Bıyl Kýrchatov qalasynda el Táýelsizdigi men Semeı synaq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyna oraı "Burynǵy Semeı synaq polıgonyn qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirý boıynsha keshendi ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınjenerlik jumystar júrgizý" atty úsh tomdyq monografııalar jınaǵy jaryq kórdi. Mańyzdy monografııa jyl basynda Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jáne 29 tamyz – Halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa qarsy is-qımyl kúninde Astanada ǵylymı orta men kópshilikke tanystyrylǵan bolatyn. Atalǵan jınaqty kýrchatovtyqtar Ulttyq ıadrolyq ortalyqta "25 juldyzdy kún" sharasy aıasynda ótken jıynda qyzý talqylady.
"Ulttyq qasiretten – ulttyq maqtanyshqa" atty uransózben jaryqqa shyqqan úsh tomdyq álemde tuńǵysh ret Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabý týraly tarıhı sheshim qabyldaǵan jáne halyqaralyq deńgeıde atomdy beıbit maqsatta paıdalaný jóninde bastama kótergen Elbasy N.Nazarbaevtyń maqalasynan bastalady jáne V.Shkolnık, E.Batyrbekov, S.Berezın, S.Lýkashenko, M.Sqaqov syndy otandyq ıadrolyq ǵylymnyń bilgir mamandarynyń eńbekteri engen. Birinshi tomda polıgon aýmaǵyndaǵy jappaı qyryp joıatyn qarý-jaraqty synaqtan ótkizý ınfraqurylymy men synaq saldaryn joıý baǵytyndaǵy jumystardyń alǵashqy nátıjeleri týraly aıtylsa, ekinshi tom burynǵy synaq alańy men ıadrolyq jarylys kezinde qalyptasqan polıgonǵa tıesili aýmaqtaǵy radıoekologııalyq ahýal máselelerine arnalǵan. Al úshinshi tom burynǵy Semeı synaq alańynyń aýmaǵynda ornalasqan QR Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń eksperımentaldyq ǵylymı-tehnıkalyq bazasynda júzege asyrylǵan atom qýaty salasyndaǵy ǵylymı zertteý jumystarynyń mańyzdy nátıjelerine arnaldy.
Jalpy, monografııa elimiz ben álemge Semeı synaq alańy aýmaǵynyń san qyrly kúrdeli máseleleri men ony ǵylymı-tájirıbelik turǵydan sheshý joldarynyń ózektiligin, sondaı-aq Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń ǵylymı áleýetin kórsetýimen erekshelenedi. 1991 jyly tamyzda QazKSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. Sol kezde polıgon alańy 18 300 sharshy metrdi quraıtyn. Bul Izraıl men Slovenııa sııaqty memleketterdiń aýmaǵyna teń aýmaq. 40 jyl boıy Semeı polıgonynyń aýmaǵynda ıadrolyq qarýdyń barlyq túri synaqtan ótti. Barlyǵy 456 ıadrolyq synaq, onyń ishinde 30 – jerústi, 86 – áýe jáne 340 jerasty ıadrolyq synaq júzege asyryldy. Sondyqtan Memleket basshysynyń Semeı polıgonyn jabý týraly sheshiminiń qanshalyqty mańyzdy bolǵanyn baıqaý qıyn emes. Onyń ústine synaq alańy jabylǵan soń jas memleketimiz sheshýi tıis kúrdeli máseleler paıda boldy. Sol sebepti burynǵy polıgon aýmaǵyn qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirý boıynsha keshendi ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınjenerlik jumystar júrgizý maqsatynda 1992 jyly QR Ulttyq ǵylymı ortalyǵy quryldy. Kýrchatovtyq ǵalymdar Elbasynyń atom qýatyn beıbit maqsatta paıdalaný, ıadrolyq qarýsyz álem qurý jónindegi bastamalaryn joǵary baǵalaıdy.
– Qazaqstan sońǵy jyldary halyqaralyq qaýymdastyqta ıadrolyq qarýdan bas tartý jáne ony taratpaý týraly bastamanyń kóshbasshysyna aınaldy. Bul rette 25 jyl boıy dúnıe júzine ıadrolyq qarýsyz álem úshin tabandy kúres júrgizýdiń úlgisin kórsetken Qazaqstannyń beıbitshil halqy men tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń qyzmeti úlken, deıdi Ulttyq ıadrolyq ortalyq dırektory Erlan Batyrbekov.
Al atalǵan kásiporynnyń bas dırektorynyń radıoekologııa jónindegi orynbasary S.Lýkashenkonyń aıtýynsha, Qazaqstan men álem qaýymdastyǵyna tikeleı qater tóndirgen polıgonnyń búginde birtindep qaýipsizdigi artyp keledi. Endi polıgon aýmaǵyn tolyq kólemde ońaltý jumystaryn kezeń-kezeńimen júzege asyryp, jerdi ekonomıkanyń ıgiligine berý mindeti tur.
– El Táýelsizdiginiń 25 jylynda Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqta ultaralyq jáne dinaralyq kelisimdi damytýda jáne ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolynda aıtarlyqtaı tabystarǵa jetti. Elimiz saıası jáne ekonomıkalyq júıesin qurýmen birge kóptegen halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyq ete otyryp, halyqaralyq mártebesi men saıası salmaǵyn arttyra túskenin baıqaımyz. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ólsheýsiz eńbeginiń bir parasy. О́ıtkeni, Memleket basshysynyń barlyq bastamalary Qazaqstandaǵy ǵana emes, halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy úderister men mańyzdy oqıǵalardyń ózegine aınaldy, dedi Kýrchatov qalasynyń ákimi Nurbol Nurǵalıev.
Táýelsiz elimizdiń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan taǵy bir salmaqty úlesi retinde 2009 jyldyń 22 naýryzynda kúshine engen Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq retinde jarııalaý týraly kelisimshartyn qabyldaýǵa qatysýyn aıtýǵa bolady. Atalǵan qujat negizinde ıadrolyq joıqyn qarýdy taratpaý, ıadrolyq energetıkany beıbit maqsatta paıdalanýdaǵy áriptestikti damytý jáne radıoaktıvti qaldyqtarmen lastanǵan aýmaqtardy ekologııalyq turǵydan ońaltý boıynsha mańyzdy qadamdar qabyldandy. Biz tuńǵysh Prezıdentimizben birge kúrdeli ýaqyt pen synaqty abyroımen ótkere bildik. Elbasynyń batyl jetekshiligimen halqymyz erteńgi kúnge senimmen qarady. Búginde Qazaqstandy álem jurtshylyǵy beıbitsúıgish ári gúldengen memleket retinde tanıdy, dedi qala ákimi.
Dýman ANASh,
"Egemen Qazaqstan"
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kýrchatov qalasy.