Kooperatıvter qurýdyń shvedtik úlgisi

myzǵymaıtyn maqsatymyz bolýy tıis Elbasymyz budan birneshe jyl buryn aýyl sharýashylyǵy qurylymyn túbegeıli ózgertetin myqty kooperatıvter uıymdastyrý qajettigin aıtqan edi. Bıylǵy jyldyń basynan «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» arnaıy zań qoldanysqa engizildi. Soǵan oraı Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev kooperatıvter jumysyn jandandyrýdy taǵy bir pysyqtady. Búginde aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń teń jartysyn daıyndap otyrǵan jeke qosalqy sharýashylyqtardy taýarly óndiriske tartýdy tapsyrdy. Elbasynyń tapsyrmasymen osy jyldyń aıaǵyna deıin Agroóndiristik keshendi damytýdyń memlekettik baǵ­darlamasy ázirlenýde. Bul baǵ­dar­la­manyń basymdylyǵy – óndiristi ártaraptandyrý jáne ónim kólemin arttyrý. Degenmen, bizdiń Úkimet ol baǵdarlamany júzege asyrýǵa daıyn ba? Qazirgi ýaqytta kooperatıvter qalaı qurylyp jatyr? Elbasy aıtqandaı, myqty kooperatıvter qurý Úkimettiń qolynan kele me? Bul suraqtarǵa birden jaýap tabý qıyn. О́ıtkeni, bastapqy dúrmekpen10-15 jyl buryn qurylǵan júzdegen aýyldyq tutyný kooperatıvteriniń birazy qaıta taraýǵa májbúr boldy. Nelikten? Olar­dyń áý bastaǵy birigýdegi maqsaty – jeńildetilgen nesıe alý bolatyn. Biraq, kópshiligi kepildikke beretin múl­ki bolmaǵannan keıin, ondaı nesıe­ge qol jetkize almady. Ekinshi sebebi, koope­ratıvtiń negizgi prınsıpteri saq­talmaǵandyqtan, atap aıtqanda, kooperatıvke erikti múshe bolý, demokra­tııalyq jolmen basqarý, túsken tabys­pen barlyq músheni teń qamtamasyz etý talaptary buzylǵandyqtan da, olar jumysty birlesip júrgize almady. Onyń ústine kooperatıvterdi memlekettik deńgeıde qoldaý tetigi de tolyq jetilmegen bolatyn. Qazirgi jaǵdaıda Úkimet osy ol­qy­lyqtardyń ornyn toltyrý maqsatynda arnaıy jumys tobyn qurdy. Bul jumys toby barlyq aımaq­qa, barlyq oblystarǵa baryp, aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıtin qury­lym­dar arasynda túsindirý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. Áıtse de, osy jumystar óte júıeli, jan-jaqty oılastyrylyp júrgizilip, mamand­ar barlyq suraqqa jaýap bere alatyndaı kooperatıvter qurý tetikterin búge-shúgesine deıin kózine anyq elestete alatyndaı deńgeıde dep aıta alamyz ba? Elbasymyz kooperatıvter qurýda, jalpy aýyl sharýashylyǵyn qaıta qurylymdaý isinde sheteldik tájirıbeni zerdeleýdi, keńes úkimeti kezindegi sharýashylyqtardyń tájirıbesine súıenýdi teginnen-tegin aıtqan joq. Osy arada bizge zerdeleý men súıenýdiń ara-jigin jaqsylap ajyratyp alǵan jón sııaqty. Biz kooperatıvterdiń isin órken­detý úshin sheteldik tájirıbeni zer­deleýimiz kerek. Bul rette Shvesııa, Danııa, Italııa men AQSh sııaqty aýylsharýashylyq kooperatıvteri el ekonomıkasynda eń basty oryn alatyn memleketterdi basty nazarǵa alamyz. Máselen, Shvesııada kooperatıvterge salyqtyq jeńildikter, sýbsıdııalar, jeńildetilgen nesıeler, eksportty sýbsıdııalaý máseleleri jaqsy sheshimin tapqan. Kooperasııalardy damytý isi arnaıy úlken birlestik – kooperatıvtik odaqtar arqyly júzege asyrylady. Onda músheleriniń sany kóptigi men aınalymynyń úlkendigine baılanysty Sút fermerleriniń odaǵy, Jabdyqtaý-ótkizý birlestigi jáne Mal etin daıyndaý odaǵy eń iri qury­lym­dar bolyp tabylady. Osy iri odaq­tardyń barlyǵy biryńǵaı Ulttyq fer­merler odaǵyna birikken. Sonyń ná­tıjesinde Shvesııadaǵy kooperatıvter myqty ortalyq organǵa ıe bolyp otyr. Bul kooperatıvter qozǵalysyn uıymdastyrýǵa, jumysyn jolǵa qoıýǵa jáne jańa ózgeristerge, óndiriske engen jańa tehnologııalardy tez meńgerýge kómektesedi. Biriniń ústine biri birigip, sol arqyly úlken bir júıege aınalǵan kooperasııany basqarý, uıymdastyrý, olardyń arasynda túsinik jumystaryn júrgizý, múshelerge ortaq kelisimder jasaýyna da qolaıly. Muny kózge aýyl sharýashylyǵy mamandary men kooperatıvterdiń úlken dıalog alańy retinde de elestetýge bolady. Qandaı másele týyndaıdy, sol boıda osy alańda jan-jaqty talqylanyp, tez ońtaıly sheshimi tabylady. Bylaısha aıtqanda, jaqsy úılestirý júıesi qalyptasqan. Sondyqtan bul elde aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys jasaıtyndar kooperatıvterge sharýalar óz yntalarymen esh alańsyz kire beredi. Shvesııalyq kooperatıvter búginde qyzmetinde eń sońǵy tehnologııalar men bıznes tásilderin qoldanyp otyr. Bul elde tipti sýpermarketter de túrli kooperatıvterge birikken. Olardyń eń basty prınsıpteri: basqarýdyń demokratııalyq sıpaty, músheleriniń teń quqylyǵy jáne kooperatıvter qurylymnyń tómennen joǵary qaraı demokratııalyq qaǵıdalarǵa negizdelip qalyptasýy. Budan soń, eń bastysy – bir kooperatıv múshesiniń kelesi áriptesiniń esebinen baıýyna jol bermeý, túsken tabysty músheler arasyna olardyń ekonomıkalyq qatysýyna baılanysty proporsıonaldy túrde teń bólý qaǵıdalary qatań saqtalǵan. Mine, Shvesııa kooperatıvteriniń eń myqty tustary osydan bastaý alady. Sonyń nátıjesinde, olardaǵy tutyný kooperatıvteriniń músheleri búginde 2,2 mln adamnan asyp ketti. Osynsha adam 102 qoǵamdyq uıymǵa birikken. Olardyń qaraýynda 105 saýda úıi, 500 janarmaı stansasy bar. Tipti, ol eldegi kez kelgen eń úlken úzdik saýda kompanııalarynyń ózi kooperatıvtiń múshesi, bir kooperatıvtiń ishinde kerek deseńiz, osyndaı on shaqty saýda kompanııasy bolady. Fermerler óndirgen taýarlyq ónimniń 80 paıyzy aýylsharýashylyq kooperatıvteri júıesi arqyly saýda núktelerine túsedi, al ónimdi ótkizý men óńdeý kooperatıvterde júz paıyz atqarylady. Munyń ózi ol elde kooperatıvterdiń myqty qalyptasqanyn kórsetedi. Iаǵnı, Elbasy aıtqan myqty kooperatıvter qurý is júzinde múmkin ekenin osy shetelderdiń tájirıbesinen kórip otyrmyz. Danııa men AQSh jáne basqa elder jaıly da osylaı júıelep aıtýǵa bolady. Bularda kooperatıvterdiń qu­ry­lymdyq júıesi qandaı aıqyn bol­sa, qarjylandyrý, qoldaý jáne bas­qa sharalary da sondaı aıqyn. Osyn­daı júıege olar 40-50 jylǵa, tipti ǵa­syr­larǵa sozylǵan qalyptasqan dás­túr­li sharýashylyqtary arqasynda qol jet­kizip otyr. Mundaı myqty kooperatıvter qurý – bizdiń bolashaqtaǵy negizgi mejemiz. Biz sheteldik tájirıbeni zerdeleý arqyly birneshe on jylda qandaı damý deńgeıine kóterile alatynymyzdy shamalaımyz. Biz kooperatıv qurý isindegi alǵashqy kezeńdegi jumystardy burynǵy keńestik tájirıbege súıenip, sony qazirgi zamanǵa saı jetildirip paıdalanǵanymyz jón. Sheteldikter 40-50 jyldan, tipti odan da kóp ýaqyttan beri qalyptasyp kele jatqan ózderiniń dástúrine súıendi. Sony jetildirip damytý arqyly búgingi bıikke qol jetkizdi. Sondyqtan biz de ózimizge burynnan tanys tájirıbege, dástúrge súıenýimiz kerek. Búginde ondaı tájirıbeni basynan ótkergen mamandar bar. Solardyń basyn qosyp jıi keńes qurý arqyly da naqty bir baǵytty aıqyndaýǵa bolar edi. Qazirgi qurylyp jatqan koopera­tıvterdiń keıbirinde agronom, mal dárigeri nemese taǵy sondaı eń qajetti mamandar tolyq bola bermeıdi. Arnaıy agronom ustap, oǵan aqsha tólegisi kelmeıdi. Jumystyń bárin ózi júrgizýge tyrysady. Bir sózben aıtqanda, qazirgi kooperatıvter qurý isinde jumysty júrgizý baǵytyn áli de kóbirek talqyǵa salyp, naqty baǵytty aıqyndaý qajet. Naýqanshyldyqqa boı aldyryp, bıyl 160 kooperatıv, kelesi jyly 200 osyndaı sharýashylyqty atústi qura salý bizdi kózdegen maqsatqa jetkizbeıdi. Onyń bári kóp ótpeı tarap ketip jatsa, qaıtyp bastaryn quraý tipten qıyn­ǵa soǵady. Sondyqtan eń abzaly – tá­jirıbeli mamandardyń sózine qulaq tú­rip, olardyń oı-pikirlerin ortaǵa salýyna múmkindik berý. Kóp talqyǵa túsip tabylǵan joldy tańdap alsaq, maqsatymyzǵa jeter edik. Amangeldi DÁÝRENBAEV, Májilis depýtaty