, sol kezde ab­dy­rap-abyrjyǵan kóptiń ortasy­nan sýyrylyp shyǵyp, buryn-sońdy belgisiz, tanys emes sharýaǵa kiriskendegi aıaqty keri tartqan, talpynysty taıdyryp baqqan talaı kedergi, keleńsizdikti qalaı bolǵanda da eńserip-jeńip shyǵýy beles bıigindeı. Ár adam boıyndaǵy qarym-qabilet jarqyraı kórinip tanylatyn shaqtar bolady ǵoı. Ásirese, syndarly kezeńdegi jóni ózgeshe. Ol sony­symen ystyq oǵan. Eńbek pen aqyl qostalsa qandaı da maqsat alynbaı qalmaıtyndyǵyn osy kisige qatysty aıtýdyń artyqtyǵy joq. Budan týra jıyrma jyl buryn sharýa qojalyǵyn qurǵanda ózgelerdeı enshige tıgen, soǵan súıenerlikteı eshteńe joq edi qolynda. Qaladan aýylǵa aýysqan adam­ǵa qyryn qabaq, qyzǵanysh bir jaǵynan jabys­qan-dy. Jergilikti sheneýniktermen aıqasa-julysa júrip, taban­dylyǵy men biliktiligin alǵa tosyp, jıǵan-tergenin sharýa basyn quraýǵa salyp birtindep áldene bergen. Azyn-aýlaq qunajyn, qoıdan, jylqy­dan qara ulǵaıǵan túlik ósirýmen qosa basqa ister órbitilgen. Kele aýdan ortalyǵy Aqsý-Aıýlyda dúken, kafe ashylyp, ónim ótkizý máselesi de sheshildi. Nıet­tes­teri basy qosylyp, sharýashylyq aýqymy odan saıyn salmaqtandy. Qotyr Qyzyltaýdyń tósindegi keshegi elsiz qystaq búgin­de kúndelikti tirshilik qamy qyz-qyz qaınaǵan, kelgendi qyzyqtyrarlyqtaı meken. Kádimgi qaladaǵy­daı jaryǵy jarqyraǵan, ystyq, sýyq sýy shúmekti burap qalsa quıylǵan, álemniń bar jańalyq-oqıǵasy qabyrǵany tutas kómkergen teledıdardan jaıylǵan úsh úı ishi-syrty sándi-aq. Eń aıaǵy monshaǵa deıin daıyn tur. Muny da bylaı qoıǵanda, kelimdi-ketimdi kisilerge arnalǵan meımanhana esigi árdaıym ashyq. Arqanyń qııan túkpirinde osyndaı qystaq paıda bolýy elimiz beınesiniń qandaılyq óskenin pash eterlik qubylys desek, sonyń tamasha kórinis-úlgisi taqyrybymyzǵa ar­qaý Tileýqabyl Esenbekov syndy azamat eńbeginiń máýeli bir jemisi. Ol jaqsylyq-sharapaty óz tóńiregi ǵana emes, alysqa tógilgen jan turǵysynda aımaqqa aıan. Osydan biraz jyldar aldynda Jahandyq ekologııalyq qor men Dúnıe­júzilik banktiń “Qýań jerlerdi basqarý” joba­syn iske asyrýǵa Shet aýdanyn tańdap alýyna yqpaly az tımedi. О́ńirdiń shólge aınalýyn, dalalyq ekojúıe­degi bıolo­gııa­lyq buzylýdy tejer bul sharaǵa qamtylar aýmaqty belgi­leý­de sheteldik mamandarǵa bilgir keńesshi retinde tanyl­dy. Jer jaǵdaıyna, tabıǵat ereksheligine qanyq­ty­ǵyna súıenip, qalpyna keltiriletin alqaptar­dy anyqtas­ty. Bul jumystar arqasynda óńir shyraıy­nyń qulpyryp, jaınap-jasana bastaýy kóńilindegi oryndalǵan úlken arman. Odan keıin BUU-nyń Damý baǵdarlamasy boıynsha eki sharýa qojalyǵyna jel dıir­menin alyp berýge septik etti. Elektr qýatyn óndiretin qondyrǵynyń ıgiligi japanda mal baqqan jandarǵa ólsheýsiz bolyp otyr. Já delingende, bular Tilekeń tynymsyz is-izdenis­teri­niń muhıt betindegi muztaýynyń bir silemderindeı ǵana. Al tyńnan taýyp, ázirge eshkim qaperine kire qoımaǵan jańasha jumys tásilderi qanshama. Atala berse taýsylmastaı. Máselen, etnografııalyq-ekologııalyq týrızmdi qalyptastyrýǵa iz salýshy ekenin aıtpaı óte almaısyz. Joǵaryda atalǵan qystaq bir jaǵynan sonyń ortalyǵy ispettes. Munda múlgigen dalalyq tynysh­tyqqa, kókjıekpen kómkerilgen sheksizdikke, keýdeni kergen taza aýaǵa, aspanda qalyqtaǵan qyranǵa, oıpańda jortqan ańǵa kóz-kóńili toıǵysyz sheteldik saıahatshylar kelýge qushtar. Qyr qazaqtarynyń turmystyq salt-dástúrimen tikeleı tanysý tartady olardy. Olarǵa eýropalyq kútim-qyzmet talabyna saı bar­lyq jaǵdaı jasalyp qoıylǵan. Jýasyǵan minis attary­na qonyp, qoldaryna búrkit ustap, sońdarynan tazy ertip, ómirde kórmegen qyzyqtaryna batyp qalyp jata­dy. Tipti qymbat ýaqyttaryn tárik etip, osynda aýnap-qýnap qaıtqan Japonııa, Germanııa, Avstrııa, Slovenııa memleketteriniń elshileri de bar. “Qonaqjaı halyqpyz ǵoı. Barymyzdy jaıamyz. Maq­sat paıda tabýda emes, ulttyq bitim-erekshelik­teri­mizdi, elimiz mádenıetin tanytý”, deıdi ol. Sonymen, Tilekeńniń bul sharýaqorlyq, izdengishtik izderiniń qysqa qaıyrym jaqtary. Sonda da bastaǵanyn aıaqtamaı tynbasqa degen qasıeti osy mysaldardan aıqyn kórinip turǵan joq pa. Kóp sózge joq aǵamyz sózdi osymen doǵarǵandaı ma edi, áńgimeniń qalyń qaýymǵa málim súıikti mashyǵyna oıysýyn ótindik. Únsiz qala almady. Qaratory júzi áp-sátte nurlanyp, tuǵyrǵa miz qaqqysyz qonaqtaǵan qusyna qarap qoıyp, saýyrynan sıpap ótip, yǵymyzǵa jyǵyla berdi. Endi aldymyzdaǵy fermerimiz basqa qyrynan tanylyp sala berdi. QUSBEGILIK ENDI TAŃSYQ EMES Birden ashyǵyn aıtqandaı, saıatshylyqqa jasynan jany qumar bolyp ósipti. Tolaǵaı, Ortaý, Qotyr Qyzyl­taý, Buǵyly-Taǵyly etekterinde ejelgi ádispen ańshylyq qurar keshegi qusbegilerdiń kózin kórip qalyp­ty. Qanynda oınaǵan sol dástúrdi qaıta oraltyp, dárip­teý sharýa­shylyq túzelgen bette qolǵa alynady. Biraq qalaı, neden bastaý kerek. Úrdis úzilgen. Ertedegi eles­teı eshkim esinde joq. Emis-emis bolmasa ózi de qyr-syry­na qanyq emes. Áıteýir táýiri, Almaty jaqta umytylmaǵan eken. “Sony estigennen-aq baıyz taýyp otyra almaı Kegenge attan­dym. Izdegenim Ábilhaq Turlybaev pen Sársebek Dáýletbekov aqsaqaldar edi. Arqadan at sabyltyp kel­gen­degi buıym­taıymdy aıttym. Bastapqyda tań qalys­ty. Sosyn súısinis bildirdi. Aıǵa jýyq qastary­nan qaldyrmaı ańshylyq qus baptaýdan bastap, qoıan, qar­saq, túlki, qasqyrǵa deıin shúıliktirýdi úıretti” dep sóz jalǵastyrǵan Tilekeń Oısary atty búrkitiniń sýre­tin kór­setip ótti. Sóıtkende munyń da ózindik syry bar kórine­di. Qaı­tarynda Sársekeń yrym retinde syıǵa tartypty. “Eline qusbegilik óner qaıtsyn” dep beripti. Yrymy qyryn ketpepti. Ekijaqty baılanys munymen shektelmeıdi. Ol qos tálim­gerin ata jolymen aýylyna shaqyrady. Qusbegi­likti úırenýge yntaly jastardy jandaryna úıiredi. Bul kúnde qusbegilerdiń jer-jerdegi saıysynda Shettiń ataǵyn dúń­kildetýshilerdiń deni almatylyq ustazdary­nyń shákirt­teri sanaıdy. Sol kezde ákesiniń etegine jar­masyp, úırený­shi­lermen birge tulymshaǵy jelbirep júgi­rip júretin kish­kene qyz Maqpal Ábdirazaqova búginde alysqa áıgili qus­begi. Soǵan iz salǵan, qasterli dástúrdiń túleýine uıytqy bol­ǵan Tileýqabyl aǵalarynyń shapaǵaty úlken dep biledi bári. Esimizde budan attaı on bes jyl buryn Aqsý-Aıýly­da jurt buǵan deıin qyzyqtap kórmegen ádettegiden ózgeshe júrekke ystyq jarystyń ótkeni. Bul qusbegi­lerdiń halyq­aralyq saıysy bolatyn. Halyqaralyq dese delingen­deı, sonaý Avstrııa, Germanııa, Vengrııadan kel­gen qusbegiler de qyrandaryn jetisýlyq, kerekýlik, kók­shetaýlyq, aqmola­lyq, qaraǵandylyq básekeles­teri­men ańǵa qatar qosyp, saıatshylyq qumarlaryn ábden tarqatqan-dy. Sodan soń-aq mundaı saıystar ár jerde dúrildep sala bergeni málim. Sonyń uıymdastyrýshysy Tileýqabyl Esenbekov ekenin ári aıtýly qusbegiligin bilgen sheteldik meıman­dar óz elderine shaqyrtý jiberedi. “Aldymen Avstrııaǵa jolym tústi. Munda búrkitpen saıatshylyq qurýdy táýir kóretinder az bolmaı shyqty. Ala barǵan kıiz úıimdi Alpi taýynyń baýraıyna tigip tastap, ańshylyqqa qo­syl­dym. Kıiz úı bir,   dala búrkiti eki esterin alǵan jańa dostarym keıinnen ulttyq muramyz týraly derekti fılm túsirtip, baıyrǵy qasterli dástúrimizdi búkil Eýropaǵa aıan etti”, dedi sóz arasynda sol sapardy eske túsirgen ol. Keıde, ókinishke qaraı, jaqsy bastalǵan isterdiń jibi bosańsyp, máni qoıyrtpaqtalyp ketetini kezdesedi. Munyń osynaý áńgimege baılanysy bar. Rasynda qazir qusbegilik óner órlep turǵandaı. Qyrandaryn saılaǵan saıatshylar arasynda saıystar jıi ótip júr. Alaıda jasańdylyq jaǵy basym bolyp bara jatyr ma dep oılaısyń. Torda typyrlaǵan qoıandy tóbeden tómen qoıa bergen bette daıyn turǵan búrkit ile ilip túsedi. Bar qımyl-áreket osy ǵana. Abaı jyrlaǵandaı tastan túlki tabý, saǵadan sympyń qa­ǵyp iz shalý, kókten sorǵalap quıylý, jarq-jurq etip ekeý­den-ekeý aıqasý sirá, qaıta­landyra almas kórinis bolar. Degenmen sál de bolsa sondaılyqqa jýystyrýǵa múmkindik bar shyǵar. Bul Tilekeń kókeıindegi de oı eken. “Shyn qus­begige ondaı ońaı jol jaraspaıdy. Saıys ere­jesin qatań­datý, ótkizilý tartymdylyǵyn qyzyq­tan­dyrý jó­ninde Týrızm jáne sport mınıstrligine usynys-pikir­lerimdi jibergenime biraz jyl boldy. Sodan beri eshqandaı habar joq. Resmı saıystar bulaısha jal­ǵasa berse qusbegilik ónerdiń sánin de, mánin de joǵaltyp alary­myz anyq” degen alańdaýshylyǵyn jetkize ketkimiz keledi. Fermerlik iskerligi, qusbegilikke súıispenshiligi baıan­daǵanymyzdaı bolsa, aıtpaqshy, aınalyp ótpes taǵy bir ónerli qyry bar eken-aý. Sóz kezegi sol jóninde. MÁDIDIŃ ERI Tileýqabyl aǵamyz qasqyr ishikti ıyqqa ilip, qyzyl túlki tymaqty basqa qondyryp, jalpaq kúmis kiseni býynyp shyǵar sátterde tipti kóriktenip ketedi. Son­daı­d­a astyndaǵy jazań sary jorǵa, qolyndaǵy maza­syzdanǵan qyran tulǵasyna odan saıyn jarasa­dy. Jarqy­raǵan ermen, sheber órilgen ómildirik, júgen, quıysqanmen bezendirilgen jorǵa ıesiniń sánine saılyq tanytqandaı pańdanyp tura qalatynyn qaıtersiz. Kózine úkilengen tomaǵa jabylǵan, aǵashtan oıýlanǵan órnekti baldaǵy kóz tartqan, balaqbaýynyń ózi kórkem ásem­den­dirilgen búrkit tákápparlana túsedi. Janýar ekesh janýar da ádemilikti jaqtyratynyn qarańyzshy. Bireý bilmes, bireý biler bul ábzelderdiń bári Tilekeń óziniń qolynan týǵan dúnıeler. Qoly qalt etkende qaıys­tan, bylǵarydan, talys pen taramystan, aǵashtan saıat­shy­lyq buıymdaryn jasaý jáne súıikti mashyǵy der edik. Osynaý óner ákesinen qonypty. Soǵysqa deıingi kezde Esenbek otaǵasy aınalasyna tanymal qol sheberi bolǵan. Átteń, maıdannan oń qolynan aırylyp qaıt­paǵan­da odan eriksiz qol úzbes te me edi. Sóıtse de balasyna úıretip ketken. Endi áýletke taraǵan. Tilekeńniń uldary Abaı men Adaı da ata ónerine berik. Tilekeńniń eski jádigerlerdi jınaıtyn da ǵadeti bar. Solardyń ishinde eń qymbattysy, áıgili Mádıdiń er-toqymy. Sheshesi jaǵynan naǵashylyǵy bar babanyń urpaqtary ákelip tapsyrǵan. Ol ábden eskirip, shashy­lyp qalǵan kúıinde qolǵa tıgen. Kezinde Qarqaraly qazaqtarynyń eri qaz moıyndy qasty bolýynan, qasyn qaıyńnyń bezinen jasaıtyndyǵynan tanypty. Birneshe aı tirnektep jınap, qurastyrǵan er qazir úı tórinde jarqyraǵan qalypta saqtalyp tur. Halqymyzda kisilik degen úlken uǵym bar. Mine, Tileý­­qabyl Esenbekov kisiligi jaıly az-kem syr osyndaı. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany, Tasbaz qystaǵy.