Uly tarıhty uly adamdar jasaıdy

Qazaqstannyń qol jetkizgen tabys­taryn otandastarymyz da, shet­eldik tanymal tulǵalar da, álemdik qoǵamdastyq ta Elbasymyz Nursultan Nazarbaevpen baılanystyrady. О́ıtkeni, ol táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalady. О́ńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń kósh­basshysy atandy. Prezıdent retinde elin álemge tanytty, al álem ony iri saıası tulǵa retinde tanydy. Bú­ginde kóptegen elderdiń saıası qaı­rat­kerleri men álemge tanymal sarapshylary, sondaı-aq, ǵylymı-taldaý ortalyqtary Qazaqstan Prezı­dentiniń irgesi berik táýelsiz memleket qurýdaǵy jáne Jer sharynda beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi teorııasy men tájirıbesine zertteý júrgizýde. Nursultan Ábishuly ózine aıtyl­ǵan maqtaý men madaqtaýdy salqyn qabyldaıtyny ras. Degenmen, el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsa­ńynda jalpy- h­alyqtyq saılaý boıynsha saı­lanǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń elimizdiń jan-jaqty órkendeýine qosqan uly eńbegi jóninde jáne álemde beıbitshilikti qamtamasyz etý jolyndaǵy ólsheýsiz qyzmeti jaıly aıtsaq, artyq bolmaıdy degen oıdamyz. Osydan 25 jyl buryn – 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda áleýmettik jáne ekonomıkalyq qıyndyqtar eńseni basyp, ábden turalatqan kezde qazaqstandyqtar sol aýyrtpalyqtan alyp shyǵa­tyn birden-bir tulǵa retinde Nursultan Nazarbaevty Prezı­dent etip saılap, eldiń jáne ózde­riniń taǵdyryn senip tapsyrdy. Halyqtyń osy tarıhı ári parasatty tańdaýy elimizdiń qalyp­tasýy men bolashaqta tabysty damýynyń aıqyndaýshy faktoryna aınaldy. Sonymen qatar, ol Qa­zaqstannyń keleshekte jan-jaq­ty órkendeýiniń senimdi jáne berik irgetasyn qalap berdi. Kansler Otto fon Bısmarktiń «Jaz­baý mańyzdy emes, al tarıhty jasaý mańyzdy» dep aıt­qany bar. Shyndyǵynda, uly tarıhty uly adamdar ǵana jasaıdy. Ondaı tulǵalar kez kelgen jaǵdaıdy strategııalyq turǵydan kóre bilý, ony damytýdyń qolaı­ly joldaryn qarastyrý, erek­she aqyldylyqpen taldaý jáne este saqtaý qabiletiniń ǵa­jaıyptylyǵy, jumys isteý bel­sendiliginiń joǵarylyǵy, sondaı-aq óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna jetýdegi tabandylyǵy sııaqty erek­she qasıetterge ıe bolady. Olar­ǵa qolǵa alǵan isti sońyna deıin jetkizbeý jat áre­ket sanalady. Shyn máninde, osyndaı já­ne basqa da ıgi qasıetterdiń bar­lyǵy Elba­symyz Nursultan Nazarbaevtyń boıynan tabylady. Sondyqtan da oǵan osynaý tektonıkalyq zaman almasqan ǵasyr­lar aralyǵynda óz halqy­ tarıhı taǵdyryn alý jaý­ap­kershiligin jáne álemdik úderisterge aıtarlyqtaı yqpal etýdi jazdy. Qazaqstannyń óz táý­el­sizdigin jarııalaýy qar­sańynda onyń egemendi el retinde ómir súrýine baılanysty ártúrli pes­sı­mıstik kózqarastaǵy bol­jam­dar aıtylǵany belgili. Sebebi, elimizde óndirilgen shı­kizattarǵa negi­zinen ortalyq ıelik etti, al ekonomıkanyń óz­ge bóligi KSRO-nyń áskerı-óner­kásiptik kesheni úshin jumys istedi. Naq­ty aıtqanda, Qazaqstan ekono­mıkasynyń 93 paıyzy odaqtyq baǵynysta, tek 7 paıyzy ǵana ózi­miz­diń qajettiligimizge jaratyl­dy. Sol jyldary eki ekologııalyq qaýipti aımaq – Aral teńizi men Se­meı polıgonynyń aýyr zardaptary jóninde jıi aıtyla bas­tady. Bulardan  bólek, keshegi keńestik respýb­lıkalardyń bir­qatarynda sońy qantógiske soq­tyrǵan et­nosaralyq janjal­dar oryn alyp, kópshilikti úreılendirgen oqıǵalar bolyp jatty. Budan kóp ultty jáne kóp konfessııaly Qazaqstan da «qashyp qutylmaıdy» dep, sáýegeılik tanytqandar da boldy. Belgili saıasatker Zbıgnev Bzejın­skııdiń Qazaqstanda musylmandyq jáne hrıstıandyq nanym-senimdi ustanatyndar arasynda kıkiljiń týyp, onyń sońy ıýgoslavııalyq ssenarııge ulasýy múmkin degeni soǵan naqty dálel. Qazirgi kezde Prezıdenttiń bas­tamasy boıynsha qurylǵan etno­saralyq beıbitshilik pen keli­simdi qamtamasyz etýdegi biregeı ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasy oıdaǵydaı ju­mys istep keledi. Osylaısha, N.Á.Nazarbaev Táýelsiz Qazaq­stannyń turaq­tylyǵy men da­mýynyń berik irge­tasyn qalap berdi. Elimizdegi turaq­tylyq pen qoǵamdyq kelisimge jáne otandastarynyń joǵary senimine súıengen Memleket basshysy en­digi kezekte ekonomıkalyq reformalardy jedeldete júzege asyrýǵa batyl kiristi. Bul Qazaqstannyń birqatar post­keńestik respýblıkalarǵa qaraǵanda, josparly basqarýdan naryqtyq eko­nomıkaǵa aýysý kezeńinen edáýir buryn jáne oıdaǵydaı ótýge múmkindik berdi. Elbasynyń basshylyǵymen sol jyldary táýelsiz Qazaqstandy damytýdyń «jol kartasy» sa­nal­ǵan «Qazaqstan – 2030» stra­tegııalyq damý baǵdarlamasy ázir­lenip, ony júzege asyrýdyń jol­dary usynyldy. Nursultan Nazarbaev óziniń stra­tegııasyn júzege asyrý ar­qyly qazaq­standyqtardyń bas­ty quqyǵy – laıyq­ty ómir súrýdi dáıekti túrde qamtamasyz etti. Onyń tıimdiligi eli­miz­diń sońǵy jyldardaǵy áleý­met­tik-ekonomıkalyq saıasatynda erek­she kórindi. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń aýyrt­pashylyǵy saldarynan damy­ǵan elderdiń ózi áleý­mettik shyǵystaryn qysqartyp, kásip­oryndary jabylyp jatqany, jumyssyzdyq óse túskeni belgili. Al Qazaqstanda jańa jumys oryn­dary ashylýda, mektepter men aýrýhanalar, turǵyn úıler paıdalanýǵa berilip, shákirtaqy, zeınetaqy, járdemaqy jáne eńbekaqy ósirilýde. Memleket basshysy táýel­sizdiktiń alǵashqy kúninde-aq, eli­mizdiń rýhanı dúnıesin jan­dandyrýǵa erekshe nazar aýdarǵan edi. Elbasymyz sol jyldardaǵy belgili ekonomıkalyq aýyrt­pa­lyqtarǵa qaramastan, halqy­myzdyń mádenıeti men dástúrin damytyp, qaıta jandandyrýǵa serpin bergen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn qa­byldady. Bizdiń urpaqqa Uly Dalanyń baǵa jetpes baı­ly­ǵyn, rýhanı jáne materıal­dyq eskertkishterin qaıtardy. Ásirese, sońǵy jyldary otandyq mádenıettiń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasy Astanada ǵana emes, elimizdiń barlyq aımaqtarynda da keńidi jáne sapalyq jaǵynan nyǵaıdy. Qulaǵan ımperııanyń synyq­tary­nan jańa memleket qurý – qaı ja­ǵynan alsaq ta, eń qıyn is. Bul Qazaqstanǵa da tikeleı qatysty. О́ıt­keni, shekarasy zań­dyq negizde rásimdelmegen mem­lekettiń egemendigi jáne táýel­sizdigi jóninde aıtý múmkin emes te edi. San ǵasyrlar boıy nebir alasapyrandy bastarynan keshirgen qazaq halqynyń aldynda mem­lekettik shekarany zańdyq tur­ǵydan halyqaralyq deńgeıde rásimdeý máselesi tur­dy. Shekaraǵa baıla­nysty máse­lelerdi sheshý Elbasy úshin eń ma­ńyzdy basymdyq boldy. Onyń ústine, Qazaqstan shekarasynyń úlken bóligi iri derjavalar – Reseı jáne Qytaımen shektesedi. Osy memlekettermen aradaǵy shekarany retteý patshalyq Reseı kezinde de, keńestik kezeńde de múmkin bolmaǵan edi. Son­dyqtan memlekettik shekarany mejeleý asa qıyn jaǵdaıda ótedi dep kútilgen bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasy ózi­men shektesetin eldermen shekarany delımıtasııalaý jáne de­markasııalaýda asa aýqymdy jumystar júrgizdi. Nátıjesinde, 2006 jyly Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy týraly shartqa qol qoıyldy. Budan buryn, 2002 jyly Astana men Beıjiń ara­syndaǵy memlekettik shekarany halyq­aralyq quqyq negizinde rásimdeý aıaq­talǵan edi. Osylaısha, qazaqtyń keshegi jáne búgingi urpaqtary ǵasyr­lar boıy kútken armandary oryndaldy. Olardyń qasıetti jeriniń memle­ket­tik shekarasyn búkil álem moıyn­­dady. Bizdiń elimiz shekarasynyń barlyq perımetri boıynsha senim men tatý kórshilik bel­deýi qurylǵan. Sonymen birge, Qazaq­stan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri, ıadrolyq derjava retinde tanylǵan bes memleket – AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Qy­taı jáne Fransııadan óz aýma­ǵynyń tutastyǵy men qaýip­sizdigine kepildik aldy. Sóıtip, jas memleket óziniń syrt­qy jaǵ­­daıda qolaıly damýyn qam­ta­masyz etken edi. Bul Qazaq­stan­nyń óz ekonomıkasyna shetel­­­der­den iri ınvestısııalar tarta otyryp, ekonomıkalyq reformalardy túbegeıli júrgi­zýge múmkindik berdi. Osyn­daı tarıhı nátıjelerge Tuń­ǵysh Prezıdentimiz joǵary dıplo­matııalyq sheberligi men saıası jigerliginiń, strategııalyq kóre­gendiginiń jáne sırek kezdesetin adamı harızmasynyń arqasynda qol jetkizildi. Qazaq memlekettiliginiń ir­ge­sin nyǵaıtýdaǵy aýqymdy ju­mys­tyń taǵy biri – jańa astananyń salynýy boldy. Nursultan Ábishulynyń astanaǵa baılanysty batyl qadam jasaýyna búgingi kúni belgili geo­saıası jáne ekonomıkalyq sıpat­taǵy jaǵdaılar ǵana emes, táýelsiz Qazaqstannyń já­ne óz halqynyń bolashaqtaǵy jasam­pazdyq múm­kindigine sheksiz sen­gendigi de sebep boldy dep oılaımyn. Búginde Elbasynyń sol oıy naqty ómirde tolyqtaı, tipti, kútilgendegiden kóp buryn oryndalǵanyn kórip otyrmyz. Esildiń oń jaǵynda bastalǵan qalany qaıta jańartý jumystary kóp keshikpeı ózenniń sol jaǵyna aýysty. Birneshe jyldyń ishinde Esildiń sol jaǵyndaǵy jazyq da­la­da eńseli jańa qala boı kóterdi. Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın: «Odaq qulaǵannan keıin buryn bir-birine súıenip kelgen res­pýblıkalar aqyldasýǵa nıettenip jatqanda, Nazarbaev qarjylyq qıyndyqtarǵa qara­mastan, Eýra­zııanyń júreginde qazirgi zamanǵy megapolıs tur­ǵyzdy. Bul – jeńis, naǵyz jeńis», dep óte oryndy atap ótti. Qazirgi kezde Eýrazııa­nyń dál júre­ginde qanatyn keńge jaıǵan Astana táýelsiz Qazaq­stan­nyń jasampazdyq sımvolyna ǵana emes, álemdegi eń bedeldi astana­lardyń birine senimdi túrde aınalyp keledi. Men Qazaqstannyń Syrt­qy ister mınıstri jáne elshi retinde táýel­sizdiktiń alǵash­qy kúnderinen bas­tap, Prezıdent­tiń shetelderdiń mem­leket jáne úkimet basshylarymen, halyq­aralyq uıymdardyń jáne iri transulttyq korporasııalardyń jetekshilerimen júrgizgen kóp­tegen kelissózderine qatysý ba­qy­tyna ıe boldym. Elbasymyz óziniń alǵashqy kezdesýlerinde-aq áńgimelesýshileriniń qur­meti men senimine ıe boldy. Kelis­sózderde talqylanǵan máselelerdi tereń biletinimen erekshelenip turdy. О́tken shırek ǵasyr araly­ǵynda N.Nazarbaevqa álem­degi jetekshi memleketter bas­shylarynyń tórt býyny­men jumys isteýge týra keldi. Onyń sol tulǵalardyń barly­ǵymen teń quqyly, ózara senimdi qarym-qatynasy qalyptasty. Prezıdenttiń sol tulǵalarmen dostyq qatynasy olardyń jo­ǵary laýazymdy qyzmet­teri­nen bosaǵannan keıin de jal­ǵas­­qanyna tarıh kýá. Olardyń ishinde B.Elsın, S.Demırel, Szıan Szemın, úlken Dj.Býsh, B.Klınton, M.Mohamad jáne bas­qalar bar. Qazirgi kezde álemdik kóshbas­shylar N.Nazarbaevtyń óńirlik jáne jahan­dyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etýge qosqan jeke úlesin joǵary baǵa­lap keledi, kóptegen daǵdarysty jaǵdaı­larda olar bizdiń memlekettiń basshysynan kómek te surap jatady. Mysaly, 2010 jyldyń sáýirinde Qyrǵyz­standaǵy asa qıyn saıası daǵdarys kezinde AQSh pen Reseıdiń prezı­dent­teri ondaǵy jaǵdaıdy retteýge kómektesý úshin Nursultan Nazarbaevqa ótinish jasaǵan edi. Elbasy­myzdyń aralasyp, úlken kúsh jum­saýy­nyń nátıjesinde kórshi el tó­nip turǵan azamattyq soǵystan aman qaldy. Halyqaralyq qoǵamdastyq, son­daı-aq Qazaqstan basshysy­nyń Iran­nyń ıadrolyq baǵdar­lamasyna qatys­ty problemalaryn beıbit jolmen sheshýdegi úılestirýshilik rólin tanydy jáne joǵary baǵalady. Álem jurtshylyǵyna belgili, Nursultan Ábishuly bizge bir­sha­ma jaqyn halyq­tar tura­tyn Reseı men Ýkraına arasyn­daǵy qatynastardy retteýge de ýaqyty men kúshin az jum­saǵan joq. Sonymen qatar, Elba­symyz kezinde belgili sebepterge baılanysty Reseı-Túrkııa qaty­nastaryndaǵy ýshyqqan daǵda­rysty turaqtandyrýǵa da zor úles qosty. Sol úshin Qazaq­stan basshysyna prezıdentter V.Pýtın men T.Erdoǵannyń rıza­shylyq bildir­geninen álem­dik qoǵamdastyq habardar. Elba­symyzdyń osy jáne basqa da halyqaralyq túıindi problemalardy beıbit jolmen retteýdegi bedeli men bitimgershiligin óziniń otandastarynyń da maqtan etýge quqyǵy bar. Jańa býyn jetekshileriniń paıym­daýynsha, N.Nazarbaev ba­rynsha tanylǵan jáne álemdik saıasat­tyń asa bedeldi patrıarhy sa­nalady. Sondyqtan da onyń V.Pýtın­men, Sı Szınpınmen, B.Oba­mamen jáne Shyǵys pen Batys­tyń jańa for­masııadaǵy ózge de kóshbas­shylarmen izgi árip­­testik qatynastary qalyp­tasty. Prezıdenttiń uzaq jylǵy dáıekti jasampazdyq qyzmetiniń nátıjesinde, elimiz áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵy­nan damyp, Qazaqstannyń halyq­aralyq are­nadaǵy bedeli nyǵaıdy. Mem­leket basshysynyń óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etýde, sondaı-aq jeke ózine degen senim men qurmettiń naqty belgisi retinde EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń barlyǵy Qazaqstanǵa bir aýyzdan daýys berdi. Elimiz 2010 jyly bedeldi halyqaralyq uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyqty oıdaǵydaı atqardy. Memleket basshysy Uıymǵa tóraǵalyq etý týraly tarıhı sheshim jóninde: «Bul tarıhı sheshim – táýelsiz Qazaqstannyń qol jetkizgen tabys­taryna berilgen ádil baǵa. Búginde Qazaq­stan ja­han­dyq qaýipsizdikke bel­sendi qatysýshyǵa, beıbit­shi­liktiń, kelisim men turaq­tylyqtyń qaınar kózine aınaldy. О́ziniń ádildigimen belgili qazaq halqy Azııa jáne post­­keńestik keńistiktegi elder ara­synda alǵashqy bolyp bedeldi Uıymnyń Sammıtin qa­byl­daıdy. Qazaqstan mundaı tanylýǵa eshqa­shan qol jetkiz­gen emes», dep málimdegen bolatyn. Kúsh-qýaty erekshe, oıshyl­dyǵy tereń, saıası erik-jigerge berik jáne dıplomatııaǵa usta N.Nazarbaevtyń arqasynda Qazaqstan on bir jylǵy úzilisten keıin EQYU Sammıtin óte tabysty ótkizdi jáne qatysýshy 56 memlekettiń kelisimi boıynsha EQYU-nyń tarıhı Astana deklarasııasy qabyldandy. Tún ortasynda, 2010 jylǵy jel­toq­sannyń 2-sinen 3-ine qara­ǵan túni N.Nazarbaev EQYU-nyń Astana dek­larasııasynyń qabyl­­danǵanyn habarlaǵan kezde Táýelsizdik saraıy­nyń keń zaly qol soǵýdan  ja­ry­lyp ketkendeı boldy. Uıymǵa qatysýshy 56 memle­kettiń ókilderi Qazaqstan men onyń Prezıdentiniń halyqaralyq arena­daǵy jetistigine taǵy bir tánti bolyp, alǵystaryn ústi-ústine bildirip jatqandary ke­she­gi kúngideı kóz aldymyzda. Shyn­­dyǵynda da, bul – Qazaq­stannyń juldyzdy sáti boldy jáne bul – N.Nazarbaevtyń jeke ózi­niń zor jeńisi! Sondaı-aq, ol – qazaq­standyqtardyń bir­lik pen beıbitshilikti jaqtaı­tyny­nyń jarqyn kórinisi boldy. Elbasymyz – tarıhı she­shim­der qabyldaý arqyly da óz otandas­tarymen qatar, álem jurt­shylyǵyna keńinen ta­nylǵan kórnekti saıası tulǵa. My­saly, Prezıdent jar­lyǵymen Semeı ıadro­lyq synaq polıgony jabyldy, elimiz ıadrolyq qarý-jaraqtan óz erkimen bas tartty. Sondaı-aq, Mem­leket basshy­synyń bastamasymen Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim shara­lary jónindegi keńes quryl­dy, Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylarynyń sezi shaqyryldy, jyl saıyn Asta­na ekonomıkalyq forýmy ótip keledi. Endi aldymyzda EKSPO-2017 halyqaralyq kórme­sin ót­kizý men BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń tu­raq­ty emes músheligin atqarý mindeti tur. Prezıdentimiz N.Nazarbaev­tyń kóp jyldar boıyna jal­ǵasyp kele jat­qan bitimgerlik tulǵasy ja­qynda Japonııaǵa sapary barysynda da aıqyn kórindi. Elbasyna álem mádenıeti arnaıy syılyǵynyń berilýi, onyń ıadrolyq qaýipti joıýǵa jáne báseńdetýge, Jer sharynda ózara túsinistik pen ynty­­maqtastyqty nyǵaı­týǵa qosqan zor úlesine berilgen joǵary baǵa. Halyqaralyq antı­ıadrolyq qozǵalystyń kóshbas­shysy retinde tanylǵan N.Nazarbaevtyń atom bomba­sy­­­nyń alǵashqy soqqysy tıgen epı­sentrden álemdegi bar­lyq elderdiń memleket jáne úkimet basshylaryna ıadrolyq qarý­dyń Damokl semserin túpkilikti bosatýǵa shaqyrǵan úndeýi óte oryn­dy boldy. Memleket basshysynyń soń­ǵy prezıdenttik saılaýda ba­sym­dyqpen jeńiske jetýi, ótken kezeńderdegideı, Qaza­q­stan halqy ózderiniń bola­shaǵyn Nursultan Nazarbaevpen baılanystyraty­nyn taǵy bir dáleldedi. Al endi qazaqstandyqtardyń aldynda elimizdi erteńine je­teleıtin Tuńǵysh Prezıdent, álem tanyǵan tulǵa Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ıdeıasy tur. Qanat SAÝDABAEV