«Topdımý ıýqotmadım»

(«Tap­tym, alaıda joǵaltpadym») Jaqynda tegi túrkistandyq ózbek jazýshysy Nasyr Fazylovtyń «Tap­tym, alaıda joǵaltpadym» («Topdımý ıýqotmadım») atalatyn kitabyna О́zbekstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵy berildi. Bul jaıynda gazetimizde qýanyshpen habarladyq ta («EQ» 31.08.2011 j.). Ádebı jolyn qazaq ádebıeti klassıkteri shyǵarmalaryn ózbek tiline tikeleı tárjimalaýmen bastaǵan ol baýyrlas eki eldiń arasyndaǵy rýhanııat kópiri sekildi jazýshy. Qalamgerdiń buǵan deıin qoǵamdyq eńbegi úshin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń tatýlyq jáne kelisim syıly­ǵymen, tárjimandyq eńbegi úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń    B.Maılın atyndaǵy syılyǵymen marapattalýy da birsypyra jaıdy ańǵartsa kerek. Endi, mine, týys el óziniń memlekettik syılyǵyn dańq­ty jazýshyǵa ekinshi márte berip otyr. Shyǵarma talqyǵa túsken sátte jazýshymen ózara syılastyqta júrgen ádebıet synshysy Q.Ergóbek arnaıy maqala jazyp, maqala ózbek tiline aýdarylyp jarııalanypty. О́zbek ádebıetimen birge qazaq ádebıetine de aýdarmashy raıynda úles qosyp, syrt jerde nasıhatshysyna aınalyp kele jatqan jazýshyny mártebeli syılyqqa ıe bolýymen qyzý quttyqtaı otyryp, jańa týyndysy kádeli syılyqqa usynylǵan sátte tilektestik oraıynda jazylǵan maqalanyń qazaqsha nusqasyn jarııalaýdy jón kórdik. Biz, keshegi keńestik kezeńde búgingi TMD atalatyn kúlli memleketterdiń jazýshylary bir-birimizben tyǵyz ara­lasyp, kezdesip, keńesip shurqyrasyp jatýshy edik. Gazet-jýrnalda qyzmet istegen jyldary «Týysqan Aıbektiń týǵanyna seksen jyl tolypty, nege atamaımyz?», «Ǵafýr Ǵulam óleńderin qazaqshaǵa tárjime etýimiz kerek. О́ıt­keni, týysqan halyqtyń úlken aqyny, úlken syılyqqa usynylypty», – desip qýanysyp, bir-birimizge aıtyp, gazet betinde maqala jazyp jatar edik. Sol sııaqty ózbek aǵaıyn da uly Abaıdyń, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepovtiń kezekti mereıtoılarynyń eshqaısysyn qapy jibermeı, ózbek gazet-jýrnaldary betinde nasıhattap jatty. Olardyń ózi dúnıeden ótken soń 80, 90, 100 jyldyq toılary da О́zbekstanda ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa aınalyp ótip jatty. Bul jóninen biz ózbek aǵaıynǵa dán rızamyz. Osyndaı kezdesý, konferensııa ótkizý máselelerinde udaıy sebepker bolyp júretin azamatymyzdyń biri – Nasyr Fazylov. Bálkim, Túrkistan sekildi bir qazaq qana emes, túrki halyqtaryna ortaq jerde kindik qany tamǵandyqtan ba, bolmasa tabıǵatyndaǵy baýyrmaldyq pa, tipti shyǵarmashylyq qadamyn M.Áýezov, S.Muqanov, Aıbek, Mirtemir unatqannan ba – áıteýir, álgindeı qazaq-ózbek ult­tarynyń arasyn baılanys­tyryp, uly perzentterimizdiń shyǵarma­larynyń týys tildiń birinen ekinshisine aýdarylýyna sebepker bolyp júredi. Olar dúnıeden ótip ketken soń ádebı murasyna arnap konferensııa uıymdas­tyrýdy da Nasyr aǵa eshkim mindet­temeı-aq ózi bas bolyp О́zbekstanda Muqań, Sábeń, Ǵabeńderdiń 100 jyldy­ǵyn uıymdastyryp, bizge telefondap Álisher Naýaı, Aıbek, Ǵ.Ǵulam, Mirtemir toılaryn uıymdastyrtyp jatqany. Qazaq pen ózbek syndy bir tamyrdan tarap, ósip-óngen ulttar ǵana emes, túrki halyqtarynyń kez-kelgeni­men, tipti slavıan tekti halyqtarmen de aramyzda ádebı baılanys dástúri ornyqty bola­tyn. Dostarymyz da kóp edi. Alaıda, sonyń ishindegi eń qasterlisi – ózbek halqymen baılanys, eń táttisi – ózbek ádebıetimen aralas-quralastyq bolǵa­nyn jasyrǵym kelmeıdi. О́ıtkeni, saıasatqa ıek súıegen dostyq jáıi bir basqa da, bir tamyrdan taraǵan – tamyr­lastyq, bir qarynnan shyqqan – qaryn­dastyq týystyqtyń jóni bir bólek. Biz shamamyz kelgeninshe áli kúnge qazaq jáne ózbek ádebıeti arasyndaǵy týys­tyq­ty saqtaı sóılep kelemiz, baýyrlas­tyqty ádebı úıreniske aınaldyryp jazyp júremiz. Ásirese, Nasyr Fazy­lovtaı azamat, tamasha jazýshynyń ornyq­tyrǵan dástúrin úzip alýdan qor­qamyz. О́ıtkeni, ol qazaq ádebıetinen M.Áýezovtiń, S.Muqanovtyń, Ǵ.Músire­povtiń, Q.Ábdiqadyrovtyń shyǵarma­la­ryn ózbek tiline tikeleı tárjimalap, ádebı ónege kórsetti, jańa dástúr týǵyz­dy kezinde. О́mirde de, ádebıette de joq, buryn bolmaǵan nárseni jasaý – qıyn, al ony joǵaltyp alý ońaı. Ádette ádebıet ómirden týady. О́nerge (ádebıetke) qubylystar ómirden aýysyp jatady. Nasyr Fazylov jaǵda­ıynda keıbir jańalyqtar, jaqsylyqtar aldymen ádebıette týyp, sońynan ómirde ornyǵyp qalyp jatady. Aıta­lyq, ol aldymen S.Muqanov, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev, Q.Ábdiqa­dy­rov shyǵarmalaryn ózbek tiline tárji­malady. Sosyn olardyń ózimen qoıan-qoltyq aralasyp, olardy ózbek ádebıe­tiniń janashyryna aınaldyryp jiberdi. Qazaq ádebıetiniń alyptary qaıtys bolǵan sátteri Nasyr aǵa qaýymdasyp kelip topyraq salyp, duǵa oqydy. Bir qyzyq bar. 1973 jyl. Sábıt Muqanov qaıtys boldy. Qazaq qara jamyldy. Halyq jazýshysy qulady. Mine, osyndaı sát­te Nasyr Fazylov pen Ná­­zir Safarov ózbek aǵaıyndardyń aty­nan kelip qabir basynda sóıledi. Onda: «Biz Sábıt aǵanyń qaıtys bolǵanyn estip qatty qaıǵyrdyq. О́mirde qımas dosyna aınalǵan Ǵafýr Ǵulamǵa baryp, Sábıt dosynyń dúnıeden qaıtqanyn estirttik. Sóıttik te Ǵafýr aǵanyń qabirinen topy­raq alýǵa ruqsat suradyq. Ol kisiniń ruqsatymen (quran oqyǵan ǵoı – Q.E.) zıratynan topyraq alyp kelip, sony Sábıt dosynyń topyraǵyna salǵaly turmyz», dep sóıledi. О́zbek aǵaıyn aty­nan arnaıy kelip sóılegen eki jazýshynyń sózine sol joly qabir basynda jylamaǵan adam qalmaǵan edi. Tipti ózge respýblıkalardan kelgen delegasııalar: «Qap, myna jaı bizdiń esimizge nege kelmegen?» dep ókinip qalyp jatty. Alaıda, ózge respýblıka jazýshylary qolynan kelmeıtin tapqyrlyqty ózbek jazýshylary, onyń ishinde osy Nasyr aǵa jasady. Qolynan kelmeıtini – birinshiden, ózge elderde aqı­rettik dosy sanarlyq Sábeńniń Ǵafýrdaı dosy joq edi, ekinshiden, qapııada taýyp keter Nasyr Fazylovtaı ushqyr jazýshy­lary joq edi. Sol kúni-aq «Qazaq ádebıeti» gazeti ózbektiń eki jazýshysynyń sózin qazaqshaǵa aýdaryp, tasqa basyp sol zamat­ta-aq jarııalady. Qazaq qaıǵysy ortaı­ǵandaı boldy, ózbek aǵaıynnyń mártebesi bıiktedi. Munyń barshasyn aıtyp otyrǵan sebebimiz – Nasyr Fazylov ómirde osyndaı baýyrlas eki halyq jazýshylary arasyn tyǵyz baılanystyratyn ıgi qadamdar jasap júredi. Sonymen qatar, ózbek, qazaq­tyń aǵa býyn jazýshylarynan alǵan ónegesin keıingi býynǵa, ásirese áli qalyp­tasyp jetpegen balalarǵa áýeze etip, áńgime, hıkaıatqa aınaldyryp áńgimelep be­rip júredi. Onyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» («Topdımý ıýqotmadım») atalatyn týyndysy da osyndaı taqyryp­ta týǵan kitap. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» kita­bynyń janry ne? Bir qaraǵanda, ózbek, qazaq ádebıetiniń ár kezeńde jasaǵan aǵa býyny jaıynda estelik deýge bolar edi. Rasynda ózbek ádebıetiniń Sholpan, Fıtratynan tartyp Aıbek, Abdolla Qahar, Saıd Ahmad syndy ózbek, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Á.Tájibaev syndy qazaq jazýshylary ómir ónegeleri jaıynda áńgimelenedi. Kezeń-kezeńde tirshilik keship, ómirden ótken aqyn-jazýshylar jaıynda Nasyr aǵa jazǵan irili-usaqty ádebı dúnıelerdi oqyp otyryp, máńgi baqılyq bolǵan jaryqtyq­tardyń syrt túr kelbetin kózińe elestetip, olardyń adamı ónegeli isterin oıyńa túıip súısinip otyrasyń. Alaıda, jazýshy olar jaıynda qalypty estelik aıtýdan aýlaq. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» kitaby qarapaıym estelik emes. Endi ne? Dombyrada tartylatyn Qurmanǵazy­nyń adýyn kúılerimen birge Táttimbettiń shertpe kúıleri bar. Sol sııaqty dýtarda úni kókke ketetin daýylpaz mýzykamen birge júrek qylyn shertetin janǵa jaıly saz da oınalady. Janryna qarap shyǵarmany qoldan asqaq­tatyp nemese kemsitýge jol joq. Onyń ekeýi de kerek halyqqa. Ásirese, árbir ult ókilderi, árbir halyq óz ishine úńilip, «qaıtsek el bolamyz?» dep otyrǵan qazirgi tańda júrek qylyn shertetin sazdy kúıler janǵa jaıly shyǵatyn bol­sa kerek. Na­syr Fazylovtyń qalamynan shyqqan móltek-móltek dúnıeler de álgi mýzykalyq shy­ǵarmalar sekildi júrekten shyǵyp júrekke sińip ketip bara jatady. Olar kimge arnalǵan? Aǵa býyn jazýshylar danalyǵy eger «aýdıtorııasy» tabylmaı sóılense – adamy tabylmaı aıtylǵan gáp sekildi bolyp shyǵar edi. Sony ózbek ádebıetiniń kánigi qart sheberi jaqsy bilgen. Ol aǵa býyn jazýshylar ónegesin shyn júrekpen qabyldaıtyn balalarǵa arnap áńgimelep otyr. Balalarǵa arnap týyndy týdyrmaq ońaı ma? Jalpy álem ádebıetinde balalar ádebıeti degen uǵym kelte jatady. Ásirese bizdiń túrki halyqtarynda. Taqyryby ashylmaǵan týyndy bolsa, balalarǵa arnalǵan bolyp shyǵady. Kórkemdigi kóńildegideı bolmasa, balalarǵa arnalǵan ǵoı deı salamyz. Ol durys emes. El bolamyz desek, eń asylymyzdy bala­larǵa arnaýymyz kerek. Eń kórkem jazylǵan dúnıemizdi balalarǵa arnap jazýymyz kerek. О́ıtkeni, búgingi bala – qoǵamnyń erteńgi keleshegi. Keleshegine enjar qaraǵan eldiń bolashaǵy kemel degenge senýge bolmaıdy. Osy turǵydan alǵanda aǵa býyn jazýshylar ónegesin (ómirin) taqyryp etip alǵan Nasyr Fazylov tátti sózin ózbek balalaryna arnap aıtyp otyr. «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn kitaptaǵy týyndylar balalar ádebıetiniń enshisinde, olar balalar ádebıetiniń janrlyq sharttaryna saı jazylǵan. Balalar ádebıeti janrlyq sharttary dep qalyp jatyrmyz... Iá, balalar áde­bıeti týyndylary eresekterge arnalǵan shyǵarmalarǵa qaraǵanda syrtqy tulǵasy qarapaıym, al ishki mazmun baılyǵy keń kósilgen dúnıeler bolýǵa tıisti. Sonyń barshasy balalar jazýshysynan aıtar ıdeıańa qarapaıym ońtaıly pishin taýyp (balalar kıimi sekildi), aıtar oıyńdy bala byldyryna salyp erkeletip jetkizýdi talap etedi. Al olaı etý, olaı ete alý – qıynnyń qıyny, asqan sheberlikti talap etedi. Nasyr Fazylov – balalar áde­bıetiniń kánigi sheberi. Ol balalar psıhologııasyn jetik biledi. Ne aıtsa da, ne jazsa da bala qabyldaýyna (vosprııatıe) laıyqtap jaratady. «Balalar ádebıeti úshin qalyptasý qıyn, balalar jazýshysy bolyp týý kerek» (V.­G.­Be­lın­skıı). Ol úshin ár sózdi qolyna ustap kórgendeı, aýzyna salyp dámin alǵandaı (bári de bala áreketi emes pe?!) asa saqtyqpen paıdalaný shart. Nasyr Fa­zylov – solaı etetin, balalar úshin týǵan jazýshy. Balalarǵa neni aıtýdy, qalaı aıtýdy jaqsy biletin aıtýly sheber, ózbek balalar ádebıetiniń baıyrǵy ókili. Biz Nasyr Fazylovtyń «Qarǵa ja­zyl­ǵan hat» povesin (qazaqshaǵa ózbek tilinen tikeleı tárjimalanǵan tamasha týyn­dysyn) oqyǵanda buǵan anyq kóz jetkizgenbiz. Biz onyń «Túrkistan hıkaıa­laryn» oqyǵanda Nasyr Fazylov­tyń kánigi balalar ádebıeti sheberi ekenine den qoı­ǵanbyz. Biz dep kóp­she sóılep otyrýda mán bar. Nasyr Fazy­lovty ózbek ja­zýshysy retinde kezinde Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ábdilda Tájibaev jaqsy kórdi. Olar baspasóz betinde ózderiniń súısinisti pikirlerin aıtýmen ótti. Áben Saty­baldıev, Kóbeı Seıdehanov syndy aıaýlylarymyz da Nasyr Fazy­lovty shyn júregimen súıdi. Dosyna aınaldy. Olar da biriniń aýzynan biri ilip alyp, «Bizdiń Nasyr» atap maqala jazǵan kezinde. Osy jol­dardyń avtory myna biz de Nasyr Fazylov týraly «Egemen Qazaqstan» (№67 (25464) 18.02.2009 j.), «Jetisý» (№168-169 1983 j.), «Qazaq ádebıeti» (1985 j.) gazetteri, «Juldyz» (1986) jýrnaly betterinde, ózimizdiń «Túrki­stan jınaǵy-1» (2010 j.), «Túrki­stan jınaǵy -2» (2011 j.) atalatyn eleýli eńbek­terimizde dúrkin-dúrkin arnaıy ma­qala jazyp, qazaq arasyna ózbek balalar jazýshysy hám tarlan tárjiman retinde jetkize nasıhattap kele jatqanymyzdy aıta ketelik. Buǵan eń sońynda tipti qalamger Janbolat Aýpbaevtyń «Prezıdent syıly­ǵy­nyń laýreaty» atty taldamaly-ta­nym­dyq dúnıesin qosyńyz. Sonda bárimizge Nasyr Fazy­lovtaı ózbek jazýshysy qandaı qalam­gerlik ereksheligimen unaıdy? Ol ta­qy­rybyn bilip jazady, keıipkerlerin sú­ıip jazady. Bilip jazǵandyqtan taqyry­byn erkin ıgeredi, erkin ıgergen taqyrypta súıip jazǵandyqtan keıipkerlerin ádemi ádiptep súıispenshilikke orap súısintip jazady. Mine, osyndaı súıkimdi qadirmen qart jazýshymyzdyń «Taptym, alaıda joǵalt­padym» atalatyn shyǵarmasyn oqyp súısindik. Shyǵarmalarynda kánigi ba­ıyrǵy ózbek ádebıetiniń sheberi aldy­myzdan shyqty. Kitapqa engen týyn­dylar eki jaqty qundy: biri – birimizge-birimiz salqyn tartyp sýysyp bara jatqan búgingi tańda Nasyr Fazylov ózbek, qazaq ádebıetiniń iri tulǵalaryn ultyn súıgen, halqy úshin kúıgen ǵajaıyp adam raıynda kórsetedi. 1937 jyly shákirti ǵaıyptan taıyp adasyp ustazynyń ústinen aryz jazyp kórsetip (NKVD-ǵa), sońynan jan azasyn bastan keship, keshirim suraıtyn bir sát bar. Ustaz oılanyp otyryp shákirtin «adas­tyrǵan ýaqyt qoı» dep keshirim etedi. Ony jazýshy «Keńshilik» ataıdy. Kórdińiz be? Taqyryp qalaı ashylǵan? Ol ótken kúnniń áńgimesi ǵana emes, ult tutastyǵyn, yntymaǵyn oılaıtyn búgin­niń de, er­teńniń de áńgimesi dep bilemin. Nasyr qalamynyń maqsaty – baýyrlas eki ha­lyqty sýys­tyrý emes, týystyrý! Áıtpese, qazaq ádebıetiniń klassıgi Sábıt Muqanov ómirinen jazylǵan novel­lalardy alyp qarańyz. Birde Sábıt Muqanovtyń ózi sóıleıdi. Endi birde Sábeńe qatysty jeke shtrıh, detal­dardy sóıletedi. Sóıtedi de qazaq ja­zýshysynyń kisilik syryn, qalamgerlik qyryn ashady. Qysqa, qara­paıym, oıly dúnıeler. Qazaq jazýshysy taǵdyryna ózbek jazýshysynyń kózimen qaraý da utymdy, qyzyqty eken. Sondaı-aq, uzaq jyldyq qalamgerlik eńbektiń qorytyndysy syndy týyndy­laryn jazýshy ózbek balalaryna arnap otyr. Týyndylarda ózbek balalarynyń jas ereksheligi, psıhologııasy, olardyń qabyldaý múmkindigi... bári-bári eskerilgen. О́zbek balasy – ózbek halqynyń keleshegi. О́zbekstannyń úlken jazýshysy óziniń shyǵarmashylyq jolyn, bálkim, ózbek balalaryna arnap kitap jaratý arqyly ádemi, aqyldy túıindegeli otyr! О́zbek ádebıetin bir kisideı biletin maman synshy retinde Nasyr Fazylov­tyń «Taptym, alaıda joǵaltpadym» atalatyn eńbegin О́zbekstan memlekettik syılyǵyna ábden laıyqty týyndy dep bilemin. Ol – halyqaralyq órede tany­mal tulpardyń jańa týyndysy, jańa qalam tynysy, ataqty júıriktiń tyń shabysy. Tipti aldaǵy ýaqytta týyn­dyny ózbek tilinen qazaq tiline tikeleı tárjimalasam ba degen de oı kelip otyr.

Qulbek ERGО́BEK.

Túrkistan.