Tarıh jáne ulttyq sana

Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýe­zov ultynyń ulylyǵyna, halqynyń qa­dir-qasıetine súısingen bir tusta: «...Shal­qaısa – tarıh shyńy bar, eńkeıse – ıen eli bar», degen eken. Shynynda, bizdi tórtkúl dúnıege tanytyp otyrǵan sol tarıh pen táýelsizdik. Sanamyzǵa kún sáýlesindeı shýaqty shuǵylasyn quıǵan egemen­di­gi­mizdiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Táýelsiz Qazaqstan memlekettiligi: qalyptasýy men damý kókjıegi» degen taqyrypta al­ǵash ret jeli tartqan tarıhshylardyń tuńǵysh kongresi keshe elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Tuńǵysh Prezıdent zalynda ótti. Bul alqaly jıynǵa uıytqy bolǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ekenin, sońǵy kezderi bul laýazymdy mekemede osyndaı rýhanı qundylyqty sóz etetin zııalylar qaýymynyń jıi bas qosyp júrgenin atap aıta ketsek deımiz. Qazaq eli tarıhshylarynyń alǵash­qy kongresine Parlament Má­jilisiniń depý­tat­tary, qo­ǵam qaı­rat­kerleri, tarıh­shy­lar, ǵylymı zertteý ınstı­týt­ta­ry­nyń basshy­lary, ózge de ult rýha­nııa­tyna óz úlesterin qosyp júrgen azamattar qatysty. Alǵashqy sózdi Prezıdent Ákim­shi­ligi Basshysy­nyń orynbasary Máýlen Áshimbaev alyp, tuńǵysh ret ótip otyr­ǵan tarıh­shy­lar kongresine qaty­sý­shy­lardy Ákimshilik atynan quttyqtady. Búgingi bul kongress el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda ótip otyr. Ta­qy­ryby aı­typ turǵandaı, elimizdiń qa­lyptasýy men aldaǵy kókjıegi tý­raly maz­mun­dy áńgimeler, salıqaly pikirler qozǵalady degen senimdemin. Jalpy, elimiz­diń táýelsizdikke qol jetkizýi tarıh ǵylymyna biraz múmkindikterdi ashyp berdi. Keńestik kezeńde tarıh kó­binese kommýnıstik ıdeologııanyń yq­pa­lynda bolyp, kóp nárse sol tur­ǵy­da jazyldy. Egemendigimizben birge biz ózimizdiń shynaıy tarıhymyzdy qalyptastyryp jatyrmyz, deı kelip, Máýlen Saǵathanuly Qazaqstan ta­rıhy, elimizdiń tarıhy san ǵasyrlar qoınaýynan tamyr tar­tatynyn tilge tıek etti. Saq, ǵun dáýir­lerine boılap, El­b­asynyń «Mádenı mura» baǵdar­la­masy aıasynda júzege asy­rylyp jatqan jumystarǵa da toq­taldy. Sońǵy 20 jyldyń ózi jeke tarıh ekenin, onyń ishinde eldik shekar­a­myz­dyń halyq­ara­lyq qujat deń­geıinde bekitilgenin, Ata Zańymyzdyń qabyl­dan­ǵanyn, Arqa tó­sinen elor­danyń boı kótergenin, EQYU-ǵa tór­aǵalyq etip, Astana Sammıtin aby­roımen joǵary dárejede ótkiz­geni­mizdi taratyp aıtyp, tarıhty bilý ar­qyly tarıhı sana qalyp­tasa­dy, tarıhı sana arqyly ult­tyq sana ósip jetiledi, ulttyq sanamyz bıik deńgeıge kóterilse, egemendigimiz myqty bola­dy, dep sóz aıaǵyn túıdi. Al Bilim jáne ǵylym mınıstri Ba­qyt­jan Jumaǵulov mamandyǵy matematık bolsa da tarıh ǵylymynyń ót­keni men búginine tereńdep baryp, ony bilim berý isimen ushtastyrap, mándi baıandama jasady. Ol óziniń baıandama­syn­da 20 jyl kóne tarıh úshin qas-qa­ǵym sát ekenin, alaıda, Qazaqstan az ýaqytta ǵasyrǵa bergisiz damý jolynan ótkenin, Ota­ny­myz ekonomıkalyq, saıası jáne áleý­met­tik reformalardyń nátı­jesinde eńseli memleketke aınalǵanyn aıtty. Táýelsizdiktiń tuǵyryn bekitip, eli­miz­diń damý jolyn aıqyndap bergen Ult kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatyn búkil álem moıyndady. Tarıhı sanany qa­lyptastyrý, tarıh ǵylymyn jetildirý Elbasynyń kóregen saıasatynyń basym baǵyttary bolyp keledi, degen ol odan ári Prezıdenttiń bastamasymen 1995 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynda ta­rıhı sanany qalyptastyrý tujy­rym­damasy» qabyldanǵanyn, 1998 jyl «Halyq birligi men ulttyq tarıh jyly» dep jarııalanǵanyn, al 2004 jyl­ǵy 13 qańtarda «2004-2006 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdar­la­masy ómirge kelgenin jetkizdi. Mınıstr budan keıin keńestik dáýir­diń tar sheńberinde qalǵan tarı­hy­myzdy álemdik bıikke kóterý máse­le­sin qozǵap, Qazaq eli kóshpeliler ór­kenıetiniń or­ta­lyǵy, túrki halyq­tary­nyń atajur­ty retinde álemge tanyla bastaǵanyn, osyndaı jaǵdaıda ótken tarıhy­myz­dyń shynaıy beınesin jasaý ulttyq ıdeıa­myz­dyń quramdas bóligine aı­na­lýy qa­jettigin nazarǵa sala otyryp, ult birligi men otanshyldyqqa tárbıe­leýdiń basty faktorlarynyń biri tarıh ekenin, onyń halyqtyń zerdesi, qaınar kúshi ekenin atap kórsetti. Ár halyq óz tarıhynan qýat ala otyryp, jasam­pazdyqqa bastaı­tyn shabyt alady, dedi ol. B.Jumaǵulov jahandaný men álem­dik básekelestik qazaqstandyq tarıh ǵylymyna da buryn-sońdy bolmaǵan mindet júktegenin: «Qazaqstan qandaı baǵytta damýda?» «Biz qandaı qo­ǵam qurdyq?» degen máseleler kún tár­tibinde turǵanyn aıtyp, birinshi kezekte ult tarıhyn zertteý meto­do­lo­gııa­syn jetildirý qajettigine toqtaldy. Metodologııa – tarıhı shyndyqty dáıekteýge arnalǵan zańdylyqtar men ádis-tásilder jıyntyǵy ekeni belgili. Táýelsizdik tarıhynyń metodo­lo­gııa­syn qalyptastyrýda Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń úlesi zor. Pre­zı­denttiń «Tarıh tolqynynda», «Syn­dar­ly on jyl», «Qazaqstan joly» eń­bek­teri jańa dáýirdi túsinýdiń, zert­teý­diń negizin qalyptastyrdy. Elba­sy­nyń bastamasymen júzege asqan iri saıası oqıǵalar el tarıhynyń jańa ke­zeń­derine negiz boldy, degen mınıstr kelesi irgeli másele – Qazaqstannyń derbes memleket retinde qalyptasý kezeń­derin dáıekteý ekenin alǵa tartty. Budan keıin Qazaq tarıhyn dáýirge bólý týraly ártúrli pikirlerdiń baryn, bul turǵyda kásibı tarıhshylar qaýymy naqty derekter negizinde ortaq tujyrymǵa kelgeni jón ekenin, mundaı qadamnyń bolashaq úshin mańyzy óte zor degen baılamyn kóldeneń tartty. Ol taǵy bir ózekti másele – ulttyq ta­rıhty oqytý jaıyn qozǵady. Oqý materıaldary men oqytý ádisteri ózgerip otyratyny belgili. Biraq ta­rıhty oqytýdyń basty qaǵıdasy – faktilerge súıený ózgermeıdi. Sondyqtan, oqýlyq pen mamandardy daıyndaýda tarıhshylar birigýi tıis. Buǵan ǵylymı áleýet te, materıaldyq múmkindik te jetkilikti. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa, Á.Marǵulan atyn­daǵy Arheologııa jáne etno­gra­fııa, R.Súleımenov atyndaǵy Shy­ǵys­ta­ný, sondaı-aq Memleket tarıhy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda bedeldi ta­rıh­shylar eńbek etýde. Endi osy or­talyqtar ulttyq ýnıversıtettermen birigip, Qazaqstan tarıhy boıynsha irgeli eńbek daıyndasa, nur ústine nur bolar edi. Taǵy bir erekshe nazar aýdaratyn másele – táýelsiz Qazaqstan tarıhyn zertteý jáne oqytý desek, buǵan negiz bolatyn tájirıbe elimizde bar ekenin, Memlekettik egemendik týraly deklarasııadan bastap, «Jol kartasyna» deıingi aralyq tutas bir tarıhı kezeń ekenin alǵa tartty. B.Jumaǵulov Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵymen ushtas kelip otyrǵan ózge de ataýly kúnderdi jurt nazaryna saldy. Tarıhty zertteýmen qazir 4 ıns­tıtýttyń aınalysyp jatqanyn, onyń úsheýi egemendik jyldary ashylǵanyn, bul el tarıhyn zertteýge degen erekshe  qamqorlyq bolǵanyn da jetkizdi. El­basynyń «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha biraz elderge, onyń ishinde Qytaı, Mońǵolııa, Iran, Túrkııa, Egıpet, Batys Eýropa elderine ekspe­dı­sııalar uıymdastyrylǵanyn, Kaırde Beıbarys babamyzdyń meshiti, medresesi, kitaphanasy qalpyna keltirilip jatqanyn eske saldy. Osynyń bárine jańa qabyldanǵan «Ǵylym týraly» Zań óz septigin tıgizip otyr. Osy qujat aıasynda endigi jerde tarıhshy ǵalymdar eldik iste úlken qadamdarǵa barýy qajet. Qazir tarıhqa baı­la­nysty kitaptar shyǵyp jatyr, ony bolashaqta júıeli saraptaýdan ótkizý kerek, árbir derekti tıimdi paıdalanǵan jón. Ásirese, jas urpaqqa bilim berip jatqan oqý­lyq­tar men ádistemelerdi jazǵanda ekiushty pikirge jol bermeý kerek, ondaı jaǵdaı­lar kezdesip jatsa, jas urpaqty adas­tyratynymyz anyq. Sondaı-aq mınıstr joǵary oqý oryndaryn­da­ǵy ǵylymı zertteý jumystaryn jetildirý jaıyna kelgende, aldyńǵy tolqyn aǵa ǵalym­dar keıingi jastardy  ǵylymǵa tartsa, bul ıgilikti is kúni erteń óz jemisin beretinine naqty dálel-dáıekter keltirdi. Mınıstrlik tarıh ǵylymynyń da­mýy­na qamqorlyq kórsetýge qashan da ázir. Eger súbeli jobalar túsip jatsa, oǵan birinshi kezekte múmkindik jasa­la­dy. Meniń mamandyǵym matematık bol­ǵanmen, el tarıhy, Otan tarıhy, Táýel­­siz elimizdiń búkil bolmysy qa­shan da jadymda jańǵyryp turady. Qaı mamandyq ıesi bolsa da el ta­rıhyn jetik bilýi tıis, patrıottyq sezimimiz, atategimizdiń túp tamyryn, jetken jetistikteri men alǵa qoıǵan maqsattaryn bilmeıinshe, elimizdiń kez kelgen sala­synda qyzmet isteý áste múmkin emes. Sondyqtan da ǵylymı mektepterdiń bazasyn nyǵaıtyp, úzdik kásibı tarıh­shy­lardy kótermeleý – basty mindet. Sol sekildi jurt kóńi­li­nen shyqqan, saýatty jazylǵan mono­grafııalarǵa, jas ǵa­lym­dardyń eńbek­te­rine baǵaly syı­lyqtar beriletin bolady. Bul tarıhshylar kongresi bir rettik naýqan emes, aldaǵy ýaqytta jal­ǵasyn taýyp otyrady, dedi mınıstr. «Táýelsizdikke – 20 jyl jáne Qazaq­stan­nyń tarıh ǵylymy» degen taqy­rypta sóz alǵan Memleket tarıhy ıns­tı­týtynyń dırektory, professor Búr­kitbaı Aıaǵan táýelsizdik jyldary otan­dyq tarıhnamada izdenister men zertteýler mazmuny túbegeıli ózger­ge­nin, osylaısha memleket saıasaty eldiń negizi bolǵan qazaq halqynyń tarıhy men bılik dástúrin saqtaǵan Otan tarıhyn jazýǵa zor múmkindik bergenin aıtty. Ol, sonymen qatar, kongreste úsh máseleni kóterdi. Onyń birinshisi –Otan tarıhy metodologııasy, ekinshisi –ta­rıhty dáýirleý, úshinshisi – tarıhty oqy­tý men zertteý. Al Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırek­tory, professor Hankeldi Ábjanov Otan tarıhynyń metodologııalyq má­se­lelerin qozǵady. Ǵalymnyń bul maqa­lasy gazetimizdiń keshegi, 16 qyrkúıek kúngi nómirinde jarııalanǵan edi. Sondyqtan oǵan toqtalýdy artyq kórip otyrmyz. R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory Merýert Ábý­seıitova tarıh ǵylymy týraly áń­gime qozǵaǵanda, Qazaqstannyń ulttyq basym baǵyttar jaıly oı órbitip, dál qazir Otan tarıhyn jazýda tarıh­shy­larǵa júktelgen mindettiń zor bolyp turǵanyn, eger muny abyroımen atqar­ǵan jaǵdaıda mártebeleri artyp, mereıleri ósip, keleshek urpaq aldynda júzderi jarqyn bolatynyn alǵa tartty. Ol, sonymen qatar, álemdik tarıhı aqyl-oıdyń úzdik jetistikterine den qoıyp, ozyǵynan alsaq, utylmaı­tyny­myzdy da qaperge saldy. Plenarlyq májilisten keıin bir top ǵalymǵa Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdik qyzmetkeri tósbel­gi­leri tapsyryldy. Odan soń tarıh­shylar dóńgelek ústel basynda oqýlyq máselesin, el tarıhyn túbegeıli zertteý boıynsha tájirıbe almasyp, oı bólisti. Súleımen MÁMET. ------------------------------------- Sýretti túsirgen Sovetbek MAǴZUMOV.

* * *

Kongreske qatysýshylar sóz alady

TAǴYLYM ALARLYQ BASQOSÝ BOLDY Erlan SYDYQOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, professor. Azattyǵymyzdy alyp, eldigimizdi tórtkúl dúnıege tanytqaly da 20 jyldyń júzi bolyp qaldy. Bul aıtýly kezeń – otandastarymyzdyń qaı-qaısysynyń bolsa da júre­gi­nen eleýli oryn alatyn aıtýly mereke. Qazaq eliniń tarıhy sonaý arǵy ǵasyrlardyń qoınaýynda jatyr. Biz ony keńestik kezeń kezinde tanyp-bile almadyq. Endi barymyzdyń baǵasyn arttyryp, joǵymyzdy túgendegen kezde qarasaq, qazaq órkenıeti baıa­ǵy­da qa­lyptasqan eken. Arheologııalyq qaz­ba­lar kezinde tabylǵan qyrýar qun­dy­lyqtardan uǵatynymyz, bizdiń baba­larymyz osynaý dalany tegin mekendemepti. Tipti oı-sa­nasynyń bıik, tal­ǵamynyń jo­ǵa­ry bolǵanyna kóz jetkizgende bul netken ǵala­mat ha­lyq dep tań­qa­lasyń. Osyndaı halyqtyń, bereke-birlikke uıyǵan jurttyń tarıhyn tarazylaý barysynda elimiz boıynsha atqarylǵan jumystar ushan-teńiz ekeni kúmánsiz. Jarııalanyp jatqan tom-tom kitaptar, zertteý eńbekter, memleketimizdiń túp qazyǵy tereńde ekenin sezdirip qana qoımaıdy, mereıińdi ósiredi. Endigi jerdegi bizge júktelgen maqsat pen mindet osy altyn arqaýly qundy­lyq­tarymyzdy júıeleı kelip, táýel­sizdik tarıhymen ushtastyrý bolsa kerek. Osy jumysty keń otyryp keńesip, alqaly jıynda aqyldasyp oryndaý maqsatynda uıymdastyrylǵan Qazaq­stan tarıhshylarynyń tuńǵysh kongresinen alar taǵylym az bolmaı­tyny anyq. Bul – tarıhshylardyń táý­elsiz­dikten keıingi tuńǵysh bas­qosýy. Osy jıynda el tarıhyn zerttep, zerdeleý máselesi jan-jaqty áńgime boldy. О́tkenimizdi túgendeı oty­ryp, búginimizdi saraladyq, bola­sha­ǵymyzǵa kóz jiberdik. Ásirese, Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Ju­maǵulovtyń tarıhshylardyń ba­syn qosatyn bir ǵylymı úılestirý ortalyǵyn qurý jónindegi pikiri óte oryndy dep bilemiz. Bul aıtylǵan usynysty bizdiń ýnıversıtettiń aýma­ǵynda júzege asyrý tapsy­rylyp jatsa, oǵan ázir ekenimizdi jetkizgim keledi. Sonymen qatar, bolashaqta shyǵatyn tarıhı eńbek­terge oqý oryndarynda qyzmet jasap júrgen ǵalymdardy, ásirese, oı ólshemi bıik jas izdenýshilerdi tartyp jatsaq, nur ústine nur bolary sózsiz. Bir sózben aıtqanda, bul jıynnyń tarıhshylar úshin bereri mol deýge negiz bar. * * * MAQSATTAR AIQYNDALYP, MINDETTER BELGILENDI Búrkitbaı AIаǴAN, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, professor. Tarıhymyzdy ta­ra­zy basynda teń­shep, keıingi urpaqqa tap­sy­rý bú­gingi bizderge júk­­telgen mindet dep oılaımyn. Ásirese, táý­­elsizdik jyl­dary­nan bastalatyn tarıh­ty jazý  máse­le­sin­de zııalylar qaýy­my keń otyryp keńesýi kerek dep júretin edik. Mine, sol júzege asyp, búkil Ota­nymyzdan kelgen 99 ǵylym dok­tory men 103 ǵylym kan­dıdaty Eýrazııa ýnıversıtetinde alqaly jıyn ótkizdi. Iá, qazirgi kezde ǵylymı aına­lym­ǵa túsken zertteýler sanynyń eselengeni sonsha, qaǵazǵa jazyp úlgere almaı jatqanymyz baıqalady. Bul mindetti sheshý úshin tarıhty júıeli zertteýge mán bergen durys. Soǵan sáıkes ınnovasııalyq tehnologııany jetik meńgergen, birneshe tilderdi biletin, ǵylymǵa beıim kadrlardy daı­yndaý mindeti taǵy bar. Jalpy, qazaq tarıhyn jergilikti halyq ókilderinen artyq zertteýshiler bolmaıdy dep esepteımin. Qolda bar dúnıelerge erekshe iltıpatpen qaraý kerek. Ásirese, alys-jaqyn shetelderden qy­rýar aqshaǵa qaıtarylǵan jádi­ger­lerimizge sát saı­yn janashyr bol­ǵa­nymyz lázim. Osy arada meniń oıyma Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Bizdiń aldymyzda osy jyldary tabylǵan mu­ra­lardy keshendi túrde jan-jaqty zerttep, zerdeleý mindeti tur. Búginge deıin shetelderden qazaq tarıhyna qatysty 5 myńǵa jýyq kóshirmeler ákelingen eken. Shetel arhıvterinde shań basyp jatqan mura­ǵat­tardy qyrýar qarjyǵa satyp alyp, endi óz elimizde qaıtadan shańǵa kómip tastaý eshbir qısynǵa kelmeıdi», degen sózi oralyp otyr. Osy sózden sabaq alýymyz kerek. El tarıhy – jer tarıhy. Jer ta­rıhy – memleket tarıhy. Qazaq­stan­nyń birtutas tarıhyn jazý isinde, kongreste aıtylǵandaı, birlikte jumys isteýimiz kerek. Meniń taǵy bir aıtaıyn degen pikirim, táýelsiz jas memlekettiń jańa ta­rıhy 1991 jyldan bastalady. Buǵan keltirer dálel-dáıekterim barshy­lyq. Otan tarıhynyń saýatty ja­zylýy, bir izge túsýi keleshek úshin kerek. Ár tarıhshy óziniń dáıegin alǵa tartýymen shektelse, onda el tarıhy dańǵyl jolǵa túse qoı­maıdy. Tarıhshylardyń alǵash ret ótkizilip otyrǵan myna kongresi de osyny negizge alǵan bolýy kerek. Qoldaýǵa ıe bolǵan bir ǵylymı ortalyq qurý týraly pikirge men de qosylamyn. Muny eldik is dep biletin barlyq azamattar uıymdasyp jatsa, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarsa, eńsesi tik Otany­myz­dyń ata tarıhy eshqandaı kúmán týǵyzbaı, artyq sózge bel aldyrmaı qalyptasatynyna ımanym kámil.