Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VII sezide sóılegen sózinde, «100 naqty qadam» – Ult josparyn júzege asyrýdyń barysynda zań ústemdiginiń erekshe ornyn aıtyp ótti. Osyǵan oraı qylmystyq ister boıynsha quqyq qoldaný tájirıbıesin nazarǵa alyp, qylmystyq-quqyqtyq zańnamany jetildirý qajettigi turǵysynda birqatar oılarymmen bóliskendi jón kórdim.
Qazaq handyǵyndaǵy bıler tóreligi bitimgershilik pen kelisimniń negizin quraǵany belgili. Qandaı daý bolmasyn bıler baılamymen áleýmettik ádilettiń sheńberinde sheshilgen. Uly dala zańy qazirgideı azamattyq, qylmystyq daýlarǵa bólinbegen. Barlyǵy birdeı daý dep qaralyp, qazylar bıligi zardap shekken adamnyń múddesinen shyǵyp, kináli jaqqa qun nemese aıyp tóletip otyrǵan. Jaza retinde taǵaıyndalǵan qun mal basymen rettelgen. Atam qazaq amandyq-saýlyq biliskende aldymen «Mal janyń aman ba?» - dep negizsiz suramasa kerek. Sebebi kóshpeli halyqtyń búkil ómir súrý bolmysy tórt túlik malmen tyǵyz baılanysty. Maldyń kúıi bolmasa, jannyń da jaı-kúıi kirmeıtini áýel bastan belgili. Bul jaǵdaı, qazirgi kezde de aýyldyq jerlerde, ásirese oblys ortalyǵynan shalǵaıda jatqan eldi-mekender úshin mańyzdylyǵyn joǵaltqan joq. Mal baqqan qazaq qazirgi tańda nesheme túrli kásip túrlerin de ıgerip aldy. Bul rette Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaetyń tikeleı tapsyrmasymen shaǵyn jáne orta kásipkerlikke meıilinshe jan-jaqty qoldaý kórsetilip jatqanyn da atap ótken oryndy. Naryqtyq ekonomıkanyń zańyna sáıkes memleketimizdiń negizgi saıasatynyń biri halyqqa ózderiniń kásibimen, sharýashylyǵymen aınalysýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý.
О́ńirlerde ótken kezdesýler kezinde jergilikti turǵyndar maldaryn jaıylymda baǵa almaı, birshama qıyndyqtar kórip júrgendigi ótkir kóterilgen bolatyn. Sonymen qatar mal urlyǵy máselesine erekshe nazar aýdartqan-dy. Búginde mal urlyǵy qoǵamdyq problemaǵa aınalyp otyrǵanyn nesine jasyraıyq. Ásirese, turaqty jumysy joq aýyl turǵyndary úshin olardyń áleýmettik jaǵdaıyna keri áserin tıgizýde. Qazirgi qoldanystaǵy qylmystyq kodeks osy 25 jylda birneshe ret ózgerister men tolyqtyrýlardy bastan keshti. Eń basty aıta ketetini, qylmystyq quqyqtyq prınsıpter sol baıaǵy keńestik dáýirdegi saıasattyń aıasynda qalyp otyr. Árıne, keńestik úkimet kezinde memlekettik menshik qalyp, jeke menshik tek formaldi túrde qaraldy. Onda da mardymsyz boldy. Sondyqtan barlyq quqyqtyq zańnama saıasatynyń basty baǵyty tek sosıalıstik menshikti qorǵaýdy qarastyrdy. Búgingi tańda qylmystyq quqyqtyq saıasatty, onyń ishinde menshikke qarsy qylmystar boıynsha jazalaý júıesin túbegeıli ózgertý kún talaby dep oılaımyn. Jaza - májbúrleý sharasynyń biri retinde eki mańyzdy maqsatty kózdeýi tıis. Birinshisi - ol ádilettilikti qalpyna keltirý, ıaǵnı jábirlenýshige kelgen zalaldy óndirý. Ekinshisi - sotalýshynyń jeke basyna, jasaǵan qylmysynyń aýyrlyǵyna qatysty qabyldanatyn sheshim. Al qazirgi jaǵdaıda Qylmystyq, Qylmystyq prosessýaldyq kodekske sáıkes menshikke jasalǵan qylmystan kelgen zalaldy óndirý ol jábirlenýshiniń ózine ǵana tıesili problema. Sot tájirıbesinde jábirlenýshiler kelgen zalaldy talap aryz arqyly óndirýde. Al sot sheshiminiń atalǵan azamattyq ister boıynsha oryndalý barysy statıstıka boıynsha óte az. Onyń basty sebepteriniń biri sot úkimi jábirlenýshige kelgen shyǵyndy óndirýdi qarastyrmaıdy. Sebebi Qylmystyq kodekstiń talaby boıynsha jábirlenýshiniń shyǵynyn óteý jaza túrine kirmeıdi. Jábirlenýshige kelgen zalaldy óndirý tek qana sottyń jaza taǵaıyndaýy kezinde jazany jeńildetetin mán-jaılardyń biri retinde qarastyrylǵan. Al kerisinshe kináli adam jábirlenýshige kelgen shyǵyndy ótemese ol aýyrlatatyn mán-jaılarǵa kirmeıdi.
Qazirgi tańda, sot taǵaıyndaıtyn jaza, sonyń ishinde aıyppuldan jábirlenýshige kelip ketetin paıda shamaly. О́ıtkeni jaza túrlerinen qarastyrylatyn qarjy memleket qazynasyna túsedi. Osy joǵaryda atalyp ótken máselelerdiń barlyǵy saıyp kelgende kináli, ıaǵnı sottalǵan adamnyń birinshi jábirlenýshige emes, sot jazasyn oryndaýǵa múddeli bolatynyn aıǵaqtaıdy. Kerisinshe ol jábirlenýshiniń zalalyn óndirýge múddeli emes jáne óndirmeı odan qutylyp ketýge múmkinshiligi bolady. Azamattardyń quqyǵyn Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa negizinde memleket qorǵaýyna alady desek, onda azamattardyń menshigine qarsy qylmystan jaza retinde túsetin qarjy memleketke emes, jábirlenýshiniń zalalyn óndirýge baǵyttalýy tıis. Al bul jaǵdaı jalpy ınvestısııanyń (ishki jáne syrtqy) el ekonomıkasyna at salysýyna da keri áserin tıgizýde.
Osy atalǵan máseleler aldaǵy ýaqytta zańnamalyq deńgeıde engiziletin ózgerister túrinde qoldaý taýyp jatsa, ol, birinshiden, halyqtyń bılikke degen senimin arttyrady. Ekinshiden, elimizdegi ınvestısıalyq klımatty jaqsartady. Quqyqtyq organdar men sot salasynda jemqorlyqtyń azaıýyna da oń yqpalyn tıgizetini anyq.
Mańsurhan Mahambetov,
Parlament Májilisiniń depýtaty