Ult tarıhyna jańasha kózqaras kerek

Búgin Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq  ýnıversıtetinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń muryndyq bolýymen «Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettiligi: qalyp­tasýy men damý kókjıegi» atty Qazaqstan tarıh­shylarynyń I kongresi ótedi. Onda otandyq tarıhtyń ózekti máseleleri, memlekettilik problemalary, sondaı-aq tarıh oqýlyqtaryn ázirleý jaıy keńinen sóz bolmaq. Mine, osy keleli keńes qarsańynda biz ǵalym H.Ábjanovtyń maqalasyn jurt nazaryna usynyp otyrmyz. Qazaqstandyq kásibı tarıh ǵylymy keńestik dáýirde qalyptasty. Biraq ulttyq tarıhnama SOKP ıdeolo­gııasynyń shylaýyna baılanǵandyqtan, aqıqatty aıta almady. Biz bul jerde ótkendi ǵaıbattaýdy, kinálini izdeýdi maqsat tutyp otyrǵan joqpyz. Jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, ótkenniń bári, ketkenniń bári ózimizdiń tarıhymyz. Áńgime bastan keshkenniń bolmys-bitimin, tapqanymyz ben joǵalt­qany­myzdyń parqy men narqyn aqıqat bıiginen tanýǵa jetkizetin metodolo­gııalyq ustanym­dardy dóp basyp anyqtaýda jatyr. Ustanym aqıqat múddesine júginbese, ulttyq daralyq pen ony pash etýshi tól derekterdi qasterlemese, obal men saýaptyń arajigin mejelemese, ult tarıhy kemel túzilmeıdi. Ustanym men tanymnyń yqpaldas­tyǵyna kún ótken saıyn kózimiz jete túsýde. Ult tarıhyn «aqtańdaqtardan» aryltyp, álemdik úderistermen baıla­nystyra  ulyqtaýǵa  Elbasymyz  N.Na­zarbaevtyń  atsalysqany tamasha nátı­jeler ákeldi. «Tarıh tolqynynda» ki­taby Qazaqstandaǵy tarıh fıloso­fııasy men metodologııasyn asqaraly bıikke shyǵardy. Mundaǵy «ǵalym­dardan asy­ryp oı órbitý saıasatker úshin abyroı ápere qoıatyn is emes» degen joldar tarıhshylardyń shyǵarma­shylyq izdenisine serpin berdi. Búgingi ulttyq tarıhnamaǵa daǵ­darys pen irkilisten góri izdenis, teo­rııa­lyq-metodologııalyq jańarý, qaıta órleý tán. Ejelgi dáýirden tartyp Astananyń aýysýyna deıingi úderister jańasha zerttelýde, buryn-sońdy qolǵa túspeı kelgen derekkózder jarııalan­dy. «Mádenı mu­ra» memlekettik baǵ­dar­lamasy tarıhı tanym kókjıegin meılinshe keńeıtkenin aıtpaı ketý múmkin emes. Jarııalanyp jatqan zertteýlerdiń kóptigi sonshalyq, ǵyly­mı-aqparattyq tasqynǵa ilese almaýda­myz. Bul úderis aldaǵy ýaqytta artpasa, báseńdemeıtini aıdan anyq. Demek, Otan tarıhynan, tarıhnamasy men derektanýdan, arheo­logııasy men etno­logııasynan jazylǵan (jazylmaq) eń­bekterdiń metodologııa­syn qarabaıyr­lyqtan, eklektıkadan, eliktegishtikten qorǵap, basty nazardy tarıhı zańdy­lyqtardy dáıekteýshi órege aýdaratyn ýaqyt keldi. Basqasha aıtsaq, demokratııaly, za­ıyr­ly, quqyqty elde ǵylymı tanym­nyń metodologııalyq ustanymdary memleket múddesine, memleket quraý­shy baıyrǵy halyq múddesine saı kelýi obektıvti qajettilik ári basqalardyń renishin týǵyzbasa kerek. Tarıhtaǵy adam, ult jáne memleket faktoryn oń paıymdaý órkenıettik ilgerileý men irkilistegi Qazaqstan ornyn laıyqty anyqtaýǵa shylbyr ustatady.  Basqalar emes, ózimizdiń profes­sorymyz: «V seredıne XVIII veka Kazahstan byl polıtıcheskı razdroblennoı stranoı.... Kazahskıe hanstva predstavlıalı soboı slabye feodalnye gosýdarstvennye obrazovanııa. Gosýdarstvennaıa vlast ı ee proıavlenııa ımelı nezrelye, nesover­shennye formy, chto sootvetstvovalo nızkomý ýrovnıý razvıtııa proızvodıtelnyh sıl kazahskogo obshestva.... Etı obstoıatelstva poslýjılı osnovnoı prıchınoı togo, chto kazahı ne moglı organızovat effek­tıv­nogo otpora nashestvııý chýjezemsev, a v svoeı vneshneı polıtıke ponevole proıavlıalı dvoıstvennost.... Sýltan Ablaı vozvysılsıa nad Abýlmambetom blagodarıa svoım aktıvnym vneshnepolıtıcheskım svıazıam s Djýngarıeı, Rossıeı, Kıtaem, Kokandom, Býharoı, Kırgızıeı, Afganıstanom ı Vostochnym Týrkestanom....» degen oı-paıymnan aspasa, bú­gingi qazaqtyń jer basyp júrgeni kezdeısoqtyqtyń naǵyz ózi ǵoı. Adamzat balasynyń tájirıbesi tarıhı ahýalǵa qaraı az halyqtan da álemdik tulǵa shyǵatynyn, kóp halyqtyń da jańsaq basýǵa baratynyn aıǵaqtap otyr. Intel­lektýaldyq izdenisti serik etken, básekege qabiletti qoǵamnyń tarıhqa qosary da, tarıhtan alary da mol bolmaq. Kez kelgen damýdyń mazmuny men nátıjesi jalǵastyq pen sabaqtastyqta jatyr. Bul qaǵıda buzylǵan jerde ilgerileý bolmaıdy. Myńdaǵan jyldar boıy jelisi úzilmegen sabaqtastyq qara sha­ńyraqty ustap qalǵan qazaq­tarǵa aqyl men qaıratty, ystyq júrek pen sabyrdy molynan darytyp, júz jyl jońǵar­larmen soǵysqanda, 260 jyl otarlaý men totalıtarızmniń qys­paǵynda qalǵanda dushpanyna jer betinen joıyp jiberýge múmkindik bergizbedi. Qazaq myń ólip, myń tirildi, HHI ǵasyr qarsańynda azattyqqa qol jetkizdi. Urpaq sabaq­tastyǵyn, ıaǵnı uly dala tarıhyna tán biregeılikti saqtap qalǵan qudiret ne desek, ol – ǵasyrlar boıy úzdiksiz túzilgen rýhanı-mádenı baılyq, ol – qazaq áıeliniń demogra­fııalyq tasqyndy bá­seń­detpegen erligi. Bular qazaq etnogenezi men mem­lekettiliginiń irgetasyn qalady, qýatyn arttyrdy. Tarıh – bá­sekege, surapyl sy­naqqa tótep bergen­derdiń alatyn enshisi. Qazaqtyń qonaqjaılyǵy, darhandy­ǵy, ańǵaldyǵy, beıǵamdyǵy tól tarı­hynyń  ón boıyndaǵy gýmanızminen, optımızminen, seniminen anyq kórinedi. Ult tarıhyn zerttegende osy metodo­logııalyq ustanym­dy kádege jarata bilsek, tolymdy nátıjelerge qol jetkize alamyz. Sonda oqýlyqtarymyzdaǵy so­ǵystar, taptyq qyrqysýlar, revolıýsııalar bótenniń ekspansııasy, eksporty ekenin uǵyna túsemiz. Taptyq rýhta oılaýdan arylma­ǵandyqtan 2010 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhy» kitabynyń 3-tomynda 1723-1725 jyldarǵy «Aqta­ban shubyryn­dydan» keıingi ahýal memlekettik bılik múlde joǵalǵandaı sýretteledi. «Sóıtip, – delingen onda, – halyqtyń qyryp-joıylýyna jol bermeý úshin,  endi sul­tandar men rýba­sylarynan úmitin úzgen halyq ózin-ózi qutqarýǵa kiristi». Memlekettik bıliksiz qalǵan halyq – tobyr ǵana. Jeńis te, tarıh ta – biraýyzdylyq, baýyrmaldyq bar jerge qonatyn baq. Otan tarıhyn zerttegende áste umy­týǵa bolmaıtyn metodologııalyq usta­nym adamdar is-áreketimen jasalatyn tarıh­tyń eki-aq negizde órbıtinine qatysty. Biri – tabıǵı-yrǵaqty tarıhı úderis, ekinshisi – otarlaǵan nemese ók­tem syrt kúshtiń tegeýrinimen jasalatyn tarıh. Uly dala ekeýin de bastan keshti. HVIII ǵasyrdyń basyna deıin qazaq jerine kelgen qytaı, arab, mońǵol, jońǵar basqynshylary – bári saıyn dalanyń tabıǵı-yrǵaqty tarıhı úrdisin buza almady, qaıta ózderi qazaqtanyp ketti. Orys otarlaýy da tabıǵı-yrǵaqty damýdy shaıqaltqanmen, tamyryn qııýǵa ǵumyry jetpedi. Ulttyń tabıǵı-yrǵaq­ty damýyn kúıretken alapat keńestik totalıtarızm edi. 70 jyl ishinde jerdiń biraz bóligi talan-tarajǵa tústi, eli úshin eńiregen zııalylar atyldy, qýǵyn­daldy, qazaq tili beıshara halge uryndy, ashtyq mıllıondaǵan qandastarymyzdyń basyn jutty, demografııa buzyldy. Eń aýyry – ulttyq jórgeginen jerigen, bótenniń qundylyqtaryn qasterlegen, aty qazaq, zaty bólek urpaq ósip shyqty. Ulttyń tutastyǵyna, bolashaǵyna, memleket taǵ­dyryna tóngen qaterdiń jıyntyq kórinisi osy edi. Demek, Elbasymyz N.Nazarbaevtyń táýelsiz Qazaqstandaǵy halyqtar birligin nyǵaıtý úshin qolǵa alǵan jasampaz is-áreketi men ǵylymı-tanymdyq izdenisteri – tarıh taǵy­lymyn kemel ıgerýdiń nátıjesi. Tabıǵı-yrǵaqty damý tek azattyqpen qamtamasyz etiledi. Oǵan syrttan ta­ńylǵan revolıýsııa da, sheteldik ınvestısııa da negiz bola almaıdy. Azattyq halyq pen bıliktiń birlik-tutastyǵymen, Elbasy men topbasylarynyń kóregen­digimen, ádilettiń aq jolynan zańnyń, sottyń taımaýymen myǵym. Azattyǵy­nan aıryl­ǵan el soqpaqty, zorlyqshyl tarıh súrleýine túsedi. Endeshe, ult tarıhyn zertteýdiń ózekti ustanymy azattyqtyń qaı satysynda turǵanymyz­dy anyqtaı bilýde. Bizdiń oıymyzsha, táýelsiz Qazaqstan ázirshe ótpeli kezeńdi bastan ótkerýde. Onyń tórtinshi satysyna attap óttik. Birinshi saty 1991-1995 jyldardy qamtyp jatyr. Bul – keńestik saıası júıe men ekonomıkalyq qatynastardan arylý satysy. Meılinshe aýyr jyldar. Jetistikteri de az emes: memlekettik rámizder, ulttyq valıýta ómirge keldi, BUU-ǵa qabyldandyq, jańa astana anyqtaldy. Biraq sovetızmmen at quıry­ǵyn short kespeı alysqa uzamaıtynymyz belgili boldy. Ekinshi saty – 1995-2007 jyldar. Eldiń ekinshi Konstıtýsııasyn qabyldaý­men burynǵy keńestik kesapattan birjolata qoshtasqan Qazaqstan prezıdenttik basqarý júıesine kóship, túbegeıli na­ryqtyq reformalar jolyna tústi. Ǵasyrlar toǵysynda sol reformalar óz jemisin bere bastady. 2007 jylǵy konstıtýsııalyq reforma Qazaqstannyń naryq eline aınal­ǵanyn dáıektep, úshinshi satyǵa qadam basqa­nymyzdy pash etti. Úshinshi sa­tynyń óze­gin álemdik qarjy daǵda­rysyna qarsy turý, prezıdenttik-parlamenttik basqarý júıesine qadam basý, demokratııany tereńdetý qurady. 2011 jyly bastalǵan tórtinshi satyny «Daǵdarystan keıingi Qazaqstan» dep ataǵanymyz jón bolar. Árıne, ár satynyń ózindik ishki baspal­daqtary bar. Aıtalyq, birinshi satynyń 1991-1993, 1993-1995 jyldarǵy baspal­daqtaryn, ekinshi satynyń 1995-1998, 1998-2007 jyldarǵy baspaldaq­taryn bólip kórset­ken jón. Bulaı mejeleýge konstı­tý­sııalyq reformalar negiz qalady. Qys­qasy, ótpeli kezeńdegi Qazaqstan tabıǵı-yrǵaqty damý jolyn tańdaǵan el. Máseleni osylaısha qoıýdyń bir sebebi, álemdik jahandaný úrdisine kelip tireledi. Eger keshegi otarlaý men totalıtarızm bir memlekettiń ǵana kúshimen júzege assa, jahandanýdyń artynda álemdik áldeneshe alpaýyt memleketter turǵanyn bir sátke qaperden shyǵarmaý kerek. Jahandanýǵa tótep bere almaý Qazaqstandy jat memleketter jaýlap alady degen sóz emes. Basqynshylyqpen basyp kirý jaýlaýshyǵa búginde tıimsiz bolyp qaldy: ony álemdik qaýymdastyq aıyptaıdy, jaýlap alǵan eliniń dertin emdeýdi, qajetti-qajetsiz shyǵynyn kóterýdi moınyna alady, t.s.s. Jahan­danýdyń jalyna qol ilindire alma­saq, azattyǵymyzdy sóz júzinde moıyn­daǵansyǵan alys-jaqyn alpaýyt memleketter terimizdi tespesten qany­myzdy soratyny sózsiz. Endeshe, tarıhty zertteý ótken-ketkendi sýdaı sapyryp, qurǵaq, jelbýaz áńgime qurý emes. Ol búgingi ózekjardy mindetterdi oń sheshý úshin aýadaı qajet sharttylyq ári zańdylyq. Tarıh – qaýipsizdik pen bolashaqtyń kiltin ustatýshy qudiret. Azattyq jyldary qazaqstandyq demokratııa jolyn qalyptastyrý baǵyty­men  úndese shyǵarmashylyq erkindik ornyqty, ıdeologııalyq óktemdik joǵal­dy, pikir alýandyǵy shyndyqqa aınaldy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý, ult tarıhy jyldaryn ulyqtaý, «Mádenı mura», ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamalary – bári tarıhshy ǵalymdar  qolynan ne keletinin, ne kelmeıtinin pash etti. Jańadan úsh ǵylymı-zertteý ınstı­týty – Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný, Memleket tarıhy ınstıtýttary ashylyp, tarıhshylardyń mártebesi de, jaýapkershiligi de arta tústi. Munshama ǵylymı ujym qazaq tili men ádebıeti sala­larynda da joq. Aqıqatyna kelsek, qazirgi Qazaq­standaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq, t.b. modernızasııa men ózgerister qarqynyna ilesý qoǵamtanýshy ǵalymdarǵa ońaı tıip turǵan joq. Máselen, 2010 jyldyń jeltoqsanynda N.Á.Nazarbaev  bas bolyp ótkizgen Astana Sammıti ázirge Otan tarıhynan jazylǵan birde-bir oqýlyqqa engen emes. Al Reseı men AQSh-ta jańa prezıdentter D.Medvedev, B.Obama jaıly monografııalar oqyrman qolyna tıgeni belgili. Qysqasy, shyǵar­mashylyq sergektik, múmkin qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný de shyǵar, jetispegendikten bizdiń tarıhshy ǵalymdarǵa oqýshy men stýdent jastar, ata-analar men qatardaǵy oqyrman oryndy renishin bildirip jatady. Sonda ne isteý kerek? Bizdiń oıymyzsha, eń aldymen Otan tarıhyn zertteýshilerdi ǵylymı tanym­nyń buryn-sońdy qol jetpegen bıigine bastaıtyn, ıaǵnı jańa metodologııalyq negizdi, tujyrymdar men ustanymdardy túzetin basymdyqqa jol ashqan jón. Metodologııa túzelmeı, ǵylymı nátıjeler jańarmaıdy. Álemdik tarıhı aqyl-oıdyń úzdik jetistikterimen sýǵarylǵan jańa metodologııa Qazaqstan tarıhyn adamzat órkenıetiniń quramdas bóligi retinde dáıekteı otyryp, onyń tabıǵı-geo­grafııalyq, geosaıası, ulttyq, memlekettik, rýhanı, t.b. ózindik erekshelikteri men bolmys-bitimin zerdeleıtin áleýetke ıe bolǵanyn qalaımyz. Qazaqstandyq múddege júgingen hám jegilgen metodologııa túzilmegen­dikten táýelsizdik tusynda tabylǵan júzdegen, myńdaǵan tyń derekter, jazba eskert­kish­teri, tipti arheolo­gııalyq artefaktiler alǵashqyda sensasııa túrinde halyqqa jetkizilgenimen, ýaqyt óte kele tereń zerdelenbeı, oqýlyqtarǵa enbeı qaldy. Kezinde «Qazaq SSR tarıhy», «Qa­zaqstan tarıhy» kitaptaryn bir tom, eki tom, bes tom kóleminde jazǵan Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ujymy qa­lyptasqan ahýaldy eskere otyryp ári qolda bar múmkindik­terdi eksheı kele, 2012-2016 jyldar ishinde 20 kitaptan turatyn «Otan tarıhy» akademııalyq basylymyn jaryqqa shyǵarýdy kún tártibine qoıyp otyr. Bizdiń bul jobamyzdy Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, R.Súleımenov atyn­­daǵy Shyǵystaný ınstıtýty, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Abaı atyndaǵy Qazaq ult­tyq pe­dagogıkalyq ýnıversıteti, Asta­nadaǵy Memleket tarıhy ınstı­týty, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵalymdary ma­qul­dap, óz úlesterin qosýǵa daıarlyǵyn bildirdi. Búgingi boljam boıynsha, 20 kitaptyń alǵashqy 5-eýi paleolıtten tartyp, Shyńǵys han joryǵyna deıingi arǵy­qazaqtar dáýirin qamtıdy, 3 kitap qazaq antropologııasy, etnogenezi, handy­ǵy, rýhanı álemi jaıly bolmaq, 4 kitap otarlanǵan ólke tarıhyna arnalady, 2 kitap keńestik jyldar­daǵy tarıhty ashpaq, 4 kitap táýel­sizdik taǵylymyn tarazylaıdy. 19-shy jáne 20-shy kitaptar Qazaqstan ta­rıhyn zertteýdiń metodologııasy men tarıhnamasyna, derekter kózine arnalmaq. Desteni «Otan tarıhy» dep ataýymyz da beker emes. Ejelgi dúnıe­de de, orta ǵasyrlarda da qazaqtyń ata qonysy áldeneshe etnostardy baýy­ryna basqany, Otanyna aınalǵany aqıqat. Búgin de solaı. Bizdiń basty baılyǵymyz, Otany­myz bireý, ol – Qazaqstan, ol – Qazaq eli. Demek, «Otan tarıhy» mazmuny jaǵynan da, ǵylymı nátıjeleri boıynsha da Qazaqstan halqyn uıystyrýǵa qyzmet etetin bolady. Bul – bir. Ekinshiden, 20 kitaptan turatyn 10 tomdyq «Otan tarıhyn» Astana men Almatynyń tarıhshy ǵalymdary jaza­dy. Buǵan aımaqtardaǵy áriptes­terimiz renjimeýi kerek. Ras, búgingi tańda 5 aımaqta da – ońtústikte, soltústikte, batys pen shyǵysta, ortalyqta  –   arheologııa men etnolo­gııa­nyń, derektaný men tarıhnamanyń, ult tarıhynyń bilikti mamandary qalyptasqan. Máselen, Semeıdegi memlekettik eki joǵary oqý ornynda,  Qaraǵandy qalasyndaǵy bilim ordalarynda 20-ǵa jýyq tarıh ǵylym­darynyń doktorlary eńbek etedi. Osy ıntellektýaldyq áleýetti aımaq tarıhyn jazýǵa jegetin ýaqyt keldi. Árıne, 20 kitap  kóleminde jazý qajet emes. Ǵalymdar 2010 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhy» bes tomdyǵyn basshylyqqa alyp, óz aımaǵynyń ta­rıhyn sondaǵy maz­mundyq qurylym­men jazyp shyqsa, quba-qup. Úshinshiden, ult tarıhynyń jylna­masyndaı osynaý kitaptar mátinnen ǵana turmaýy kerek. Ol sýrettermen, túrli ıllıýstrasııamen, kartalarmen, kestelermen, fotolarmen baı kór­kemdelýi lázim. Buǵan ár jyldary Pekınnen, Londonnan, Parıjden, basqa da qalalardaǵy muraǵattar men mýzeılerden tabylǵan qazynalar múmkindik beredi. Tórtinshiden, «Otan tarıhynyń» bas redaksııalyq alqasyn Bilim jáne ǵylym mınıstri basqarsa, al aýmaq tarıhy boıynsha redaksııalyq alqany oblys ákimi moınyna alsa, jumystyń uıymdas­tyrylýy men nátıjesi dittegen maqsatyna tez jeter edi. Oılaǵanymyz júzege asyp jatsa, el táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsa­ńynda Otan tarıhynan 20 kitap, aımaqtar tarıhynan 25 kitap qalyń kópshilikke jol tartatynyna senimdimiz. Ulttyń ulyq tarıhyna qyzmet etý árbir kásipqoı tarıhshynyń már­tebeli boryshy. Kóp tomdyq Otan tarıhyn túzý praktıka men ǵylym arasyndaǵy ózara baılanysty nyǵaıtýǵa septesedi. О́ıt­keni, baı derektik negizde, kórkem tilmen ári bıik óremen jazylǵan eńbek ǵana halyqtyń tarıhı sanasyn qalyptastyra otyryp, qazirgi tańda jıi aıtylyp júrgen qazaqstandyq patrıotızm ále­ýetin arttyrady ári ult tarıhyn ulyq­taıdy. Buǵan qosa, teorııalyq-metodologııalyq ustanym­dary berik zertteý, birinshiden, básekege qabilet­tilik kepili, ekinshiden, aqıqatty pash etedi. Áıgili ǵalym A.Eınshteınniń qandaı ǵana bolmasyn tıisti úde­ristiń kemel modeli retinde fızı­kalyq teorııany alǵa tartqany áste kezdeısoqtyq emes. Tarıh teo­rııasy ótkenniń tájirıbesi men taǵylymyn uǵynýǵa kilt ustatsa, keńis­tik pen ýaqyt aıasyndaǵy adamdar qyzmeti, ıaǵnı praktıka ǵylymı tanymnyń negizin qalaıdy. Hankeldi ÁBJANOV, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.