Eńbektiń zeınetin kórgenge ne jetsin

«Qazaqstan Respýblıkasy Ardagerler uıymy» qoǵamdyq birlestigi Jambyl ob­lys­tyq fılıaly keńesiniń bir top ardagerleri meniń óńirge saparym kezinde ózekti máselelerdi sheshýdi talap etti. Táýelsizdik alǵanymyzǵa bıyl – 20 jyl. Qudaıǵa shúkir, ata-babalarymyzdyń bizge baǵyshtaǵan aq tileýi oryndaldy. Ulttyq memleket qurdyq, endi Qazaq eli kemeldikke eren umtylysymen bet aldy. Osynaý ańsaǵan erkindikke jetkizgen, keshegi surapyl soǵysta qan keshken ardagerlerimizdi laıyqty dáriptep, qurmettep júrmiz be? Kim bolsań da, meıli sharýa, meıli ákim, shopan nemese qolbasy, uly azamat nemese qara­paıym pende bolsań da sanamyzda, qanymyzda asa bıik qasıet – uly boryshty seziný bar emes pe. «Dosyńnan dushpan kúshti. Súıse jalǵan, súımese aıanbaǵan. Bul ne degen zamanǵa isim tústi», – dep Abaı muńaıǵandaı, ardagerleri­miz­diń isi zamanymyzǵa túsip tur. Elge barǵanda «Ardagerler týraly» zań qa­byldaý, onda soǵysqa qatysýshylardy kom­mýnaldyq tólemderden bosatý, qoǵamdyq kólikte tegin júrý, tegin medısınalyq jár­dem alý sııaqty sandaǵan máseleler týraly suraqtar asa kóp qoıylady. Keıde ne dep jaýap bererińdi bilmeı qınalasyń. Osy zań jobasy bizde jatqanyna 3-4 jyl boldy. 2010 jyly 37 mlrd.teńge ıgerilmeı qalsa da, Úkimet qarajat joq dep osy «Ardagerler týraly» zańǵa qolbaılaý bolyp otyr. Jambyl oblysy boıynsha Uly Otan soǵysy ardagerleriniń sany osy jyldary eki esege azaıǵan. 2008 jyly 1214 soǵys ardageri bolsa, qazirgi kúni 596 adam qalǵan. Onyń ishinde soǵys múgedekteri 2008 jyly 442 adam bolsa, qazirgi qalǵany 190 adam ǵana. Búginde olardyń jasy 80-niń jýan ortasynan asqan. Kóbisi ózdiginen júre almaıdy. Meshitke, qasıetti Oraza aıynda aýyzasharǵa jetýi qıyndaǵan. Ja­qyn­da Taraz qalasynda páter kezeginde 1298-shi bolyp turǵan, kezinde osy másele boıynsha meniń atyma aryz­dan­ǵan soǵys ardageri páterine qoly jetpeı, bala­sy­nyń qolynda qaıtys boldy. Biz ardagerlerimizdi osylaı qurmetteımiz be? Ne degen sharasyzbyz. Zeınetaqy tólemderi boıynsha da kemshilikter oryn alýda. Zeınetaqyny úzilissiz tó­leýdi qamtamasyz etý problemasyn sheshýdiń balama joly retinde zeınetaqy júıesine reforma júrgizý qolǵa alynǵan-dy. Mine, sodan bergi on jyldan asa ýaqyt ishinde qazaq­stan­dyq tájirıbe óziniń kemshilikterin kórsetip berdi. Bazalyq zeınetaqynyń engizilip, sońǵy jyldary onyń tıisinshe kóbeı­tilýi­niń arqa­syn­da ǵana zeınetkerlerdiń zeınetaqysy qaı­ta qaraldy, degenmen, 1998 jylǵa deıin jáne odan beri de zeınetkerlikke shyqqan zeınet­ker­lerdiń zeınetaqysyn esep­teýdegi jáne qaıta esepteýdegi áleý­met­tik ádiletsizdik kózge shyq­qan súıeldeı badyraıyp tur. Osyǵan baıla­nys­ty eseptelgen zeınetaqynyń sol kezde al­ǵan jal­aqy men atqarǵan eńbekke sáıkes emestigine qatysty renishter kóp aıtylýda. Renish bildirýshiler 30 jyldan 45 jylǵa deıin eńbek ótili jáne zeınetkerlikke shyqqan kezde joǵary jalaqysy bola turyp, búgin ne sebepti tómengi kólemde zeınetaqy taǵaıyn­dal­ǵanyn túsinbeıdi. Bul týraly máji­lis­men­der birneshe márte saýal joldap, shah­ter­lerdiń zeınetaqysy men basqadaı jár­demaqysyna baılanysty prob­lemany kóp ret kóterip, muǵalimderdiń má­se­lesi, zeı­net­aqynyń eseptelýindegi áleýmettik ádilet­siz­dik máselesi boıynsha qanshama hat joldady. 40 jyl eńbek ótili bolǵanymen, 15700 teń­ge zeınetaqy taǵaıyndalǵan Jambyl oblysy, Jambyl aýdany, Bektóbe aýyly­nyń turǵyny, zeınetker Tájihan Smaıy­lovtyń muńyn men qazirgi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri G.Ábdiqalyqovaǵa jetkizgen edim. Biraq mınıstrlik Úkimetten asa almaı otyr. Osyǵan qosa, 2008 jyly zeınetaqynyń shekti kólemi de 15 aılyq eseptik kórset­kish­ten 25 aılyq eseptik kórsetkishke kóterilýge tıis bolǵan-dy. Biraq keıbireýleriniń zeı­net­aqysy búgingi talapqa saı bolmaı shy­ǵyp, Prezıdent qoıǵan mindetti júzege asyrǵanmen, olar zeınetaqynyń ýáde etken kó­lemin ala almaý­da. Onyń ústine, zeınet­aqyny ortasha jalaqy boıynsha salalyq negizde esepteý, tipti de, ádilettilik emes. Iаǵnı, mınıstr de, qaǵazben ju­mys jasap otyrǵan jáı maman da birdeı bolmaq. Zeı­netaqy mólsheri ósken kezde, zeınetaqysy bolar-bolmas qana kóterilgender ózderiniń renish­terin bildirýmen keledi. Ádisteme qashan óz­geredi? Qyryq jyl jumys ótili barlarǵa eń­begine qaraı zeınetaqy qashan taǵaıyndalady? Bul suraqtarǵa áli de anyq jaýap joq. Osyǵan oraı, qazir júrgizilip jatqan ál-aýqaty tómender – múgedekterdi, zeınetkerler men ardagerlerdi laıyqty ómir súrý jaǵ­daılarymen jáne qarjylyq tólemder­men to­lyq qamtamasyz etý saıasaty túbe­geı­li ózger­ti­lýi tıis. Kezinde depýtattardyń bas­tamasymen kóterilgen «Ardagerler tý­ra­ly» zań jobasyn qaıtadan qolǵa alyp, ony aıaqtaý kerek. Onda Uly Otan soǵysynyń ardagerlerine, aýǵan so­ǵy­syna qatysqan jaýyngerlerge, Chernobyl, tyl ardagerlerine, 1939-1945 jyldar ara­lyǵynda týǵan zeınetaqy alýshylarǵa arnal­ǵan arnaıy járdemaqylar men zeınetaqylar qaıtadan qaralýy qajet dep sanaımyn. Sóıtip, Úkimet ardagerler máselesin oń sheshken jaǵdaıda, júzege asyryp otyrǵan áleý­mettik saıasattaǵy nátıjeli jumysty jal­ǵastyrýmen qatar, qoǵam aldynda zor már­te­bege ıe bolyp, elimizdiń tarıhynan laıyqty ornyn alar edi. Úkimet depýtattarmen 4 jyl birlese jumys istegen ýaqytyn­da elimizdiń ekonomıkasyn kóterýde aı­tar­lyqtaı jetistikterge jetkeni esh kúmán týǵyzbaıdy. Al eger «Ar­dagerler týraly» zań qabyldanǵan jaǵ­daı­da Úkimettiń jumysyna baǵa jetpes edi. Amangeldi MOMYShEV, Májilis depýtaty.