Aqqyz esimin ardaqtaıyq

nemese «Arqaly aqqyz» maqalasyna ún qosý Qazaqtyń ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, áıgili kúı oryndaýshy Janǵalı Júzbaıdyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Arqaly Aqqyz» atty zertteý ári janaıqaı maqalasy oqýshy qaýymǵa der kezinde jetti dep bilemin («Egemen Qazaqstan» gazeti, 23.07.2016). Onyń zertteý bolatyny – Aqqyzdyń júrgen ortasy arqyly sol zamannyń qym-qýyt erekshelikterin asha otyryp, dúldúl kompozıtor retinde, kúıshilik murasyn ádemilep, aıshyqtap jetkizgen. Keń baıtaq Saryarqa dalasynyń óner kókjıegindegi urpaqtan-urpaqqa jalǵasqan kúıshilik dástúrge, kúıshiler murasyna den qoıǵan. Aqqyzdyń ómir qıynshylyǵyn búgingi urpaqqa erekshe sýrettep bergen. Janaıqaı bolatyn sebebi, ónerimen halyq súıispenshiligine bólengen, kúıleri men ánderi el ishine tarap, óshpes mura qaldyrǵan, Saryarqanyń saıyn dalasyndaǵy áıgili kúıshiler mektebin qalyptastyrýshylardyń biri bolǵan kúıshi-kompozıtordyń esimin este qaldyrý jónindegi sharalar áli kúnge qaltarysta qalyp kele jatqandyǵy jaıly jaqsy pikirler aıtqan. Men Aqqyzdy kózimmen kórip, qolyn alyp, janynda otyryp, kúılerin tyńdap, batasyn alǵan adammyn. Qaraǵandy mýzykalyq ýchılıshesinde oqyp júrgen stýdent kezimde 1967 jyly Aqqyz apamyzdyń aýylyna izdep baryp, uzaǵynan áńgime-dúken qurǵanbyz. Táttimbettiń «Kókeıkesti» kúıin ózinen úı­ren­dim. Qoshtasarda Aqqyz apa mań­daıymnan sıpap, bolashaǵyma aq tilek aıtyp, oń batasyn berdi. Osylar jaıly sol kezdiń ózinde mer­zimdi baspasózde «Kúıshi Aq­qyz» degen maqalamdy jazyp, ja­­rııalap jibergemin. («Ortalyq Qazaqstan» gazeti. 1967 jyl. 24 qyr­kúıek) Baıqap qarasam, menen bu­ryn Aqqyz jaıly gazet betine ma­qala jazǵan adam bolmaǵan eken. Jıyrma jasymda Aqqyz apa­nyń aldyn kórip, kúı úırenýim, alǵash qalam tartyp maqala jazýym meni jigerlendirdi, shabyttandyrdy. Qazaqta áıel zatynan shyqqan nebir ónerpazdar ótken ǵoı. Áýeli sol asyl analarymyzdyń qa­tarynda Aqqyz apanyń esimi ne­ge aıtylmaı júr degen suraq týyn­daǵan. Máselen, Aqkúmis, Ulbıke, Sara, Qýandyq tárizdi maı­talman aıtysker aqyndar, qo­lyna dombyra ustaǵan Dına Nurpeıisova, Ápıke Ábenova, Baqyt Qarabalına tárizdi nebir bal barmaqty kúıshiler ótkeni belgili. Aqqyz Ahmetova qazaq sahnasyna áıgili kúıshi-kompozıtor Dına Nurpeıisovamen qatarlas shyqqan zamandasy. Ekeýiniń kúıshi retinde tanylý, halyqqa kóriný zamany bir, úzeńgiles qanat qaqqan. Dına bolsa Almatynyń, Máskeýdiń, Táshkenniń úlken sahnalarynda óner kórsetý múmkindigine ıe boldy. О́z janynan shyǵarǵan kúılerin halqyna tanytty. Al Aqqyz bolsa halqyna ta­ny­l­­­ǵan betten-aq, aıaǵyna tu­saý sa­lynǵandaı kórinbeı ketken. Ony keıingi zertteýlerden, ja­zylǵan maqalalardan uqtyq. Osynyń bas­ty sebebin Aqseleý Seıdimbekov jazdy: «Ahmetqyzy Aqqyzdyń óner­ge alańsyz berilip, muńsyz-qam­syz keshken ǵumyry meılinshe kel­te bolǵan», deı kele, ol on jetinshi jylǵy tóńkeristiń zardabyn, kollektıvtendirý, tár­kileý barysynda dáýletti baı Ahmettiń bes júz baıdyń biri retinde tárkilenip repressııaǵa ushy­raǵanyn aıtady. «Qyz ǵu­my­rynda kórgen qy­zyǵy aldamshy tústeı ǵana bolyp, ata jurtta ah uryp qala be­redi... Esil bula daryn osylaısha jan­baı jatyp sóngendeı, ónbeı ja­typ solǵandaı kúı keshedi. Qaı­ran dombyraǵa qol sozýǵa qo­ryqqan jyldardy bastan ót­ker­di», deıdi Aqseleý. Sol tusta Ábdı Rysbekulynyń, Aıdostyń Se­mbeginiń kúı tartqany úshin ǵa­na atylyp ketkenin de ataı otyryp, Aqqyz dombyrasyn elýinshi jyl­dardyń basynda ǵana qolyna qaı­ta ala bastaǵanyn jazady. Iá, Aqseleý jazǵandaı, Aqqyz Ah­me­tovanyń esimi endigi jerde 50-shi jyl­dardan bastap tanyla bastady. Aqqyzdyń bastan ótken qı­yn­­shylyǵy jaıly Janǵalı Álim­hanuly Júzbaı da erekshe tolyqtaı sýrettegen. Jalpy, ke­zin­de qazaq mýzykasyn zertteý­diń akademıgi, áıgili Ahmet Juba­nov­­­tyń qalamyna Aqqyzdyń kúı­shilik óneri jaıly ilikpeı qalýy onyń bastan ótkizgen osyndaı qıynshylyqtaryna baılanysty bolsa kerek. Ol kezde Aqqyz týraly dáleldi qujattardyń bolmaýynan dep aıtýǵa negiz bar. Ahmet Jubanovtyń Táttimbetten basqa Arqa kúıshi-kompozıtorlary erek­shelikterin zertteýge úlgerme­ge­nin ártúrli sebeptermen baı­la­nystyrýǵa bolady, árıne. Bas­ty sebebi ol kezderi Arqa kúı­shileri jaıly ol kisiniń zertteý úshin jınaǵan dúnıeleriniń az­dyǵy boldy. Ahmet Jubanovtan soń boı tanytqan B.Erzakovıch, B.Ǵızatov, B.Amanov, Z.Qospaqov, Q.Júzbasov, T.Bekhojına táriz­di mýzyka zert­teýshileriniń eńbek­terinen de Aqqyz Ahmetova jaıly jazǵan derekterdi taba almaımyz. Qazaq mýzykasyn zert­teý­shileri arasynan menen soń Aqqyz jaıly zerttegen adam Ýálı Bekenov pen Aqseleý Seıdim­bekov aǵalarymyz. 1970 jyldary Qurmanǵazy atyndaǵy konserva­to­rııada alǵash ret shertpe kúı klasyn ashyp, shertpe kúı degenniń ne eke­nin alǵash halyqqa túsindirgen adam – Ýálı Bekenov boldy. Ol 1975 jyly baspasóz betinde Aqqyz jaıly jaqsy pi­kirler jazyp qaldyrdy. «Elý jylda el jańa» degendeı, arada jarty ǵasyr ótkende Qazaq mýzyka óneriniń erekshe jana­shyry, Qazaq ulttyq óner ýnı­versıtetiniń professory, Qa­zaq­­stannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri, áıgili kúı oryndaýshy Jan­ǵalı Júzbaı Aqqyz (Múgilsin) Ah­metqyzynyń kúıshilik jáne án­shilik shyǵarmashylyǵyna den qoıyp, kúıleri men ánderin no­taǵa túsirý, kitabyn shyǵarý ju­mystarynda aıtarlyqtaı eńbek ja­sap júrgeni ǵanıbet. Osy oraıda óz basym Janǵalıdyń jazǵan «Arqaly Aqqyz» maqalasyn jo­ǵa­ry baǵalaımyn jáne ol aıt­qan jos­parly maqsattardy qol­daı­tyn­dyǵymdy bildiremin. 2016 jyldyń 14-15 mamyr ara­lyǵynda Qaraǵandy qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı, Aqqyz (Múgilsin) Ahmetqyzy atyn­daǵy «Oblystyq shertpe kúıshiler saıysy baıqaýy» ót­ti. Bul baıqaýdy uıym­das­ty­rýda Qaraǵandydaǵy mamand­an­dy­rylǵan mýzyka mektep – ınter­natynyń ákimshiligin jáne Aqqyz­dyń kúılerin oryndap júr­gen onyń týǵan nemeresi Bolat Tá­kishevtiń uıytqy bolǵanyn erekshe atap ótýdi paryz sanaımyn. Sary­arqanyń saıyn dalasynda, áıgili ánshiler men kúıshiler elin­de shertpe kúıdiń týyn tikken óner sańlaqtarynyń biri Aqqyz Ahmet­qyzy atyndaǵy oblystyq baıqaý bolashaqtaǵy úlken-úlken sha­ra­lardyń bastamasy bolary anyq. Baıqaýdyń jalǵasy bo­lashaqta respýblıkalyq deńgeıge deı­in kóteriletinine senimim mol. Keler 2017 jyly týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı, kúıshi-kom­po­zıtor, zamana sańlaǵy Aqqyz Ah­metqyzynyń esimin máńgi este qal­dyrý oraıynda: Astana jáne Almaty qala­la­rynda, sondaı-aq Qaraǵandy qa­la­synda Aqqyz Ahmetqyzynyń aty­na kóshe berilse; Qaraǵandydaǵy maman­dan­dy­ryl­ǵan mýzyka mektep-ınternatyna Aqqyz Ahmetqyzynyń esimi be­rilse jáne mektep aldyna Aqqyz Ah­metqyzynyń keýde músini orna­tylsa; Aqqyz (Múgilsin) Ahmetqyzy atyndaǵy «Respýblıkalyq shertpe kúıshiler saıysy baıqaýy» dástúrli túrde uıymdastyrylsa degen óz usynystarymdy ortaǵa salamyn. Sózimdi túıindeı kele, HH ǵa­syr­daǵy Qazaq mýzyka óneriniń kók­­jıeginen kóringen, asqar bıigine shyq­qan, áıgili Dına Nu­r­peıisova sııaqty, oryndaýshy re­tinde de, kúıshi retinde de óshpes mura qal­dyrǵan ári kúıshi, ári ánshi, ári aqyn, zamana sańlaǵy Aqqyz Ah­metqyzynyń esimin máńgi este qal­dyrý jóninde jazǵan Janǵalı Júz­baıdyń usynys pikirlerin men de qoldaı otyryp, osylaı óz únimdi qos­paı qala almadym. Jarqyn ShÁKÁRIM, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri