Aqyn – ulttyń júregi

Dalanyń jyry, dananyń syry, sózdiń sıqyry bolmysyna daryǵan, ha­lyqtyń jan-júregin, arman-tilegin tol­qyn­data tolǵaǵan, «ónerden dáýlet jı­naǵan» azý tisi balǵadaı, tili mirdiń oǵyn­daı aıtqyshtardyń aıtýlysy, «arlan bórisi», búginde týǵanyna 170 jyl tolyp otyrǵan Qashaǵan jyraý edi. Sýyrypsalma ónerdiń dúldúl kógi Qashaǵan Izbaspen aıtysynda: Topty aýzyna qaratqan Jasymnan júırik tildimin. Adaı túgil, Alshynǵa Han, hakimdeı buldymyn, – degeninde aqyndyq joıqyn shabytynyń, telegeı syrly áleminiń shynaıy kórinisi jarqyn túrde sıpattalǵan. Til – halyq rýhynyń basty sıpaty, mádenıet ensıklopedııasy desek, onda Qashaǵannyń saf taza jyr-tolǵaýlary, das­tandary, aıtystary – ulttyq-mádenı jáne tarıhı aqparattar kózi deýge laıyq. Ejelden Mańǵystaý aımaǵynda jyr­shylyq-jyraýlyq dástúr keń qanat jaı­ǵan. Aqyndyqtyń uly mektebi qalyp­tasyp, qaryshtap gúldegen. Qashaǵan aqyn Abyl, Aqtan, Mahambet, Murat, Nurym, Qalnııaz, Marabaı, Shernııaz syndy suń­qar daýysty sańlaqtardyń úzdik dás­túr­lerin myqtap kókiregine toqyp, jetildire, kórkeıte sabaqtastyr­ǵan. «Adaıdyń jeti qaıqysy», sondaı-aq Balaoraz, Qospaq, Qashqynbaı, Izim­shaıyr, Muryn, Nur­peıis, О́mir, Yǵyl­man­darmen óner kó­ginde, eldiń tórinde jarqyrap saltanatty jıyn-máslıhat­tarda, qyzyqtarda jyr dúkenin qyzdyr­ǵan. Mańǵystaý, Horezm aımaǵyndaǵy, Edil-Jaıyq, Qobda, Jem, Saǵyz, Oıyl, Qıyl ózenderiniń boıyn­daǵy arǵy-bergi ǵasyrlarda ómir súrgen jyrshy-jyraý­lardyń shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty taldap teksergen oqymysty Qabıbolla Sydyqov: «Qashaǵannyń aqyn­dyq, jyr­shylyq ónerin О́skinbaı men Aralbaı, Yǵylman men Nurpeıis, Muryn men О́mir Kókshekbaıuly, Súgir Begen­dikuly men Sáttiǵul, Shádiman men Shamǵul, Kóshen men Qumar sııaqty aqyn-jyr­shylar ónege tutqan», dep jazady. Teginde, Muryn jyraý men aqyn Sáttiǵul Janǵabylulynyń deregine júginsek, «Qy­rymnyń qyryq batyryn» kórkem­diktiń úldesi men búldesine bólep, oqı­ǵalyq jelisin qyzyqtyra túrlendirip jaınatyp jetkizgen. Bul oraıda sóz baılyǵy aqyl baılyǵyna ulasqan Qa­shaǵan qazaq halqynyń epıkalyq baı murasyn barynsha tereń, jetik ıgergen. «Túbirine qaraı butaǵy, tegine qaraı urpaǵy» dep Áıteke bı tujyrym­da­ǵandaı, Qashaǵan qubylysy – onyń aqyn­dyq-jyraýlyq mektebin, ónerli ortasyn, epıkalyq dástúr qýatyn, ha­lyq­tyń kórkemdik-fılosofııalyq dúnıe­ta­nymyn málimdeıdi. Qashaǵan jyraý túzýlikti, týrashyl­dyqty qoldap-qorǵaǵan qyrǵı tildi tapqyr, ushqyr bolǵan. Onyń «Kedeı jigitke aıtqan aqyly», «Orazaly baıǵa aıtqany», «Esqalı supyǵa aıtqany» deıtin syqaqtarynda ot minezdilik, oryp túsetin eresen ótkirlik bar. Aralbaı aqynnyń jalǵyz perzenti Bereket mezgilsiz dúnıeden ozǵanda, bul jaıdan beıhabar Qashaǵan keledi. Ol Aralbaıdyń lebizin saǵynǵanyn aıtady. Sonda Aralbaı: Men – botasy ólgen boz maıa, Tulybyna kelip ańyraǵan. Men bir júrgen aq kıik, Laǵyn túzde aldyryp, Ornyna kelip mańyraǵan. Men – qartaıǵan arystan, Elsizde qalyp yńyranǵan. Men – japanǵa bitken báıterek Japyraǵy jerge tógilgen. Men bir turǵan aq saýyt, Adyra qalyp sógilgen, – dep kókiregi qars aırylǵanda, sol mezette Qashaǵan: Ashý degen – kók bóri, Aqylyń – qorǵan tal bolar, Táýekel – qaıyq, sal bolar, – dep sharbolattaı ǵıbratty oıyn aıtady. Qashaǵan aqynnyń jyr-tolǵaý­la­rynda adamnyń tirshiligine, is-áreket­terine, rýhanı bolmysynyń kámil jetilýine qatysty taǵdyr anyqtaǵyshtyq oı-tujyrymdar jet­kilikti. «Bul ómirdiń mysaly» degen lebizinde «ádildiktiń belgisi – rasyn sóı­leý», «Pitne kóńil belgisi – qupııa sóılep yr­jııý» ekendiginen bastap: О́pirem bolý ne kerek, Baq-bazaryń aýǵan soń. Báseke etý ne kerek, Bastan bılik ketken soń. Bulań-sulań ne kerek, Aq betińnen nur taıyp, Jer ortadan asqan soń. Eleń-seleń ne kerek, Jas elýden ketken soń. Jaltaq-jultań ne kerek, Jigittik bastan ótken soń, – dep adam ba­lasynyń jas ereksheligine oraı jú­ris-turysyn, qımyl-áreketin, kıim kıisin, oılaý, sóıleý daǵdy-mashyq­taryn laıyqty tabıǵı dárejede ustaý, kórsetý – salıqa­lylyqtyń, ishki má­denıetiniń, ádeptiliktiń belgisi degen oıdy poezııalyq qasıet­termen sóıletedi. Otarshyldyqtyń qamytyn kıgen noq­taly qazaq – nesheme asyldarynan, ardaq­ty jón-josyqtarynan, úlgi-ónegelerinen amal­syzdan ajyrap qalǵany málim. Bul rette aqynnyń qaıǵyly oı saryndary bylaısha óriledi: ... Tilinde bar jaqsynyń Dini ketkenge uqsaıdy. О́tirik sózder kóbeıip, Shyny ketkenge uqsaıdy. Ákimnen ketip ádildik, Baı qaıyrsyz sekildi, Baı bermeske bekindi. Qatyndardyń uıatyn, Qyz, jigittiń ıbasyn Shaıtan alǵan sekildi («Zamana hali», 1912 jyl). Kórgensizderdiń, «kúzen tisti, qısyq kóz sotanaqtardyń» teris qylyqtaryna kóki­regi qars aırylatyn «aǵyny tasty aýdar­ǵan» Qashaǵan olardy sóıtip, almas tilimen túıreıdi. О́leń sózdiń qas júırigi, maıtalman bilgir sheberi Qashaǵan jyraýdyń shyǵar­mashylyq ómirbaıanynda kesek-kesek, túı­dek-túıdek maǵynaly oı-tolǵanystar meılinshe mol. Onyń «Uzatylyp bara jatqan qyzǵa bergen batasynda» oıýly da oıly oramdar az emes. Máselen: Uzartyp júrme tilińdi, Ustatyp júrme minińdi. Aqyl oılap pikir et, Qudaıyńa shúkir et. Báıbishe bolsań balqyǵan, Qas-qabaǵyń shalqyǵan. Kelin menen balanyń Bıligine talaspa, Aqylyńnan adaspa. Qashaǵan jyraý poezııasynyń kórkem­dik álemindegi laǵyl oılar, aıshyqty te­ńemeler sana-zerdege sáýle shashady, ja­nyńdy, rýhyńdy, se­zimińdi sergitedi. Aı­talyq, «Qonaqkáde jy­­­ryna» úńilsek, qyz sulýlyǵyn sı­patta­ǵanda «altynnan quı­ǵan asyqtaı», «kúmis­ten quıǵan qasyq­taı», «qubylǵan beti maq­paldaı», «sol­qyl­da­ǵan jas taldaı», «taý­ǵa oınaǵan bul­bul­daı», «qastary qama qundyzdaı», «kóz­deri sholpan jul­dyzdaı» deıtin jipke tizgen merýertteı sóz asyl­­­­­daryn qı­syn­dy qol­dan­ǵan. Qashaǵannyń Nu­rym, Izbas sı­ıaqty «dú­bir­li dúldúl sha­ıyrlarmen» saıy­syn­da onyń aqyndyq-azamattyq tulǵasy, dinı-musylmandyq dúnıetanym tereńdigi, jara­tylys qu­pııasyna zerektigi jarqyn kórinis tapqan. Qashaǵan aqynnyń: Kóp boldy sondaı tasqandar, Álderin bilmeı asqandar. Pıǵylynan solardyń, Qabysa jazdy aspan, jer, – deı kelip: Etpedi shúkir qanaǵat, Tap bolmaı qaıtsin ǵalamat, – deıtin baıandaýynan halyqtyń basyna zulmat tónip kele jatqanyn sezinesiń. Ult tarıhyndaǵy ańyz-shejirelerge jetiktigin «Adaı tegi» ańyz-hıkaıasy aı­ǵaqtaı túsedi. Jyrshy tyńdarmandaryn qyzyqtyrý maqsatynda kompozısııalyq, sıýjettik qurylymyn, arhıtektonıkasyn ustalyqpen órip toqyǵan. Ár keıipkerdiń ózine tán derbes sóıleý mánerin, oı tol­ǵaýyn, shynaıy kózqarasyn kórsete bilgen. «Atameken», «Topan» atty dastan­da­ryna tarıhılyq pen derektilik tán. Qazaq halqynyń jońǵar basqynshylyǵyna qar­sy kúresi jáne HIH ǵasyrdyń 90-jylda­rynda Kaspıı teńiziniń ǵalamat tas­qynyna dýshar bolǵan eldiń tra­gedııasy tegeýrindi jyr­lanǵan. Epıkalyq qulashy keń, kórkemdikti seziný qabileti kemel «Topan» dastanynda aqyn damytýdyń ozyq úlgisine súıengen. Úshqııannyń qaıyrly, qutty qonys, darııa dáýlettiń, shalqyǵan sáýlet­tiń ordaly mekeni («Baqqan qoıy búr­kitteı, Dýlyǵasy úıgen iskirtteı») ekendigin, sonaý bir Ormanbet hannyń ýaqty­synda arsha aǵa­shyna boztorǵaı qonyp, «qutyrǵan qurtty qaǵyp jep» búrkitke ses kórsetedi. Sodan torǵaıdy qylǵytqan búrkit Edildiń jaıyn baly­ǵyna qandy sheńgelin salady. Sóıtip, Balyq qu­tyrady. Balyqty jegen el dúrli­gedi. Sodan qutyrynǵan qara qu­ıynnyń kesa­patynan surapyldyń jeli zýlap, teńiz týlap, el ekpindep soqqan muzdardyń soqqysyna ushyraıdy... Qashaǵan Kúrjimanuly aqpa-tókpe jyr­shylyq ónerdiń altyn tamyry ispettes, Sypyra jyraý dástúrin jalǵas­tyrýshylardyń biregeıi, ásirese, jyr­shy­lyq ónerdiń týyn joǵary ustaǵan gýlegen aqyndyqtyń telegeıi. Shabyty shalqyǵan Abyl, Nurym, Aqtandardyń tálimgerligin kórgen, «tarıhtyń eski aqparyn» («Atameken» dastanynan) aq­tarǵan, «qaǵıda bolyp qalynǵan, shejire bolyp jazyl­ǵan» («Adaı kegi» ańyz-hıkaıasynan) kóne epı­kalyq dastandardy týyndatqan. Atap aıtqanda, «Topan», «Qarasaı, Qazı», «Adaı kegi», «Atameken» atty dastan­darynda el men jer taǵdyry, «qanjy­ǵasy qan zaman, taral­ǵysy tar zamannyń» qıly-qıly sýretteri, ata-baba shejiresi, «da­byly kúshti», «qaıraty qalyń», «kún­dik jerge oq atqan» erlerdiń erlik-qahar­mandyq qı­myldary sýretteledi. Bul jyrlardyń tarıhılyq-kórkemdik jáne ańyzdyq qyr­lary aıryqsha. Telaǵys, Oraq, Mamaı, Er Qosaı, Er Tarǵyn, Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Edige syndy tulǵalar beınesi qylań beredi. Sonymen qatar baı­taq dalasy bar qazaqtyń qalasy, as­tanasy bary, jazý óneri, áskerı óner, damyǵany, ulttyq tárbıe-tálimi berik saq­talǵany, ıini kelgende, oıyna oralyp otyrady. Qasha­ǵannyń tarıhı zerdesi, dúnıe taný daralyǵy, zamana qubylys­taryn kórkem­dik qabyldaý qabileti, assosıasııalyq oılaý júıesi, sýretkerlik qoltańbasy shyǵarmalarynyń sózdik-luǵattyq, maz­mundyq baılyǵyn, beınelilik, áýezdilik tabıǵatyn aıqyndaıdy. Sondyqtan da aqyn shyǵarmalarynda rýh, sezim, til baılyǵy eresen. Qashaǵan jyraý shashaqty qara dom­byrasyna qosylyp quıqyljyta shyr­qap-tolǵaǵanda syrly sózderi odan saıyn túrlenip qulpyrady eken. Poezııalyq oı-sýretteýlerin mýzykalyq kúı terbelisterine aınaldyrǵan. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Ilııas Jansúgirov «Kóbik shash­qan» poemasynda: Qashaǵan, Qurmanǵazy qosylǵanda, Adaılar tóńkerilgen jyr men kúıge. Iа bolmasa, Qashaǵan qamshysyna búıirin taıap, Sher tolǵap álsin-álsin jyr tolǵaı­dy, – deýinde ataly, bataly, ónerli jurt­tyń abyz jyraýy ekendigin erekshe serpinmen elep eskertedi. Aqyn sonshalyq­ty ja­sam­­pazdyqpen qoldanǵan sóz-uǵym, sóz-obraz, sóz-sımvoldar ıa bolmasa sóz tirkesteri, sóılemderi jańa energııamen, rýh­pen qýat­tanyp, qanattanyp, alýan túrli býyr­qanǵan boıaýlarǵa, reńkterge bólenip otyrady. Qashaǵan Adaı eliniń tarpań minezdi marqasqa erleriniń bolmysyn: Ebeıdeı tósi salynǵan, Egeýdeı tisi janylǵan, Sheńberdeı beli búgilgen, Eńireýdeı kózi úńilgen, Qoǵadaı jalyn tógiltip, Shortandaı baýryn jaratyp, Joryqpen toıda jasanyp, – dep órnekteıdi. Nemese Qashaǵan jyrlaýyndaǵy «Qa­ra­saı, Qazı» nusqasynda Qarasaıdyń qa­ryndasy Qıbat sulýdyń «aıdan arý shynardaı» kelbetin, jaýqazyndaı bal­ǵyn bolmysyn: Mańdaıym kúndeı balqyǵan, Ajarym nurdaı shalqyǵan, Qastarym qama qundyzdaı, Kózderim Sholpan juldyzdaı, – dep áserlep-mánerlep kelisti jetkizedi. Qashaǵan aqyn Qarasaıdyń batyrlyq qudiretti keıpin: Men – bir qaınaǵan qara bultpyn, Men – bir jez buıdaly nar taılaq Jáne men – jez shynjyrly qunan pil, – deıtin móldir maǵynaly oı-tolǵa­nystarmen sáýlettendiredi. Týǵan jerdiń topyraǵyn tumar etken, týǵan jurtyn shalqyǵan jyrymen qumar etken Qashaǵan Kúrjimanuly jyraýlyq, jyrshylyq, aqyndyq óner tarıhynda jasampaz dástúrlerimen jaınap jasaı bermekshi. Serik NEGIMOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.