Áıel quqyǵyn qorǵaý: Tarıh ne deıdi?

Elimizdiń Bas prokýrory Jaqyp Asanov osy sala tizginin qolyna alysymen qazir barsha jurtty alańdatyp, biraq tıesili sheshimin túbegeıli tappaı júrgen birtalaı ótkir máselelerdi oryndy kóterip, jurtshylyq talqysyna keńinen usynyp júr. Bul bir jaǵynan ol máseleniń túıtkilin taýyp, túıinin jazýǵa mol yqpalyn tıgizse, ekinshi jaǵynan elimizdiń prokýratýra salasynyń kóptiń kókeıindegi suraqtardyń bárine de qatysy bar ekenin kórsetedi. Sóıtip, bul salanyń basty maqsaty adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý ekenin barynsha dáleldeı tústi. Jaqyp Qajymanuly jaqynda Qazaq­­s­tan Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqovamen birlese otyryp, Turmystaǵy zorlyq-zombylyq má­seleleri jóninde vedomstvoaralyq úlken forým ótkizip, onda osy máseleni búge-shigesine deıin taldap, ony azaıtýdyń, bul keleńsiz, adamgershilikke múldem jat kúıki kórinisti qoǵamymyzdan ala­s­­­tatýdyń joldaryn ortaǵa saldy. Osy jıyn­da Bas prokýror keltirgen keıbir my­saldar jurttyń janyn túrshiktirip qana qoımaı, sanasyn da bir silkindirip ótti desem, artyq aıtqandyq emes. Sonyń birnesheýin taǵy da jur­tshy­lyq­t­yń esine sala ketken artyq bolmas. «Kúıeýim, qaınaǵam, atam 11 jyl boıy uryp-soqty», dep Shemonaıhada bir kelinshek kishkentaı úsh balasyn asyp óltirip, ózi de darǵa asylǵan. Astanada bir erkek burynǵy áıeliniń ústine benzın quıyp, órtep jibergen. Kishkentaı tórt bala jetim qaldy. Qyzylordanyń Josaly kentinde kelesi bir erkek aıtqanyma kónbedi dep, áıelin atpen súırep óltirgen. Zorlyq-zombylyqtyń basqa da soraqy túrleri kóp. Máselen, Almatyda qyzy men kúıeý balasynyń únemi uryp-soqqanyna qorlanǵan qart ana darǵa asylyp qaldy. Jalpy, tek bıyldyń ózinde 316 áıel ózine qol salǵan. Eńbek etýge erinip, áıeliniń tapqan aqshasyn ishimdik pen esirtkige jumsap, balalaryn ash-jalańash qýyp shyqqan azamattar da az emes. Otbasynan bezinip, alıment tóleýden qashyp júrgender qanshama. Osyndaı jan túrshigetin jaǵdaılarǵa ne sebep? Bul tamyryn qaıdan tartyp jatyr? Ol qazaqtyń qasıetti topyraǵyna qaıdan kelgen? Buǵan qarsy ata-babalarymyz eshteńe tyndyrmaǵan ba, sonda?! Bir sát tarıhymyzdyń tórine kóz júgirtsek, otbasynyń amandyǵy men tynyshtyǵyn saqtaýdy, ásirese, onyń neǵurlym álsiz de názik syńary – otanalaryn jaqtaýdy ata-babalarymyz alǵash handyq memleket qurylǵannan bastap-aq qolǵa alyp, ony zańdylyq turǵysynan negizdeýge árdaıym umtylyp otyrǵanyn baıqaımyz. Ol qazaq memleketiniń alǵash­qy hany áz-Jánibektiń bel balasy Qasym han­nyń «Qasqa jolynda-aq» aıqyn kó­rinis ala bastaǵan. Qazaq handyǵynyń ishki jáne syrtqy saıa­sı jaǵdaıy, ásirese Jánibektiń balasy Qasym hannyń tusynda nyǵaıǵanyn ta­rıhshylar biraýyzdan aıtyp júr. Ol ózi bılik júrgizgen jyldary qazaq qoǵamyndaǵy quqyq-normalardy retteý maqsatymen alǵashqy qazaq zańy – «Qasqa joldy» jaryqqa shyǵardy. Bul zań qazaq arasynda burynnan qalyptasqan ádep-ǵuryp erejeleri negizinde jasaldy. Bul zań sol kezde musylman elderinde jappaı qoldanylyp júrgen ıslam dininiń (sharıǵat) zańynan ózgeshe, kóshpeli qazaq ómirine úılesimdi baıyrǵy zań boldy. Bılerdiń keńesinde kóppen aqyldasyp, «Jarǵy erejelerine» («aqsaqaldar ere­jesi», «ata-baba joly», «jón-jos­yqtar») mándi ózgerister engizedi. Halyq buqarasy Qasym hannyń ejelden qalyptasqan bıler zańy – jarǵyny jańadan kótergenin qoldap, ony «Qasym hannyń qasqa joly» dep atap ketken. Jurtshylyqqa túsinikti bolý úshin qa­zir mamandar turmystyq zorlyq-zom­bylyq túrlerin: kúsh kórsetý, psı­hı­kalyq, seksýaldyq jáne ekonomıkalyq dep saralap otyrǵanyn aıta ketelik. Eko­nomıkalyq zorlyq-zombylyqqa adam­dardy zańmen kózdelgen turǵan úıinen, tamaǵynan, kıiminen, múlki men qarajatynan aıyrý jatady. Atalǵan bıler zańynda áıelderdiń osy múliktik teńdigine basa nazar aýdarylǵan. Al dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy zańdar jıyntyǵy bolyp sanalatyn «Esim hannyń eski jolynda» áıelderdiń qoǵamdaǵy orny men jaǵdaıyna kóbirek kóńil bó­lingen. Bul qazaq memlekettiliginiń nyǵaıa túsýimen baılanysty bolsa kerek. Qazaq memlekettiligi nyǵaıǵan saıyn zańdar da damyp, jetildirilip otyrǵan. Sonyń biri de biregeıi Táýke hannyń «Jeti jarǵysy». «Jeti jarǵy» – Táýke han tusynda qabyldanǵan qazaq halqynyń dástúrli ádep-ǵuryp zańdarynyń jınaǵy. XVII ǵasyrda qazaq handyǵynyń ydyraý qaýpiniń týýyna baılanysty Táýke han eldiń aýyzbirligin arttyratyn sharalar qarastyryp, handyq bılikti nyǵaıtýǵa kúsh saldy. Osy rette Táýke han burynnan qalyptasqan dástúrli ádep-ǵuryp zańdary men ózinen burynǵy handardyń tusynda qabyldanǵan «Qasym hannyń qasqa joly» men «Esim hannyń eski jolyn» odan ári jetildirý arqyly jańa zań júıesin jasaýǵa tyrysty. Úsh júzdiń ıgi jaqsylary men bılerin jınap, «Táýke hannyń Jeti jarǵysy» degen ataýǵa ıe bolǵan zańdar jıyntyǵyn qabyldady. Bul zańdar jıyntyǵynda «Qanǵa – qan» erejesinen bas tartylyp, onyń ornyna qun tóleý jaǵyna qaraı oıysqan. Iаǵnı, qazirgi tilmen aıtqanda, zańdar izgilendirilgen. Alaıda, ólim jazasy eki jaǵdaıda saqtalyp qalǵan. Atap aıtqanda, memleket ishindegi búlikshiler men satqyndar ólim jazasyna kesilgen. Osy arada zańnamalarymyzdyń damýy dúnıejúzilik deńgeıge jetken búgingi kúngi Qylmystyq kodeksimiz boıynsha da dál osy eki qylmys túri, ıaǵnı búlikshi terrorıster men soǵys kezindegi satqyndyq úshin ólim jazasy saqtalyp otyrǵany eriksiz eske túsedi. Bul arada ata-babalarymyzdyń tabıǵı talanty men aqyl-parasatyna eriksiz tańǵalyp, tańdaı qaǵasyz. «Jeti jarǵyda» qylmysty is-quqyq normalaryna da úlken oryn berilgen. Qylmys retine: kisi óltirý, mertiktirý, áıel zorlaý, soqqyǵa jyǵý, qorlaý, urlyq isteý jáne taǵy basqalary jatqan. «Táýke hannyń Jeti jarǵysyn», «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn» óz dáýirine saı etip, sondaǵy erejelerdiń jeti túrine kúrdeli ózgeris engizgendikten, ol ózgerister «Táýke hannyń Jeti jarǵysy» («Jeti jarl­yǵy») atalyp ketken delinedi. Al osy negizgi jeti ózgeristiń úsheýi tur­mys­taǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy shy­ǵar­yl­ǵan. Onyń alǵashqy ekeýinde ata-anala­ryna jasaǵan balalarynyń qııanaty týraly aıtylsa, kelesisinde áıelderdiń múliktik quqyǵy qorǵalady. Áıelderdi quqyqtyq qorǵaý ta­qy­ry­byn sóz etkende, 1885 jyly ótken Qaramola sezinde qabyldanǵan uly Abaı túzgen erejeni aıtpaı ketý ábestik bolar edi. Barlyǵy 73 baptan turatyn bul erejeniń tutas bir blogy, ıaǵnı 41-baptan 50-bapqa deıingi bóligi osy otbasy jáne neke máselesine arnalǵan. Olardyń ishinde turmystyq zorlyq-zombylyqtyń joǵaryda biz ataǵan barlyq túri qamtylǵan dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Kórip otyrǵandaryńyzdaı, áıelder teń­digi men olarǵa qııanat jasamaý má­selesine uly Abaı da aralasqan. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, otba­sylyq zorlyq-zombylyq jaıy sóz bolǵanda, keıbireýler kóbine «Shy­ǵy­s­­- tyq mentalıtet» degendi aýyzǵa alýǵa beıim turady. Bel­gili zańger Qabylsaıat Ábishevtiń só­­zimen aıtsaq, qaı memle­ket tarıhyn alsaq ta turmystyq zor­lyq-zombylyq bolǵan. Máselen, AQSh-ta jyl saıyn 1,3 mln áıel zań­dy kúıeýinen nemese azamattyq ne­ke­lesinen taıaq jeıdi eken. Al Fransııada áıelderdiń 10 paıyzyna bir ret bolsa da kúıeýleriniń qol kótergenin arnaıy júrgizilgen saýaldama anyqtap bergen. Alysqa barmaı-aq kórshilerimizge kelsek, Reseıde jyl saıyn kúıeýleriniń uryp-soǵýynan 12-14 myń áıel ajal qushady, ne múgedek bolyp qalady eken. Sondyqtan bul máseleniń búgingi kúni BUU deńgeıinde kóterilip otyrǵany teginnen-tegin emes. Bul jerde men «Mundaı jaǵdaı eldiń bárinde bar» dep osy bir kesiri mol kesa­pat kórinisti jaımashýaqtandyryp otyr­ǵan joqpyn. Bul – bizdiń ulttyq di­limizge, dinimizge jat nárse. Hal-qa­derimizshe tarıhqa júginip otyr­ǵa­ny­­myz da soǵan kóz jetkizý. Bizdiń bul ja­ǵ­­d­aıǵa ata-babalarymyzdyń salt-dás­túri men ulylarymyzdyń ulaǵatyn us­tanbaǵandyǵymyzdyń saldarynan ury­nyp otyrǵanymyz taǵy anyq. Sondaı aýzy ýáli, aıtqany dýaly babamyzdyń biri – Qazdaýysty Qazybek Keldibekuly: Aımalaıtyn – anań qymbat, Meıirimdi – apań qymbat. Asqar taýyń – ákeń qymbat, Uıat pen ar qymbat, О́ziń súıgen jar qymbat, – degen ósıet qaldyrypty. Endeshe, asyl analarymyz ben arýlarymyzdy aıalaı bileıikshi, aǵaıyn! Sáýle AITPAEVA, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń tóraıymy