Jaqsyǵa senim kóptik etpeıdi

Germanııa kansleri Angela Merkel eldegi eń bedeldi qyzmetke óz kandıdatýrasyn tórtinshi ret usynýǵa sheshim qabyldady. Alǵashqy saýaldamalarǵa qaraǵanda, bul sheshimdi el halqynyń basym kópshiligi quptap otyr. Bul jaıynda áńgime birazdan beri aıtylyp kele jatqan. Ádet­te, jýrnalıster sóz qozǵasa, Mer­keldiń ózi tike jaýaptan qash­qalaqtap, kezi kelgende bilesińder ǵoı der edi. Kezi keldi – sheshimin aıtty. Adam bolǵan soń árkimniń bireýge unaýy-unamaýy bolady. Kanslerdi bireý unatsa, bireý unatpas. Biraq eshkim de osy-aq bılikke toımaıdy eken, qolynan is kelmeıdi dep aıyptamaǵan bolar. Ol bılik tizginin ustaǵaly álem­degi eń baqýatty eldiń biriniń kúsh-qýaty da, bedeli de artyp otyr. Mundaı isker basshynyń bılik tizginin ustaǵanyn eldiń baǵy dese bolar. Germanııada mundaı aıtýly tulǵalar buryn da bolǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan basyn kótere almastaı bolyp shyqqan FRG-ny 1949-1963 jyldarda Konrad Adenaýer basqardy, kúızelgen eldi qaıtadan myqtylar qataryna qosty. Gelmýt Koldy qazirgi orta býyn urpaq jaqsy biledi. Ol 1982-1998 jyldarda tizgin ustady. Onyń bitirgen eń basty sharýasy – eki Germanııany biriktirdi. Ony tarıh umytpaıdy, sol úshin nemis halqy oǵan tórt ret senim bildirdi. Qazirgi kansler básekege túsetin saılaýǵa áli bir jyldaı ýaqyt bar, kelesi jyly kúzde. Eldegi saıası kúshterdiń ishinde Hrıstıan-demokratııalyq odaq pen Hrıstıan-áleýmettik odaqtyń blogy erekshe jaǵdaıda. Olardyń jeńisine jurt kúmán keltire qoımaıdy. Kansler Merkeldiń taǵy kúreske túspek oıyn bilgen soń-aq jurt, sarapshylar oǵan bolashaq el basshysyndaı qarap, boljamdaryn aıta bastady. Árıne, ony jaqtaıtyn, usyna­tyn bloktyń bedeli óz aldyna, sheshýshi argýment Angela Merkeldiń óz boıynda. Osynaý úsh merzimdik ýaqytta ol álemdik oqıǵalardyń basynda júrdi. О́ziniń is-qımylymen, salıqaly paıymymen óz eli úshin ǵana emes-aý, álemdik máselelerdiń parasatty sheshilýine de súbeli úles qosty. Ásirese, Eýropadaǵy qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarysty, sońǵy kezdegi mıgranttar, bosqyndar máselesin retteýde de Germanııa, onyń basshysy tirekke aınaldy. Qaıratkerdiń, úlken tulǵa­nyń el basqarýdaǵy qyzmeti mem­lekettiń jetistigimen ólshe­nedi. Germanııadaı alyp el Eýro­padaı eski qurlyqty meken­degen úlkendi-kishili memleketter kerýenin órkenıet aıdynynda bastap bara jatqan alyp kemedeı kórinedi. Sonyń shtýrvalyn ustap kele jatqan – Angela Merkel. Baǵytynan kóz jazǵan kezi joqtaı. Bir emes, úsh merzim boıy halyqtyń seniminde. Onyń úlken qaıratkerligine qosa, qarapaıymdylyǵy, kishi­peıil­diligi, tazalyǵy, qanaǵat­shyldyǵy jaıynda aıtylatyn áńgime-ańyz kóp. Aılyqpen ómir súredi, kóppen birge kóp qabatty úıde turady, kóligi de jupyny, aspaıdy-taspaıdy, shalqymaıdy deıdi jurt. Tórtinshi merzimge saılanar bolsa jáne ony aıaǵyna jetkizer bolsa, bul da Germanııadaı alyp elde bir qaıratkerdiń kanslerlik qyzmette uzaq otyrýynyń rekordy eken. Sol tulǵany halyq qalasa, qoǵam moıyndasa, nesi aıyp?!

Túrkııa Shyǵysqa bet bura ma?

Sońǵy kezde osyndaı áńgime aıtyla bastady. Onyń da jóni bar. Túrkııa prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵan Eýropanyń atyna biraz syn aıtýmen qatar, óziniń osy aıdaǵy Azııa elderine sapary kezinde bul jaqpen qarym-qatynasqa aıryqsha mán bergen. Ásirese, О́zbekstanǵa sapary kezinde aıtqan pikirin álemdik aqparat quraldary birden ilip áketti. «Bireýler maǵan syn aıtar, biraq men óz pikirlerimdi ashyp aıtamyn. Mysal úshin, bizge «Shanhaı bestiginen» nege oryn almasqa?!» – dedi ol. Sońǵy kezde Túrkııa men eý­ro­palyq qurylymdar arasyn­daǵy til tabyspaý jaǵdaılary jurtqa belgili. Jarty ǵasyrdan asa ýaqyt bul eldiń Eýroodaqqa qabyl­danbaýy jáne vıza máse­lelerindegi kelispeýshilik, oǵan endi mıgrasııa máselesiniń de qo­sylýy Túrkııa men Eýropa qa­rym-qatynasyn aıtarlyqtaı shıe­le­nistirdi. Osyndaı jaǵdaıda bi­raz sarapshy Ankaranyń basqa bala­ma izdeýin negizdi sanaıtyndaı. Jalpy, túrik eliniń qaı qur­lyqqa tán ekendigi jaıynda da áńgime kóp. Onyń aýmaǵy negizinen Azııada (97 paıyzy) jatqanymen, sonaý Atatúrik zamanynan bas­tap eýropalyq órkenıetke baǵyt ustaǵany da shyndyq. Sóıtse de, sońǵy kezde eldiń Eýropaǵa kiri­gýinde aıtarlyqtaı problemalar týyndaǵanda, Ankaranyń Shy­ǵys­qa kóz tastaýy da qalypty jaǵ­daıdaı kórinedi. Prezıdent Erdoǵan О́zbekstanǵa ǵana emes, Pákistanǵa da bardy. Onda ony úlken qurmetpen qarsy aldy. Premer-mınıstr Navaz Sharıf qana emes, qarsy alýǵa shyqqan halyq: «Erdoǵan myrza, ózińizdiń ekinshi úıińizge qosh keldińiz!» dep qoshemet kórsetti. Osy jerde keshegi jazdaǵy Túr­kııada bolǵan memlekettik tóńkeris áre­­keti kezinde de sherýge shyqqan ha­lyqtyń «Pákistan halqy Erdo­ǵanmen birge!» degen uran kóter­geni de kóńilge oralady. Jalpy, pákistandyqtardyń túrik eline yqylasy bólekteý. Olar stıhııalyq apattan keıin tú­rik­terdiń ózderine qamqor qol­daryn usynǵanyn joǵary baǵa­laıdy. Sonymen birge, birqatar sarapshynyń pikirinshe, bul elge túrik kınematografynyń yqpaly aıryqsha kórinedi. Munda jurt túrik teleserıaldaryna aıryqsha ynta qoıady eken, soǵan oraı, bul elge yqylas ta bólek bolsa kerek. Jeke memlekettermen baı­lanystyń da óz orny bar, sóıtse de odaqtarǵa, bloktarǵa qosylýdyń jaıy basqaraq. Bul naǵyz bet­burysty ańǵartady. Erdoǵandy sóz etken «Shanhaı bestigi», ıaǵnı Shanhaı yntmaqtastyq uıy­myn (ShYU) Eýropalyq odaq­pen salystyrýǵa kelmes. EO-ǵa memlekettik qurylym tán. Par­lamenti, úkimeti, jarǵysy bar de­gendeı, onda qurylymdyq tár­tip qatań. Al ShYU oǵan kirgen elder­diń aýmaǵynda áskerı sala­da jáne áskerı kúshterdi qys­qartý máselesinde senimdi kúsheıtý kelisimine negizdelgen. Oǵan múshe bolý tártibi de EO-daǵydaı qatań emes. Alǵash ret ShYU 2001 jyly Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstandy birik­tirse, byltyrǵy jyly Úndistan men Pákistandy qatarǵa qabyldaý sharasy júzege asty, sondaı-aq Aýǵanstan, Arme­nııa, Belorýssııa, Iran jáne Mońǵolııaǵa baıqaýshy elder már­tebesi berilgen. Endi Túrkııa kirýge tilek bildirse, sirá, EO-daǵydaı ondaǵan jyl kúttirmes. Bireýler túrik prezıdentiniń Azııa elderine saparyn, ondaǵy qarsy alýlardy, sondaı-aq, ShYU-ǵa kirý pikirin Eýropalyq odaqqa qyr kórsetý dep te aıtyp jat­­qandaı. Jalpy, elder men elderdiń til tabysyp jatqany, yn­tymaqty qarym-qatynasqa jol ashylyp jatqany jaqsylyq qoı. Túrkııa Azııaǵa bet bursa, bul da onyń óz keńistigi. Mamadııar JAQYP, jýrnalıst