Ǵasyr jobasy

Áıgili «Teńiz» kenishiniń ıgerilýi elimizge shetel ınvestısııasynyń quıylýyna dańǵyl jol ashty  «TEŃIZ» QALAI IGERILDI? Qa­zaq­stan­nyń táýelsiz el atanýy, sóıtip, áleýeti zor eldermen terezesi teń dárejede iskerlik qarym-qatynas, ekonomıkalyq baılanys or­natýy shetel ınvestısııasynyń baǵytyn beri burdy. Degenmen, baǵytyn táýelsiz Qa­zaq­stan­ǵa burǵan ınvestısııanyń ózin elge áke­lip, túrli jobalarǵa salý da ońaı biter sharýa emes eken. Osy jolda Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń tikeleı ózine de, derbes memleket atana bas­ta­ǵan Qazaqstan Úkimetiniń sol kezdegi múshe­lerine de talaı kelissózder júrgizýine týra keldi. Báriniń oılaǵany bir ǵana maqsat – bıikke samǵaýǵa endi-endi talpynyp, qana­tyn qomdaǵan bala qyran beınesindegi Qa­zaq elin tyǵyryqtan shyǵaryp, órkenıet kó­shinen qaldyrmaý úshin ulttyq ekonomıkany saý­yq­t­yrý, sóıtip, turalaǵan óndiristi damytý. Árıne, Odaqtyń ydyraýymen birge kelgen ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵýdyń birden-bir joly – elge shetel ınvestı­sııa­syn tartý. Osy Tuńǵysh Prezıdentimizdiń tabandylyqpen júrgizgen syndarly saıasa­tynyń bizdiń jas memleketimizge aǵylǵan syrtqy ınvestısııaǵa dańǵyl jol ashqan jobanyń bastaýynda «Teńiz» kenishiniń ıgerilýin aıtýǵa bolady. Bul birinshiden, kezindegi Odaq kóleminde, qala berdi kómirsýtek shıkizaty mol ózge de memleketterdegimen salystyra qaraǵanda, shıkizattyq qory óte mol kenish edi. Ekinshiden, syrtqy ınves­tı­sııasyn tartý arqyly, sheteldik ınvestorlarmen birlese ıgerilgen alǵashqy munaı kenishi bolatyn bul. Úshinshiden, sol kezde «Ǵasyr jobasy» atalyp, álem nazaryn aý­darǵan da osy kenishtiń ıgerilýi edi. О́ıt­ke­ni, 1993 jylǵy 6 sáýirde Qazaqstan Respýb­lı­kasy men «Shevron» korporasııasy ara­syn­daǵy ortaq kelisimge sáıkes «Teńiz­she­v­roıl» birlesken kásipornyn qurý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Oǵan táýelsiz Qazaqstannyń atynan Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen «Shevron» korpo­rasııasynyń basqarma tóraǵasy – ákimshi dırektory Kennet T.Derr qol qoıyp, «Te­ńiz» kenishin ıgerý maqsatynda 40 jylda 20 mıllıard AQSh dollarynan asatyn ınvestısııa salynatynyna ýaǵda jasaldy. – Búgin Qazaqstan ekonomıkasy úshin de jáne «Shevron» úshin de tarıhı kún. Respýblıka iri kúrdeli qarjylardy is júzinde tartý ústinde jáne osy arqyly álemdik bızneske onymen ózara paıda negizinde jumys isteý jónindegi óziniń shyn nıeti týraly málimdeıdi, – dedi Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev «ǵasyr jobasy» atal­ǵan kelisimge qol qoıylǵannan keıin. Táýelsizdik alǵanyna eki jyl óter-ótpes ýaqytta Qazaqstan ekonomıkasy úshin os­yn­sha mol kólemde shetel ınvestısııasyn tar­tý­ǵa qol jetkizý, árıne, úlken oljaǵa kenelgenmen birdeı edi. Degenmen, bul múm­kin­dik­ke qalaı qol jetkizgen edik? «Teńiz» kenishin ıgerýdi nege «Shevronnyń» qatysýymen qol­ǵa aldyq? Bul saýaldar kezinde álem sa­rap­shylaryn da tolǵandyrǵan. Tipti óz elimizde «Alyp kenishti otandyq kásiporyndar nege ıgermeıdi?» dep pikir aıtýshylar da tabyl­ǵan. Bir qaraǵanda, bul pikirdiń jany bar sekildi kórinýi múmkin. Alaıda, ǵasyrlar bo­ıy táýelsizdigin armandaǵan, babalarynyń sol armanyna endi-endi ıek arta bastaǵan jas memlekettiń sol kezdegi áleýetin kóz al­dyńyzǵa elestetip kórińizshi. Odaq ydyra­ǵan­­nan keıingi turalaǵan óndiris, birinen soń biri jumysyn toqtatqan zaýyt, fabrık, ın­flıasııaǵa ushyraǵan ortaq rýbl, aılap, jyl­dap qolǵa tımegen jalaqy men zeınet­aqy, jumyssyz qalǵan adamdar... Osynyń bárin shetel ınvestısııasyn tartpaı-aq, óz kúshimizben ońaltýǵa bolar-aý. Biraq, oǵan qanshama qarjy, qanshama jyl keter edi. Synaptaı syrǵyǵan ýaqyttyń da, ekono­mı­ka­lyq tıimdilikke qurylǵan naryqtyń dóń­gelegi bir sátke bolsa da toqtap turar ma edi? Onyń ústine «Teńizdeı» álemge áıgili ke­nishti otandyq kásiporyndarymyz ózdigi­nen ıgere alatyndaı bizde tehnologııa da bolmady. Mine, osyndaı sebepter bul ke­nish­ti shetel ınvestısııasyn tartýmen ıgerýdi kesheýildetpeı bastaýǵa jeteledi. Shyntýaıtynda, TMD elderi ishinde os­yndaı iri jobany iske asyrýdaǵy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń batyl qadamyn oryndy baǵalaýymyz qajet. О́ıt­keni, Odaq quramynda bolǵan ózge elder ish­inde Qazaqstandaǵydaı munaı-gaz óner­ká­si­bin órge bastyrýǵa serpin berer halyq­ara­lyq jobalar joqqa tán. Bizdegi ǵasyr jo­ba­syna «Shevronnyń» aýqymdy kólemde ınvestısııa salýyna, aldymen Elbasynyń na­ryq talaby­­nan týyndaǵan ómirsheń refor­ma­larǵa saı eldegi ınfraqurylymdardy jetildirýdegi táýe­ke­l­shildigi men batyldyǵy da, tabandylyǵy men kóregendigi de, batys elderi saıasatkerleri arasyndaǵy bedeliniń artýy da sep bolǵ­a­ny daýsyz. Bul Qa­zaq­stanmen ózara iskerlik, ekonomıkalyq baı­la­nys ornatýǵa Batys Eýropa elderiniń yqy­lasyn týdyrdy. Bizdiń elde ınvestısııa salýǵa qolaıly ahýaldyń qalyptasýy da zor yqpal etti. Al, álemde teńdesi joq «Teńiz» kenishin ıgerýge «Shevronnyń» tańdalýynyń da óz­in­dik sebebi bar. О́ıtkeni, 1979 jyly ashyl­ǵan ken ornynyń kómirsýtekti shıkizat qory 750 mıllıon tonnadan 1 mıllıard 125 mıllıon tonna aralyǵynda boljamdalǵan. Kol­lek­tor­daǵy munaıdyń bastapqy qor ólshemi 3 mıllıard 133 mıllıon tonnaǵa jýyq degen boljam jasalǵan. Osyndaı boljamdarmen paı­dalanýǵa berilgen kenish jer qatpa­ry­nyń qalyptan tys joǵary qysymymen, tempe­ra­tý­rasymen, kúkirtti sýtektiń, merkaptan qo­sy­lystarynyń, sonymen qatar, kómir qysh­­­qyl gazynyń aıtarlyqtaı kóp mólsherde bo­lýymen erekshelendi. Osy er­ek­shelikter ke­nish­ti ıgerýde qıyndyq týǵy­zýy múmkin ekendikten, osyǵan uqsas ken ornyn ıgerýde tá­ji­rıbesi jetilgen seriktes izdestirýge talpyn­dyrdy. «Shevron» korpo­rasııasymen kelisim-sharttyń jasalýyna osy jaılar áser etip, kenishti ıgerý bary­synda 40 jyl boıyna ınvestısııa salý basty talap retinde qoıyldy. «Shevronnyń» ózine toqtalar bolsaq, bul álemdegi munaı óndirisi salasyndaǵy eń iri kompanııalardyń biri. Bir elde emes, álemniń 30-dan astam elinde «qara altyn» óndirýdegi tájirıbesi tolysqan, osy zamanǵy tehnologııamen jumys isteı alatyn bilikti mamandar shoǵyryn toptastyrǵan halyqaralyq kom­panııa. Al onyń Qazaqstan ekonomıka­sy­na salǵan mol ınvestısııasyn baıandy etý maqsatynda qurylǵan «Teńizshevroıl» birlesken kásipornynda Qazaqstannyń úlesi bar. Iаǵnı, kenishti ıgerýden tabylatyn paıdadan bizdiń el de úles alyp otyr. Osy ká­sip­orynnyń tikeleı aralasýymen «Teńiz» ke­nishin ıgerý jobasyna «Shevronmen» (50%) birge, «EksonMobıl» (25%), «LýkArko» (5%) kompanııalary da atsalysýda. Budan ózimizdiń otandyq munaı-gaz ónerkásibindegi alyp – «QazMunaıgaz» da tys qalmaǵan. Qa­zir otan­dyq bul kompanııa «Teńizshevroıl­dyń» 20% aksııasyna ıelik etedi. Al birlesken kásip­orynǵa merdigerlikke tartylǵan otandyq ká­sip­oryndar qatary jyl saıyn tolyǵa túsýde. «QARA ALTYN» QAIDA BARADY? Bul kúnderi «Teńizshevroıldyń» qurylǵa­ny­na 18 jyldan asty. Osy birlesken kásip­oryn Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibinde jetekshi ról atqaryp, el ekonomıkasynyń da­mýy­­­na eleýli serpin berdi. О́ndiristi ór­ken­detýmen birge, ekonomıkalyq tıimdilikti art­ty­rýǵa erekshe nazar aýdarady. Muny kásip­orynnyń osy kezge deıin qol jetkizgen kór­setkishterinen ańǵarýǵa bolady. Derekke jú­giner bolsaq, birlesken kásiporyn kenishtegi alǵashqy qadamyn 1993 jyly táýli­gi­ne 60 myń barrel munaı óndirýden basta­dy. Bul kórsetkish jyl sanap rekordtyq kór­setkish­termen tolyǵyp otyrǵan. Máse­len, kásip­or­yn­nyń munaı óndirý kólemi alǵashqy jyly 1,3 mıllıon tonnany qura­dy. Al arada bes jyl ótkende (1998 j.) 6,5 mıllıon tonnaǵa jetti. Osydan eki jyldan soń, ıaǵnı 2000 j. 10,5 mıllıon tonna «qara altyn» óndirilgen. Demek, táýligine 228 myń barrel munaı al­yndy degen sóz. Bul bas­tapqy jyly óndi­ril­gen ónimnen 3,8 esege molaıǵanyn kórsetedi. «Teńizdeı» áıgili kenishten munaı óndi­rý­di el táýelsizdigimen baılanystyrýǵa bo­la­dy. О́ıtkeni, osy kenishtiń alǵashqy muna­ıy 1991 jylǵy 6 sáýirde alynyp, táýel­siz­dik­tiń jylnamasynda erekshe mańyzǵa ıe boldy. Sodan bergi kezeńde munaı óndirý kólemi áste kemigen joq. Kerisinshe, jyl ót­ken saıyn molaıyp keledi. Taǵy da derekter tilimen aıtsaq, tek ótken jyly 25,9 mıllıon tonna munaı óndirýge qol jetti. Bul árı­ne, 2009 jyly óndirilgen «qara altynnan» 15 paıyzǵa artty, deıdi TShO basshylary. Qazaqstannyń bir ǵasyrdan astam tarıhy bar munaı-gaz ónerkásibinde bir kenishten dál mundaı rekordtyq deńgeıde munaı al­yn­ǵan emes. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyq tarıhynda bir kenishten óndiriletin ónimdi osynsha mol kólemge jetkizý úshin birneshe jobany iske asyrýdyń qolǵa alynǵanyn aıtý kerek. Bul – ekinshi býyn zaýyty men shıki gazdy keri aıdaý jobalary. Osy eki jo­bany iske asyrý arqyly birlesken kásip­or­yn ınvestısııa aýqymyn da ulǵaıtty. Mu­naı óndirý kólemi artqany óz aldyna, óńir ekonomıkasynyń ózge de salalaryn órken­de­týdegi mańyzyn jańa jobalardyń iske qo­sylý saltanatyna qatysqan Elbasy Nursul­tan Nazarbaev bylaısha baǵalaǵan edi: – «Teńizshevroıl» – Qazaqstannyń mu­naı-gaz salasyndaǵy naǵyz korporatıvtik kósh­basshy. Bul jobalar búkil aımaqty da­mytýǵa jańa serpin beredi. Bul –ınves­torlardyń múddesine jáne halyqtyń ıgiligine qyzmet etetin úlken jetistik. «Teńizden» munaı alý óte qıyn. О́ıtkeni, onyń munaıy tym tereńde. Kenishtiń tereń­digi 3810 metrden kem bolmaıdy. Munaı keı uńǵymalarda budan da tereńde jatyr. Má­selen, 2001 jyly burǵylanǵan uńǵyma­lar­dyń birinen 5235 metr tereńdikten munaı alynǵan. Jalpy, «Teńiz» kenishiniń aýqymy óte úlkendigine onyń eni 19 shaqyrymdy, uz­yndyǵy 21 shaqyrymdy quraıtyny dálel bo­la alady. Jer astyndaǵy munaıdyń qa­lyń­dyǵy 1,6 shaqyrymdy quraıtyndyǵy ke­­­nish qorynyń uzaq merzimge jetetindigine daý týdyrmaıdy. Osyndaı mańyzdy kenish­ten bıylǵy birinshi jartyjyldyqta 13 mıl­lıon tonna óndirilgeni birlesken kásip­oryn jumy­synyń toqtaýsyz ári qaýipsiz atqarylatynyn ańǵarta túsedi. Kenishten alynǵan «qara altyn» negizinen álemdik munaı rynogyna jol tartady. Ony jetki­zý­diń joldary da ár­túrli. Naqtylaı aıtqanda, qubyrmen de, temir jolmen de, tankermen de tasymaldanady. Munaı tasymaly degennen shyǵady, «Te­ńizdiń» ıgerilýimen Qazaqstan úshin asa ma­ńyzdy munaı qubyrynyń jańa bir ba­ǵytyn qalyptastyrýǵa jol ashyldy. Bul – Qara teńiz jaǵalaýyna tóteleı tartylǵan Kaspıı qubyrly ótkizgish. «Shevron» korporasııasy bul jobaǵa da ınvestısııa salyp, seriktes bolýǵa ynta bildirdi. О́ıtkeni, «Shevron» úshin «Teńiz» munaıyn Qara teńiz jaǵalaý­yn­daǵy aılaqqa tóteleı shyǵarýǵa bul qu­byr­dyń qajettiligi aıryqsha edi. Qazir osy qubyr jelisimen «Teńizshevroıl» óndirgen mol munaıdyń basym bóligi tasymaldanady. Máselen, ótken jyly Qara teńiz baǵytyn­da­ǵy qubyrmen 35 mıllıon tonnaǵa jýyq munaı tasymaldansa, munyń ishinde «Teńiz­shevroıldyń» munaıy molyraq. Sonymen birge, birlesken kásiporyn munaıdy temir jolmen Odessa, Feodosııa men Aqtaýdaǵy aılaqqa deıin tasymaldaıdy. Bul kóp jyl­dan beri qalyptasqan ádis. Aqtaý aılaǵynan ári Batýmı, Kýlevıge turaqty jetkiziledi. Qoryta aıtqanda, táýelsizdiktiń eleń-alańynda Qazaqstan ekonomıkasyna shetel ınvestısııasynyń quıylýyna dańǵyl jol ashqan alǵashqy joba sátti ıgerilýde. Al sol kezeńde qurylǵan alǵashqy birlesken kásip­oryn tabysty jumys istep, munaıly óńir­diń áleýmettik ahýalyn jaqsartýǵa únemi úles qosatynyn is júzinde dáleldedi. Jyl saıyn Atyraý oblysynyń áleýmettik da­mýy­na 20 mıllıon dollar bóledi. 1993 jyl­dan beri áleýmettik salanyń ahýalyn jaq­sar­tý jobalaryna bólingen qarjy 645 mıllıon dollardy qurady. Sondaı-aq, qazaq­stan­dyq úlesti arttyrýǵa da basa kóńil bólinýde. 1995 jyldan bergi kezeńde qazaq­stan­dyq qatysýshylarmen senimdi áriptestik jumystyń qarjylyq jıyntyǵy 9,6 mıllıard dollarǵa deıin ósken. Kásiporynda qa­zaqstandyq mamandardyń shoǵyry qalyp­ta­syp keledi. Alǵashqy jyldary kásiporynda jumysqa tartylǵan qazaqstandyqtar úlesi 50 paıyzdy qurasa, bıylǵy jyl basynda 85 paıyzǵa jetti. Joǵary jáne orta býyn­da­ǵy basshylyqqa taǵaıyndalǵan qazaq­stan­­dyqtar –77 paıyz. Qorshaǵan ortany qorǵaý maqsatynda ótken on jylda 2,2 mıllıard jumsasa, endi 2011-2013 jyldary ekolo­gııa­lyq jobalardy iske asyrýǵa taǵy da 225 mıllıon dollar jaratýdy kózdep otyr. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy.