Ǵylymnyń jańa belesi

El  Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵy qarsańynda ǵalymdar men qoǵamdyq ortanyń syn-pikirleri, usynystary eskerile otyryp «Ǵylym týraly» Zań qabyldandy. Osy zań aıasynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi elimizdegi bilim berý júıesi men ǵylymı-zertteý jobala­ryn qarjylandyrýdyń jańa erejesin ázirledi. Kóptegen ju­mystar atqaryldy, alǵa jyljý baıqaldy. Ústimizdegi jyldyń 5 qyr­kúıe­ginde Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń basqarýy­men Joǵary ǵylymı-teh­nı­ka­lyq komıssııa otyrysy ótti. Otyrysta qaralǵan negizgi má­sele 2012-2014 jyldarǵa ar­nalǵan ǵylymı-zertteý joba­la­ryn qarjylandyrý tártibi boldy. Alqaly jıynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqyt­jan Jumaǵulov sóz sóılep, Qazaqstan ǵylymynyń damý baǵytyn, ǵylymı-zertteý jo­ba­laryn qarjylandyrý jo­lyn, jańadan qabyldanǵan ere­jelerdiń mánin jáne olar­dyń artyqshylyqtaryn tarqa­typ,  baıandap berdi. Eń bastysy – jańa zań is júzinde oryndala bastady. Ǵy­lymdy qarjylandyrýda jańa zań jobasy boıynsha óz­gerister barshylyq. Endi qar­jylandyrý úsh baǵytta bola­dy: birinshisi, bazalyq qarjy­landyrý. Ol boıynsha ǵylym salasyndaǵy bıýdjettik ǵy­ly­mı mekemelerdiń ınfra­qu­ry­lymy, laboratorııasy, jab­dyq­taryn jańartýdy qamta­ma­syz etý tártibi jańasha júredi. Ekinshisi – granttyq qar­jy­landyrý. Bul tártip boıynsha konkýrstan ótken ǵylymı-zert­teý jobalary qarjy­lan­dy­rylady. Bul qarjy­lan­dy­rý­dy alý úshin jańa zańǵa saı qurylǵan memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptaýdan jáne Ulttyq ǵylymı keńesten ótýi kerek. Qazirgi ýaqytta memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama quramynda 1000-ǵa jýyq otandyq jáne 300-den asa sheteldik ǵalymdar bar. Úshinshisi – baǵdarlamalyq-nysanalyq qarjylandyrý. Onyń maqsaty – memlekettik mańyzy joǵary strategııalyq jobalardy júzege asyrý. Osy oraıda aı­tar­lyq jańalyq, jańa zań negizinde 1 shildeden beri ǵylymı mekemelerdi baza­lyq qarjylandyrý bastaldy. Bul – zańnyń júzege asyp jat­qanynyń dáleli. Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa otandyq ǵylymnyń bes basymdyǵyn (prıorıtet) belgilegen bolatyn: energetıka, shıkizat pen ónimdi tereńdetip qaıta óń­deý, aqparattyq jáne tele­kom­mýnıkasııalyq tehnologııa, ómir (tirshilik) týraly ǵylym, eli­mizdiń ıntellektýaldyq áleýeti. Memlekettik ǵylymı-teh­nı­ka­lyq saraptaý ortalyǵy men Ulttyq ǵylymı keńes kelip tús­ken jobalardyń Joǵarǵy ǵy­ly­mı-tehnıkalyq komıssııa bekitken baǵyttardyń birine saı keletindigin, ózektiligin, jańalyǵyn, ǵylymı qajettiligin, suraǵan qa­rajattyń durystyǵyn anyqtaǵan soń mınıstrlik ol jobany qar­jylandyrýdy qolǵa alady. О́t­ken jazda, ıaǵnı 30 shildede Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵy­lym komıteti granttyq qarjy­lan­dyrý boıynsha ǵylymı-teh­nıkalyq baǵdarlamalar men jo­balarǵa konkýrs jarııalaǵan bo­la­tyn. Mınıstr B.Jumaǵulov baıan­damasynda aıtylǵan máli­met­ter mynadaı eken: konkýrsqa 2000-nan astam ótinim kelip, onyń ishinde joǵary oqý oryn­darynan – 997, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynan – 720, jekemenshik mekemelerden 279 joba baıqaýǵa túsipti. Sonymen qatar, 11 jeke tulǵa atynan ótinim bildirilgen. Bul otandyq ǵylymda tuń­ǵysh ret bolyp otyr. Jo­ba­lyq baıqaýǵa jeke tulǵa óz atynan qatysýy órkenıetti elderde áldeqashan qalyptasqan. Bul úrdistiń elimizde kórinis ta­býy da «Ǵylym týraly» zańnyń kúshine engendigin kórsetse kerek. Bul jobalardy saraptamadan ót­kizý shamamen 1,5-2 aıda júzege asa­dy. Baıqaý talaptaryna saı jobalar 2012-2014 jyldar ara­ly­ǵynda qarjylandyrylatyn bolady. Osy otyrysta baǵdarlama­lyq-nysanalyq qarjylandyrý boı­yn­sha birneshe joba qabyl­danyp, bekitildi. Atap aıtqanda, ártúrli mınıstrlikterden 77 joba túsip, onyń 26-sy keri qaı­ta­ryldy. Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligine qarasty mekemelerden 420 jobaǵa ótinim bildirilip, tek 41-i baıqaýdan ótti. Ba­sym­dyq baǵyttar boıynsha tara­typ aıtar bolsaq, energetıka – 2, shıkizat pen ónimdi tereńirek qaıta óńdeý – 13, aqparattyq jáne te­le­kom­­mý­nıkasııalyq tehnologııa – 4, ómir (tirshilik) týraly ǵylym – 18, eli­mizdiń ıntellektýaldyq áleýeti – 4. HHI ǵasyrda álemdik qaý­ym­dastyq jańa tarıhı dáýirge qa­dam basqan shaqta adam ómiriniń barlyq salalaryndaǵy órken­ıet­ti ǵalamdaný prosesi qazirgi damý satysynyń basty ereksheligi ekendigi sózsiz. Álemniń bar­lyq elderindegi áleýmettik-eko­nomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, má­denı-tarıhı qubylystar bir-bi­ri­men tyǵyz baılanysty jáne bir-birine táýeldi ekenin aıt­saq, sóz joq, ǵalamdaný máse­le­si men halyqtar yntymaq­tas­tyǵy jáne onyń adamzat taǵ­dy­ry úshin orasan zor mańyz­dy­lyǵy ǵalymdar tarapynan erek­­she nazar aýdarýdy qajet etedi. Elbasy N.Á.Nazarbaev 2009 jylǵy 4 qyrkúıekte ǵylymda salaaralyq zertteý júrgizý tý­raly eskertý jasaǵan bolatyn. Osyǵan saı mınıstrliktiń qo­ǵamdyq-gýmanıtarlyq ınstı­týt­tary birigip, «Ǵylymı qa­zyna» atty úlken salaaralyq baǵdarlama ázirledi. Joba Jo­ǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa otyrysynda qabyl­dan­dy. Bul baǵdarlama Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bastamasymen júzege asyp jatqan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy ispetti. «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha halqymyzdyń tarıhı, folklorlyq, etnografııalyq, mýzykalyq baı murasy jına­lyp, zattyq jáne mátindik úlgi­de nasıhattaldy. Kóptegen kitaptar shyǵyp, babalarymyz­dan jetken asyl sózder keler urpaqqa jalǵasyn tapty. Tarıhı eskertkishterimiz bastapqy qalpyna keltirilip, kúrdeli jón­deýden ótti. Murajaılar jańa eksponattarmen tolyqty. Munyń bári sarabdal saıasat­tyń oń nátıjeleri. «Ǵylymı qazyna» baǵdar­la­masy «Mádenı mura» baǵdar­la­masy aıasynda jınalǵan mol qazynamyzdy ǵylymı turǵy­dan zertteýmen erekshelenedi. Biz tek halqymyzdyń baı mura­sy bar dep qana maqtanbaı, so­nymen qatar, ony álemdik ǵy­lym talaptaryna saı zerttep, adamzat mádenıetinde alar or­nyn anyqtaýymyz qajet. Bul úshin óz zertteýlerimiz arqyly sheteldik ǵalymdardyń naza­ryn halqymyzdyń baı mádenı murasy men ǵylymı jetistikterine aýdarý kerek. Elimizdiń qoǵamdyq ómirin qamtyǵan rýhanı muralaryn egemendi el talaptaryna saı jańasha ǵyly­mı izdenistermen baǵdarlaý – kún tártibindegi ózekti másele. Osy baǵdarlama aıasynda Áde­bıet jáne óner ınstıtýty qazaq folklortaný, ádebıet­ta­ný jáne ónertaný ǵylymy boı­ynsha HIH-HH ǵasyrlarda ja­zyl­ǵan eń úzdik ǵylymı-zert­teý eńbekteriniń serııaly ba­sy­lym­d­aryn qaıta shyǵarý, osy salalar boıynsha ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizý, mý­zy­ka jáne beıneleý óneriniń at­la­syn daıyndaý, qazaq fol­klory­nyń kartasyn jasaý ju­mystaryn júrgizedi. Bul jas mamandar men bolashaq zertt­eý­shilerdiń qajettiligi úshin óte mańyzdy. Seıit QASQABASOV, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, akademık.