Tulǵa týraly tolymdy týyndy

Máskeý qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy elshiliginde «Birinshimen birge» (Rıadom s Pervym) jınaǵynyń tusaýkeser rásimi boldy.  Onda Elbasynyń uzaq jyldar boıy tize qosyp, birge qyzmet istep kele jatqan serikteri ózderiniń jadynda saqtalǵandaryn jazǵan eken. Tusaýkeser rásimin osy kitapty qu­rastyrý ıdeıasynyń avtory, Más­keýdiń «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynyń dırektory, jazýshy Geor­gıı Prıahın ashyp, júrgizip otyrdy. Tu­saýkeserge Reseı qoǵamynyń kórnekti ókilderi, ǵalymdar men sarapshylar, dıplomattar men pýb­lısıster qatysty. Jetekshi BAQ ókilderi de kelip, kitapqa degen qyzy­ǵý­shylyqtaryn tanytty. Kitap týraly aıtqan óziniń kirispe sózinde G.Prıahın jınaq Qazaqstan Pre­zıdentiniń uzaq jyldar boıy janynda kele jatqan jaqyn alty senimdi seriginiń jazǵandarynan turatynyn aıtty. Olar: Parlament palatalarynyń tór­aǵalary Qasym-Jomart Toqaev pen Nurlan Nyǵmatýlın, Prezıdent Ákim­shiliginiń Basshysy Ádilbek Jaq­sybekov, Senat depýtaty Nurtaı Ábi­qaev, vıse-premer Imanǵalı Tas­maǵambetov jáne Joǵarǵy sottyń Tóraǵasy Qaırat Mámı. Baspagerdiń aıtýyna qa­raǵanda, avtorlar óz oılaryn eshkimniń kómeginsiz naq óz qol­darymen jazǵan. Ol pikirlerdiń ashyq­tyǵynan, jandylyǵynan, kóp adam bile bermeıtin keıbir detaldar­dan anyq baıqalady. Onyń ústine, esh­qan­daı artyq sýretteý, ásireleýsiz isker adamdarǵa tán naqtylyqpen jazyl­ǵan. Tek ózderiniń keıip­ker­lerin óte jaqsy biletin adamdar ǵana osylaı jaza alady, dedi Geor­gıı Prıahın. Osydan ári sheshen óziniń Qazaqstannyń damý jolyna tańǵalys­pen qaraıtynyn jetkizdi. Qazaqstan tek durys joldy ǵana tańdap, alǵa qaraı nyq qadam basyp kele jatyr, dedi ol. Odan ári sóz kitap avtor­larynyń biri, Qazaqstannyń Reseı Fede­ra­sııa­syndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Marat Tájınge berildi. О́ziniń sózin elshi kelgen qonaqtarǵa, ásirese, sonshalyqty kóp jınalǵan BAQ ókilderine alǵy­syn jetkizýden bastady. Kitap avtorlarynyń qatarynda tórt adam Prezıdent Ákimshiliginiń Bas­shysy, eki adam Premer-Mınıstr, eki Memlekettik hatshy, tórt Parlament palatalarynyń basshylary, eki Qorǵanys mınıstri, eki Astananyń ákimi, Bas prokýror, UQK, Joǵarǵy sot Tóraǵasy bar. Qysqa sózben aıtqanda, alty adam osy laýazymdardy atqaryp, Elbasynyń senimdi serikteri bola bildi. HH ǵasyrda óziniń eń jaqyn serikteri birigip, osyndaı eńbek jazǵan kóshbasshy bolǵan emes. Serikteriniń jazýyna qaraǵanda, N.Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń fenomeni saıası lıderlerge tán bolatyn úsh úlgige negizdelgen. Naqty aıtsaq, olar jeke adamdyq qasıetter, kóshbasshylyq stıl jáne ózgermeli tarıhı jaǵdaı­lar. Jeke adamdyq sıpattary týraly jazǵanda avtorlar onyń saıasatker jáne memleket­t­ik qaı­ratker retindegi qalypta­sýy erte kezden belgili bolǵan­dyǵyn tarıhı mysaldarmen aıǵaq­taıdy. Kóshbasshylyqtyń jaǵdaı­larǵa ıkemdelgishtiktiń tujyrym­damasyn ashqanda avtorlar ony Qazaqstannyń basynan keshken jaǵdaılarymen órnekteıdi. Sol kezderdegi keıipkerdiń lıderlik áleýetiniń qalyptasý joly naqty mysaldarmen naqyshtalǵan. Sonyń ishinde Qazaqstan Prezı­den­tiniń eý­ra­zııalyq keńistikte turaq­ty­lyqty saqtaý, qazaqstandyq qoǵam­dy jańǵyrtý isterine jasal­ǵan taldaýlar oqyrmandy qyzyq­tyrary sózsiz. Kitaptyń sońǵy sózinde HHI ǵa­syrdyń ekinshi onjyldyǵyndaǵy postdaǵdarystyq álem jaǵdaı­yndaǵy strategııalyq baǵdarla­malardy jasaýdaǵy N.Nazarbaevtyń róli jan-jaqty ashylǵan. Bul Qazaqstan Kóshbasshysynyń Qa­zaqstan aýmaǵymen ǵana shektelmeı, ǵalamdyq mindetterdi sheshý, sonyń ishinde ıadrolyq qarýsyz álem qurý ıdeıasyn usynýy arqyly búkil­álemniń strategııalyq bolashaǵyn kóre alatyn saıasatker ekendigin kórsetedi, deı kelip M.Tájın Napoleonnyń «Qysqa ári túsiniksiz jazyńdar» degen belgili sózin eske aldy. Usynylyp otyrǵan kitap ımperatordyń birinshi usynysyna dóp kele otyryp, ekinshisin joqqa shyǵarady, dedi. Kitap avtorlarynyń pikirlerin jedel sholyp ótkenniń ózinde olardyń kóptegen oıly jáne ózgeshe pikirler aıtqanyn kórýge bolady. Mysaly, Qasym-Jomart Toqaev halyqaralyq qoǵamdastyqtyń bilgir mamandary TMD qurýdyń basynda N.Nazarbaev turǵanyn biledi jáne onyń osy qyzmetin joǵary baǵalaıdy. Sondaı-aq, ShYU da N.Nazarbaevtyń kúsh salýymen ómirge kelgenin biledi, deıdi ol. Prezıdenttiń búkilálemdik antııadrolyq qozǵalystyń Kóshbasshysy bolyp otyrǵandyǵyn da dúnıe júziniń tanyǵandyǵyn atap ótipti. AО́SShK, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi sııaqty forýmdardyń da avtory N.Nazarbaev ekendigin avtor naqty dáleldermen atap ótken. Prezıdenttiń Qazaqstan shekarasyn shegendeý kezinde aıtqan «shekarany taspen emes, dospen shegendeý kerek» degen sózin de avtor rızashylyqpen eske alǵan eken. Q.Toqaev Astanada EQYU Sammıtiniń ótkizilýin de qanaǵatpen eske alyp, ol elimizdiń abyroıyn asqaqtatqandyǵyn aıtyp ótipti. Nazarbaevty K.Atatúrik, de Goll, D.Sıaopın, Lı Kýan Iý sııaq­ty álemdik aýqymdaǵy lıderlermen salystyrý óte oryndy, deıdi Q.Toqaev óziniń jazbalarynda. Nurtaı Ábiqaevtyń jazǵandary jańa memlekettiń qalyptasý jolyna arnalypty. Nursultan Nazarbaev Keńes Odaǵy jyldarynyń ózinde-aq óziniń strategııalyq oılaý júıesimen partııalyq nomenklatýraǵa enetin basqalardan oq boıy ozyq turatyn edi, deıdi avtor. Sonymen birge onyń ekonomıkalyq problemalardy ashyq aıta alǵan jáne olardy sheshý joldaryn kórsetken batyl usynystary tań qaldyrǵanyn eske alady. N.Ábiqaevtyń aıtýyna qaraǵanda, Nursultan Nazarbaev KSRO-ny quldyraýǵa ákelgen sebepterdi tereńnen tanyǵan. Al Respýblıkanyń basyna kelgen sátten bastap ol Odaqty jańalandyrý joldaryn talmaı usynyp otyrǵan. Sonyń ishinde respýblıkalardyń ózara teńdiginiń saqtalýyn qamtamasyz etýdi qatań talap etken. N.Ábiqaevtyń jazbalary­nan N.Nazarbaevtyń túrli kıkil­jiń­derdi, kúrdeli jaǵdaılardy eńse­rýge batyl kirisetini jáne bul isten nátıje shyǵara alatyny da aıqyn kórinedi. Avtor onyń mysaldaryna birneshe oqıǵany keltirgen. Qazaqstannyń táýelsizdik alýymen Nursultan Nazarbaevtyń saıası daryny barynsha ashylyp, alǵa qoıǵan mindetterdi tutastaı iske asyra bas­tady. Sonyń arqasynda álemdik saıa­sı kartada básekelestikke qabileti joǵary Qazaqstan degen jańa memleket paıda boldy, deıdi avtor. Táýelsiz Qazaqstannyń jańa astanasynyń alǵashqy meri bolǵan Ádilbek Jaqsybekov óziniń qys­qa esteliginde jańa qalany turǵy­zý jolynda Elbasymen birge kesh­ken qıyndyqtardy eske alypty. Prezıdent aýa raıynyń qolaı­syz­dyǵynan, ınfraqurylymdardyń jetimsizdiginen, qarjylyq qam­tamasyz etýdiń tapshylyǵynan týyndap jatqan barlyq problemalardy eńserýge qyzý aralasyp, barlyq qıyndyqtardy birge bóliskenin jazady. Sonymen birge, Elbasynyń eshqashan da optımızmnen arylmaı, rýhynyń joǵary bolǵandyǵy ózine úlgi bolǵandyǵyn jazady. Astananyń Bas josparyn jasaǵanda Prezıdenttiń qala qurylysy áleýmettik aǵza ekenin aıtyp, qatty oılanyp, uzaq tolǵanǵanyn eske ala kelip, «biz eýrazııalyq qala salamyz, sondyqtan munda álemniń barlyq túkpirinen kelgen adamdar óz úıindeı sezinýi kerek» degen sózin aıtady. Elbasy iskerliginiń naqty mysaldary qatarynda Á.Jaqsybekov Astanany elektr qýatymen jabdyqtaý isiniń tuıyqqa tirelgen kezinde kórgenin sıpattaıdy. Prezıdent jaǵdaıdy tez boljap, eń ońtaıly sheshimdi usyndy. Sony iske asyrýdyń arqasynda Astanaǵa tez arada elektr qýaty berildi, deıdi ol. Joǵarǵy sot Tóraǵasy Qaırat Mámı Prezıdenttiń Táýelsiz eldiń sot quqyqtyq júıesin qalyp­tas­tyrýdaǵy zor eńbekterine toqta­lypty. Elimiz Táýelsizdik alǵan­nan keıin barynsha qysqa mer­zim ishinde negizgi memlekettik qu­qyq­tyq ıns­tıtýttar men zańnamany reformalaý qajet boldy, dep eske alady ol. Avtor sol kezdegi N.Nazar­baevtyń róline toqtalyp, alǵash­qy Konstıtýsııany jasaýdaǵy onyń eńbegine baǵa berip ótipti. Pre­zı­denttiń sot júıesiniń erkindigin qamtamasyz etýdi únemi nazarda ustap, ony iske asyrýǵa sińirgen eńbegine joǵary baǵa berilgen. Parlament Májilisiniń Tór­aǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jazbalarynda Qazaqstan damýynyń túrli kezeńderindegi saılaý naýqany jumysynyń qyzyqty oqıǵalaryna sholý jasalǵan. Osy oqıǵalardyń túrli tarıhı materıaldary oqyrman nazaryna usynylǵan. Sonymen qatar, N.Nyǵmatýlın Prezıdenttiń qoǵam suranystaryna dálme-dál jaýap tabatyn alymdyǵyn atap ótedi. Barlyq reformalar birneshe jyl keıin bolatyn bolashaqtaǵy talaptarǵa jaýap beredi, deıdi ol. Mine, sondyqtan da qazaqstandyqtar Memleket basshysyna únemi kart blansh berip, onyń barlyq bastamalaryn qoldaıdy. Prezıdenttik saılaýlardyń jıyrma bes jyldaǵy ózgermeıtin nátıjeleri osyny kórsetedi, deıdi avtor. Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń jaz­basynda Nursultan Ábish­ulynyń ekonomıkalyq kúrdeli máselelerdi sheshýdegi tapqyrlyq, kóregendik qyrlary kóringen. Mysal retinde, I.Tasmaǵambetov Elbasynyń qupııa valıýtalyq qor qurǵandyǵynyń qandaı paı­da keltirgenin aıtady. Osy qor­dyń qarajaty eldi 1997 jyly Úki­mettiń zeınetkerlerge 480 mıl­lıon dollar qaryz bolyp qal­ǵanynda jáne 1998 jyly álemdik qar­jylyq daǵdarys bolǵanda qutqarǵan eken. Sonymen qatar, I.Tas­maǵambetovtiń jazǵandary N.Nazar­baevtyń kóp qyrly, jan-jaqty tulǵa ekendigin asha túsedi. Ol kóbinese tarıhı kategorııalarmen oılanyp, qazaq halqynyń rýhanı baılyǵyna úlken nazar aýdarady. Sonyń arqasynda memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń qabyldanyp, iske asqandyǵy aıtylady. Sol baǵdarlamanyń arqasynda qazaq dalasyndaǵy barlyq tarıhı jáne mádenı eskertkishter júıelenip, tizbe jasaldy, deıdi avtor. Kitaptyń tusaýkeser rásiminde Qazaqstan men Reseıdiń belgili memleket qaıratkeri Oleg Soskoves te sóılep, óziniń oılarymen bólisti. Qazaqstan TMD elderiniń ishinde táýelsizdik damý faktory bolǵanyn dáleldep bergen memleketke aınalyp otyr, dep bas­tady ol óziniń sózin. Odan ári Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy dostyq, áriptestik, ekonomıkalyq baılanystarǵa N.Nazarbaevtyń sińirgen eńbekteri aıtyldy. Sonymen qatar, N.Nazarbaevtyń KSRO-ny saqtaýǵa úlken talpynys jasaǵanyn da jetkizdi. Onyń artynan qurylǵan EAEO-ǵa búgingi tabysty ıntegrasııalyq qurylymǵa aınalǵanyn qanaǵatpen atap ótti. Al kitap týraly aıtqanda, onyń keleshek urpaqqa óte tabysty rýhanı azyq bolaryn jetkizdi. Maǵan bul kitap birden unady, óıtkeni, ony Prezıdentpen qatar júrgen jandar shynshyldyqpen jazǵan, dedi ol. Sóz kezegi ózine tıgende belgili pýblısıst, N.Nazarbaev týraly kitaptyń avtory Leonıd Mlechın jınaq avtorlarynyń birazyn biletinin, biraq ózine olar bul pikirlerdi aıtpaǵanyna ókinish bildirdi. Sonymen birge, ol 1991 jyly KSRO-nyń Premer-Mınıstri Nazarbaev bolǵanda ómir basqa jolmen keter me edi degen oıdyń óziniń basynan ketpeıtinin atap ótti. Men saıası memýarlar men saıası portretterdi oqýǵa qushtar adammyn. Sondyqtan, bul kitap maǵan qatty unap otyr. Bul ózi aıryqsha nárse, munda áli is basynda júrgen saıasatkerler is basyndaǵy Prezıdent týraly jazǵan eken. Buryn-sońdy mundaı oqıǵany kezdestirmeppin, dedi ol. Meni bas keıipkerdiń sheshimshildigi men batyldyǵy qaıran qaldyrady. Máselen, Joǵarǵy sottyń Tóraǵasy bylaı dep eske alady: «Prezıdent maǵan KSRO-nyń sot júıesi endi bizge jaramaıdy, bizge basqa júıe kerek» dep qatty talap qoıǵanyn jazady. Osyndaı Prezıdentti quqyq salasyn bilmeıdi dep aıtýǵa bola ma?  Odan ári sheshen N.Nazarbaevtyń «Bolashaq» baǵdarlamasymen jas qazaqstandyqtardy shet elde oqytý tájirıbesine de tań qalatynyn jetkizdi. Sóziniń sońynda pýblısıst kitaptyń tabysty bolǵanyn, sondyqtan da, onyń ómiri uzaq bolaryna senim bildirdi. Budan keıin de birneshe adam sóılep, ómirge jańa kelgen jı­naq­tyń jarqyn jolyna senim bildirdi. Jıyndy Qazaqstannyń Reseı­degi elshisi M.Tájın qory­typ, jınalǵandarǵa taǵy da rıza­shy­lyǵyn bildirdi. Sonymen Elbasy N.Nazarbaev týraly jańa jınaq ómirge jol tart­ty. Kitaptyń jaryq kórýine «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aý­qat qory demeýshilik jasapty. Jaqsybaı Samrat, «Egemen Qazaqstan» Máskeýden