Bilim men kásip ushtassa, aýyl ajary kiredi

Sapaly bilim berý – qaı kezde bolmasyn qoǵamnyń basty qundy­lyqtarynyń birinen sanalady. Kim­di jáne qalaı oqytý, qansha­­lyqty jáne nege úıretý tárizdi erekshe qo­ǵamdyq mańyzy bar máselelerdi El­basy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jyl saıynǵy Joldaýynda naqtylap beredi. Sol boıynsha ba­ǵyt-baǵdar aıqyndalyp otyrady. Stýdenttermen turaqty qarym-qatynas jasaý tájirıbesi bizdi my­­­na­daı tujyrymǵa jeteleıdi: olar­­dyń kópshiligine kredıttik oqytý júıesinde muǵalimdermen etene aralasý, ıaǵnı bilimge talpynys pen bilim alý kezinde ózara senim arqyly jumys jasaý eki jaqqa da tıimdi. Bul úrdis dıalog forma­syn­daǵy aý­dıtorııalyq sabaq, dóń­gelek ústel­der, iskerlik oıyndar, semınarlar túrinde júrgizilse tipti quba-qup. Stýdentterdiń tanym­dyq belsendiligin arttyrýda oqy­týshy jetekshiligimen ótetin ózin­dik jumystardyń kór­seter kómegi sheksiz. Oqytýdyń jańa tehnolo­gııasy stýdentterden tyń­ǵy­­lyq­ty jumysty talap etedi. Qabyl­danatyn jańa aqparattar kó­le­mi­niń ósýine qaramastan, olar bul júk­te­me­lerdi qyzyǵýshylyqpen or­yndaıdy. Kredıttik júıemen jańasha oqy­­týdyń sońǵy jyldardaǵy tá­jirıbesi bizdi álemdik bilim berý keńistigine syndarly qarap, otan­dyq bilim berý júıesiniń kóp­jyl­dyq tájirıbesin joǵaltpaı, ony durys baǵalaýdy da úıretti. Júr­gizilgen saraptama osy jyldary ýnıversıtetimizdiń pro­fes­sor-oqy­týshylar quramy álem­degi ozyq bilim oryndarynyń oń tájirıbe­le­rin eskere otyryp, oqý júıesine akademııalyq erkindikti, oqy­tý­shy­lar men stýdentterdiń ut­qy­rly­ǵyn, oqytýdy derbestendirýdi qol­ǵa aldy. Munyń múltiksiz júzege asýy kóbinese stýdentterge baıla­nysty bolatyny túsinikti. Osyǵan oraı, tehnologııanyń negizgi elementterin túsindirý, pán­der­di tańdap alý men bilim berý aý­qy­myn qalyptastyrý boıynsha árbir stýdentpen jeke júrgiziletin ju­mys­tardy kúsheıtýge týra keledi. Bilim berýdiń jańasha baǵ­dar­la­masyna saı oqyp-úırenýdiń ońtaı­ly tizbektiligin tańdaý arqyly tanymdyq júıege ózdiginen oqýdy endiredi. Bul stýdentti izdenýge, alǵa umtylýyna jeteleıdi. Bilim alý bir aýdıto­rııa­lyq sabaqtan ek­in­shisine kóshýdiń or­nyna, sol or­ynda kelesisine jal­ǵa­syp otyra­dy. Osy qadam talapker­ler­diń tań­daǵan mamandyqqa qatys­ty pán­der­di ıgerýdiń sapalyq deń­geıine oń áserin tıgizedi. Aldaǵy ýaqytta Bilim jáne ǵy­lym mınıstri B.Jumaǵulov joo stýdentteri men pedagog maman­dar­dyń akademııalyq mobıldiligin, bi­liktiligin arttyrýǵa aıryqsha kó­ńil bó­li­netinin atap aıtty. Sońǵy 3-4 jylda 75 myń maman shetelge ba­ryp, ózge elderdiń bilim berýdegi, oqytý­daǵy ozyq ádisterin meń­ge­rip qaı­ta­tynyn da nazarǵa sal­ǵan bola­tyn. Mysaly, Bolon pro­sesiniń negizgi qa­ǵıdaty boıynsha stýdent­ter­diń aka­de­mııalyq mobıl­diligi Eýropa elderinde by­laısha júzege asady. 1 mln. stýdent «Eraz­mýs» baǵdar­la­ma­symen jyl saı­yn bir semestr nemese bir kýrs myqty ǵylymı mektepteri bar, izdenis zerthanalary damyǵan basqa elderde bilim alýyn jalǵastyrady. Kredıttik oqytý tehnologııa­sy­nyń erekshe artyqshylyǵy – joǵary oqý oryndaryna akademııa­lyq erkin­dik­tiń berilýi der edik. Ýnıversıtettegi oqý júıesin uı­ym­dastyrýdyń ne­gizi – onyń ashy­q­tyǵy men utqyr­ly­ǵy. Bul qalaı iske asady degenge kelsek, ma­man­dyq boıynsha oqý jos­paryn jasaý, ár fakýltette tańdap alyna­tyn pánder quramyn anyqtaý, oqy­týshynyń erkindigi men pán maz­munyn qalyptastyra alý, sonymen birge, stýdent jekelegen pánder men bilim alý kezinde muǵalimdi tańdaý negizinde sheshimin tabady. Is jú­zinde oqytýdyń kredıttik teh­nolo­gııa­synyń qorytyndysyna baqylaý júrgizgende árbir stý­dent­tiń naqty alǵan bilimi, onyń deńgeıi men daǵ­dylary, sondaı-aq oqý-ádistemelik jáne qajetti mamanmen qamtamasyz etý pániniń dárejesi anyq kórindi. Iаǵnı, za­manǵa qaraı talpyný, oń nátıje bere bastady degen sóz. Bilim alýdyń kredıttik tehno­lo­gııasy stýdentti bilim berý jú­ıe­siniń belsendi qatysýshysy bo­lýǵa baý­lı­dy. Olardyń oqytýshy­men birge kópte­gen túıtkil máse­lelerdi sheshý jo­lyn izdep, ózdi­ginen jumys jasaýǵa umtylýy kó­ńilge qýanysh uıalatady. Jańa jaǵ­daıda oqytýshy sabaqty ót­kizýge baǵdarlamalyq oqý mate­rıa­lyn ǵana emes, óziniń ómirlik kásibı tájirıbesin de paıdalanady. Álem­­dik praktıkada kredıttik oqytý teh­nologııasy oqytýshylardyń uda­ıy qaıta daıyndyqtan ótýin, kásibı ósý­in mindetteıdi. Pánderdiń mazmunyn, sabaqty júr­gizý ádistemesin ózdiginen an­yq­­taý múmkindigi men erkindigi, aka­de­mııa­lyq reıtıng aıasynda onyń ju­mysyn jyldyq baǵalaý­dy, oqytý­shy­dan ǵylymı-zertteý jumysyn jan­dandyrý men biliktiligin árdaı­ym arttyrýdy talap etedi. Maman­dardy daıyndaýda oqy­týdyń kredıttik júıesine kó­shý materıaldyq-teh­nıkalyq baza­ny, sonyń ishinde pán­der­diń aqpa­rattyq qamtamasyz etilý talapta­rymen tyǵyz baılanysta bo­lady. Oqý-zerthanalyq, ǵylymı-zert­teý ortalyqtardyń bolýy, oqy­tý­shy­nyń polıgrafııalyq jáne kompıýterlik salalardy jetik bilýi, oqý júıesin kompıýterlendirý bi­lik­ti­liginiń joǵarylyǵy úlken min­det­terdiń oryndalýyna jol ashady. Otanymyzdyń damý strate­gııa­syn aıqyndaǵan Elbasy N.Nazarbaev: «Álemdegi básekege qabiletti 50 eldiń qataryna tek joǵary bilimdi qoǵam arqyly ǵana kirýge bo­lady», dep qazaqstandyqtardyń al­dy­na qoı­ylǵan mindetterdi sheshý isinde bilim berýdiń rólin erekshe atap ótti. Qazir aýylǵa bet burdyq. Aý­yl­dyń gúldenýi týraly Memleket bas­shysy árkez aıtyp, aldymyzǵa aý­qym­dy mindetter qoıyp keledi. Aý­yl­sharýashylyq kesheni úshin báse­ke­ge qabiletti maman daıyndaý sapa­syn arttyrý da úlken mindet ekeni aıdan anyq. Bul bizdiń oqý ornyna tikeleı qatysty. Soǵan oraı, Ult­tyq ǵyly­mı akademııa­sy­nyń akademıgi, ýnıversıtet rekto­ry T.Espolov bastaǵan ujym jasap jatqan jumystarǵa da toqtala ketsem deımin. Oqý úrdi­si­mizde stýdentterdiń ǵylymı jumys­pen aınalysýyna múm­kindik beretin zertteý ınstı­tý­tynyń zerthana­la­ry, zaýyttardyń konstrýktorlyq bıýro­lary, táji­rı­be­den ótýge ar­nalǵan aldyńǵy qatar­ly sharýa qoja­lyq­ta­ry, sondaı-aq bilim or­dasynyń «Agroýnıversıtet» oqý-óndiristik sha­rýa­shylyǵy turaq­ty jumys isteıdi. Ýnıversıtet ǵalymdary irgeli já­ne qoldanbaly zertteýlerdiń ba­sym baǵdarlamalary boıynsha ǵy­ly­mı konkýrstarǵa belsene qaty­sý­dy da josparlap otyr. Qatysyp ta júr. Sońǵy úsh jylda oqý aýdı­to­rııalary men zerthanalarynda sa­­baq­tardy ınnovasııalyq tehnologııamen júrgizý maqsatynda 173 mln. teńgeniń zamanaýı tehno­lo­gııa­lyq jabdyqtaryn alý kózdelýde. Prezıdenttiń 2011 jylǵy Qa­zaq­stan halqyna Joldaýynda 2020 jyl­ǵa qaraı halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý, ol belgilengen bar­lyq sanıtarlyq normalarǵa jaýap berý qajet ekenin atap aıtqan bo­latyn. Osy ózekti máselede qolda­natyn sýdy óńdeý, tazartý jáne qaıta paıdalaný jaǵy tııanaqty qarasty­ry­l­maı otyr. Aıta ketetin jaǵdaı, sý kózderiniń mańynda ja­ıylyp júr­gen maldardan nemese mal fermala­ry­nan shyqqan orga­nı­kalyq qaldyq­tar jańbyr jáne qar sýlarymen qo­sylyp, ózen já­ne kólderdi lastaı­dy. Ol túrli patogendi, juqpaly aý­rýlardy tara­typ, sýdyń sapasyn tó­mendetedi. Veterınarlyq-sanıtar­lyq jaǵda­ıdyń quldyraýyna ákelip soǵady. Mysalǵa, 100 000 bas iri qara ma­lynan shyqqan organıkalyq qal­d­yqtar 1 mln. halqy bar qaladan shyqqan qaldyqtarmen birdeı eken. Iá, aýyz sýdyń sapasyna sanı­tar­lyq saraptama jasaý jaǵy oı­daǵydaı emes. Jasyratyny joq, sońǵy 20-25 jylda sýdyń quramyn anyqtaıtyn gıdropostar men zert­ha­nalardyń sany 20-30 paıyzǵa azaı­ǵany jáne qoldanylatyn jab­dyq­tardyń eskirgeni baıqalyp otyr. Osy atalǵan máseleni sheshý maq­sa­tynda Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıteti sýdyń sapasyn baqylaýǵa jáne saraptaýǵa arnal­ǵan aldyńǵy qatarly zerthana jumysyn jan­dan­dyryp, zamanaýı quraldarmen, qon­dyrǵylarmen to­lyq jabdyqtady. Sý­dyń qura­myn­daǵy hımııalyq ele­ment­terdi, el­ektrótkizgishtigi men tem­peratý­ra­syn jáne sýtegi kórset­kishterin anyqtaıtyn kondýktometr Metro­hm (Shveısarııa), zerthanalyq pH – metr, avtomatty tıtrator Titra­zando (Shveısarııa), spektrometr ÝF-SPEKOL1300 (Germanııa) bar. Sýdyń sapasyn baqylaýǵa jáne anyqtaýǵa arnalǵan bul qural­dar­dyń múmkinshiligi óte joǵary, 52-ge jýyq kórsetkishke deıin hımııa­lyq-sanıtarlyq saraptama ja­saı­dy Ol arnaıy kompıýterlik Win AA baǵ­darlamalarmen qamtamasyz etilgen. Keleshek sý mamandaryna ýaqyt ta­la­byna sáıkes sapaly bilim berýge qajetti resýrstar jetkilikti. Eger bilim berýdi óndiris salasyna te­ńeı­tin bolsaq, onda ony múmkindiginshe qalaı júrgizý, qyzmet tarmaqtaryn talapqa saı baǵalaý qajet ekenin anyqtap al­ǵanymyz jón. Bizdiń oıy­myzsha, bilim berý tek qana joǵary oqý oryndarynyń ǵana quzyrly isi emes. Bul – búkil eldik is. Sol úshin de Memleket basshysynyń erekshe mán berip otyrǵany. Aý­qym­dy shara­ny baıandy etý bary­synda túlek­ter­diń kásibı qaýym­das­tyqtaryn qurý qajet dep bilemin. Buǵan birinshi kezekte jumys berýshiler atsalyssa, nur ústine nur. Sol sekildi oqý­shy­lar men stýdentter arasynda áleý­met­tik zert­teýler júrgizý, bilim berý uı­ymdarymen birlese otyryp bilim berýdiń jańa júıesin jasaý ju­mys­­ta­ryn uıymdastyrý arqy­ly da kóp sharýany tııanaqtaýǵa bolady. Osy arada ózimdi tolǵandyryp júrgen máseleler týraly da az-kem aıta ketsem deımin. Shalǵaı aýyl­dar­da jas mamandarǵa tıisti jaǵdaı­lar­dyń bolmaýy, eńbekaqy­nyń tó­mendigi túlekterdiń ara­sy­n­da maman­dyq­qa degen asa qyzyǵý­shylyǵyn týǵyza qoımaıdy. Sol sebepten de qaltasynda dıplomy bar jastar qalada, qala mańynda qalyp qoıýǵa talpynady. Memlekettik tapsyrys­pen, ıaǵnı grantpen oqyp bitirgen mamandarǵa Úkimet jáne jergilikti ákimdikter tara­pynan jetkilikti kó­ńil bóline bermeıdi. Árıne, sóz jú­zinde bar­lyq jaǵdaı jasalýda deımiz. Shyn má­ninde, bul jaǵy olqy soǵyp jat­qanyn moıyndaýymyz kerek shy­ǵar. Dıplom alyp aýylǵa ba­ratyn jas mamandardyń áleýmet­tik qor­ǵalýyna barlyq deńgeıdegi el bas­qaratyn laýazym ıeleri qam­qor bol­sa, jastar eldi me­ken­derdiń al­tyn tuǵyryna aınalar edi. Son­daı-aq, aýyl sharýashy­ly­ǵynda shet­eldik tehnıkamen ju­mys isteıtin mehanızatorlar úshin memleket­tik til­degi tehnıkalyq áde­bıettiń qajet­tigi aı­qyn baı­qala bastady. Aýyl – qazaq ultynyń negizi, ómir súretin ortasy. Sol sebepti, aýyl jastary bilimdi bolyp, teh­nı­kany tereń meńgerse, ult utyl­mas edi. Este ustaıtyn aı­ryqsha má­seleniń biri sol – ult qaý­ip­siz­diginiń negizin azyq-túlik qaýip­siz­digi quraıdy. Bul úshin teorııalyq bilim men kásibı tájirıbeni ush­tas­tyrsaq, bolashaqta aýyl aja­ryn asha­tyn maman daıyndaý zaman ta­labyna saı bolary shúbásiz. Ábdinábı AÝLANBERGENOV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi.