Sheber

«Meniń aǵalarym» sıklynan Ǵazız kóretin, sulý minez, sulý bilim, óner ıesi dosym, inim Zeınolla! Dos, aǵa kóńilden tileıtinim – senimen birge júrý, ózara birge eńbektený...

Muhtar Áýezovtiń qoltańbasynan.

V nachale bylo Slovo, ı Slovo bylo s Bogom, ı Slovo bylo Bog», dep bas­talady kókten túsken tórt kitaptyń biri Johannan jetken «Izgi habar». Oqyǵanda op-ońaı bir ǵana sóılem aýda­rýǵa kelgende zildeı aýyr. «Sóz» ben «Qudaıǵa» eshkimniń talasy joq shyǵar. Al «v nachalony» «bastapqyda», «al­ǵash­qyda» dep tárjimalasańyz, onsyz da kúr­deli oıǵa qurylǵan qıyn tirkes odan ári aýyr­laı túsedi. Sondyqtan dál osy araǵa túp-tórkini arabtan kelse de ana tilimizge áldeqa­shan kirigip ketken «áýeli» sózi suranyp-aq turǵandaı. «Bylony» «boldy» nemese «keldi» dep aýdara salýdyń da esh qıyndyǵy joq, biraq ol qımylsyz, qozǵalyssyz kelte tirkes bolyp shyǵady. «Boldy» men «keldiniń» ekeýinen de kókten túsken qudirettiń kúshi turmaq lebi de sezilmeıdi, al bizge alǵashqy tirkestiń ózinde-aq kıeli sáttiń jaqyndap qalǵanyn sezdiretin ıshara kerek. Jadyńdaǵy sózdik qordy silkip-silkip taǵy bir talpynys jasasań, «tústi» degen sóz keledi sanańa. Ejelden kók táńirge sıynyp qol jaıǵan kók túriktiń urpaǵy úshin osy sózdiń orny bólek. «Tústige» toqtar bolsaq, sabaqtasa baılanysqan sóılemniń alǵashqy tirkesi «áýeli sóz tústi» bolyp shyǵady. Ekinshi tirkeste: «Slovo bylo s Bogom» delingen. Másih jolyndaǵylardyń mundaǵy megzep otyrǵandary – ózderi birese Qudaı áke, endi birde Qudaı ul, taǵy birde Qasıetti rýh dep qaıta-qaıta qubyltyp júrgen Ǵaısa paıǵam­baryńyz. Iá, «Qasıetti Quran» Ǵaısa paıǵam­bardyń týra joldan taıqyp, adasqan pendelerin túzý jolǵa túsirý úshin Qudaıdyń qudi­retimen dúnıege kelgendigin qýattaıdy. Endeshe, ekinshi tirkestegi «bylony» «Sóz Qudaımen keldi» desek, biz kókten túsken Qudiretti adamzat balasyna jaqyndata túsemiz. Endi kókten túsip, jerdegi pendelerdiń qasyna kelgen Qudirettiń kim ekenin anyq­taýymyz kerek. Ol ózi ekeý me, álde jalqy ma? Sanańda sansyz kóp suraq jamyraıdy. Oǵan jaýapty «Sóz – Qudaı edi» degen úshinshi tirkesten tabasyz. Osylaısha «Injildiń» tórtinshi kitabynyń birinshi sóılemin tutastaı tárji­malar bolsaq: «Áýeli Sóz tústi, Sóz Qudaımen keldi, Sóz Qudaı edi», bolyp shyǵady. Jer betindegi bir jarym mıllıardtan astam musylman qaýymynyń qasıetti kitaby «Quranda» «Injil» kókten túsken tórt kitap­tyń biri retinde tanylady. «Injil» másih jolyn ustanýshylardyń ustanymy boıynsha tórt «Izgi habardan» turady. Johannyń jaz­ǵany sonyń tórtinshi kitaby. «Jazǵany» dep jańylysyp turǵan joqpyn. Árıne, musylman qaýymy tórt kitaptyń tórteýi de Uly Jara­týshynyń qudiretimen túsken dep sanaıdy. Biraq «Qurandaǵy» «Ǵımran» súresiniń 187-aıatynda: «Kezinde kitap ıelerinen kitap sózderin tolyq jetkizýge Alla ýáde aldy, biraq olar sertterinde turmady da kitap sózderin bolymsyz bedelge satty», – dep ashyq jazylǵan. Dintanýshylar «Táýrat», «Zábúr», «Injil­diń» adamdar qolymen jazylyp, san márte ózgertilip, tolyqtyrylǵanyn áldeqa­shan moıyndaǵan. Áýelgide kókten túsken «Injildiń» ornyn sansyz kóp «izgi habarlar» toltyrǵan. Injil­tanýshylardyń zertteýi boıynsha mundaı tanylmaǵan «izgi habarlardyń» sany jetpisten asyp jyǵylady eken. Resmı shirkeý «aı­qyshtyń tórt baǵyty» degenge saıyp, solar­dyń tórteýin ǵana tanyǵan. Ǵaısa paıǵam­bardy otyz kúmis sólkebaıǵa satatyn Iýda­nyń da óz «Izgi habary» bar. Osydan birneshe jyl buryn tabylǵan Fomanyń «izgi habary» da batysty dúr silkindirdi. Hrıstıan dinba­sylary másih qaýymyn sergeldeńge túsirgen álgi «habarlardy» suryptap, tórteýinen «Injil­diń» kanondyq nusqasyn túzip, ózge «habarlardy» túbi shıki – apokrıf dep ysy­ryp tastaıdy. Biz áńgime qylyp otyrǵan Johannyń jazǵan kitaby – tanylǵan tórteýdiń sońǵysy. Sonda qalaı bolǵany? Qudireti kúshti on segiz myń ǵalamdy jaratpas buryn áýeli Sózdi túsirgen be? «Injil» boıynsha dál solaı bolyp shyǵady. Sený úshin sana sarsańǵa, oı azapqa túsedi. Al eger basqa shapshyǵan ystyq qandy sýyq aqylǵa jeńdirip, kıeli sózdiń túp-tórkinine sabyrmen úńiler bolsańyz, onyń qupııasyna birtindep kóz jetkize bastaısyz. Shyr etip dúnıege kelgen sábıge at qo­ıylatyny sııaqty Uly Jaratýshy jandy, jansyzdy dúnıege ákeler aldynda at qoıyp, aıdar taǵýǵa tıis emes pe? Al sony sózben sıpattamaǵanda nemen belgileýi kerek?! Endeshe, áýeli Sóz túspegende, ne túsýi tıis?! Tipti adamzat ataýlyǵa jan bergen, til bergen Qu­daı­dyń qudaı ekendigin uǵyndyratyn qudirettiń ózi Sóz emes pe?! Iá, dúnıe Sózden turady, al Sóz Uly Jaratýshynyń ózimen kelgen qudiret. Bizdi qorshaǵan orta, jandy, jansyz tabıǵat bári Sózden quralady. Biz on segiz myń ǵalamdy, onyń barsha syry men sıpatyn Sózben tanyp, Sózben tańbalaımyz. Tipti adamzat áli ashpaǵan qubylystardyń qupııasy da Sózben jasyrylǵan. Bastaǵy oı, qoldaǵy qalam, aldyńdaǵy qaǵaz, dál qazir siz oqyp otyrǵan gazet, kitap, tipti ǵalamtordyń da sózben beınelengen óz ataýy bar. Olardyń ár tilde túrlishe tańbalanyp, alýan ataýdy ıelengenimen túp tórkini bir. Eger Sóz qudiret bolsa, eń qudiretti óner «sóz óneri» bolmaǵanda, ne bolýy múmkin. «Shahnamedegi» qaısybiri qııal­dan, qaısybiri ómirden alynǵan sansyz kóp patshalardy eske túsirińizshi. Solardyń atyn, búginde ózgeni qoıyp, óz jur­tyndaǵylardyń bireýi bilse, bireýi bilmeıdi. Al sóz óneriniń qýatymen ólmes týyndyny dúnıege ákelgen Fırdoýsıdiń dańqy áldeqashan álemdi sharlap ketken. Jahan­daǵy eń úlken qudirettiń «baılyq» ta, «bılik» te emes, «sóz», «sóz óneri» ekendigine budan artyq mysal keltirýdiń qajeti joq bolar. Sózdiń óner ekendigin adamzat damýynyń ár kezeńinde ba­tys pen shyǵystyń Arıstotel men Abaıǵa deıingi talaı da­nysh­pandary aıtqan, biraq «sóz óneri» degen saf altyndaı som ataýdy qazaq topyraǵynda týdyrǵan Alash ardageri Ahmet Baıtursynov bolatyn. Ahań­nyń atyn qoıyp, shyǵarmasyn da ataýǵa tyıym salǵan kezeńde bul termındi qazaq ádebıetinde jańa zamanǵa saı jańa mazmun berip túrlentken sheber Zeınolla Qabdolov edi. Endeshe, búgingi áńgime sóz óneriniń akademıgi, ardaqty Zekeń jaıynda bolmaq. Zekeń týraly jazam degeli qashan. Úıdegi, túzdegi, jıyn­daǵy, toıdaǵy, sansyz kóp kezdesýlerdegi qoıylǵan saýaldardan ózi týraly birdeńe jazǵym keletinin sheberdiń ishi sezse de eshqashan syr bildirgen emes. Men de asyl aǵanyń kózi tirisinde-aq úzik-úzik oılar retinde qaǵazǵa túse bastaǵan jazbalardyń she­berdiń ózi aıtatyn «bútin bitimge» aınalýyn kútip, oqıǵany asyqtyrýdy jón kórmedim. Basqalardyń qalaı jazatynyn qaıdam, mende áýeli taqyryp týady. «Sheber» sóziniń qazaq tilinde dál qansha maǵynasy baryn bilmeımin, biraq eń áýeli oıyma ár qazaqtyń qınalǵan, qysylǵan, tam­sanǵan, tańyrqaǵan kezde aıtatyn «o, sheber qudaı» degen tirkesi oralady. Árıne, jalba­rynǵan adamnyń aýzyna aldymen Jaratýshynyń túsýi ábden zańdy-aq. «Qudaıy» – túsinikti ǵoı, al «sheber» qaıdan shyqqan? Alla taǵalanyń Qasıetti Qurandaǵy 99 sıpatynyń ishinde «sheber» degen epıtet joq, biraq qazaq aıtqan jáne kelistirip aıtqan. Shyndyǵynda on segiz myń ǵalamdaǵy jandy men jansyz ataýlyny qıynnan qıystyryp jaratqan Qudiretti «sheber» demegende ne dersiz. Endeshe, Jaratýshymen birge jaralǵan Sóz ónerin ustanǵan ustazdy, ózim kórgen, bilgen, qazaqta qara sózden aldyna jan salmaǵan has talantty «sheber» demegende ne deıin. Shırek ǵasyr boıy nurly júzin kórip, sáýleli sózin estip, shýaǵyna jylynyp ósken­dikten be, bilmeımin, jazýǵa oqtalsam boldy, sheberdiń meıirban júzi kóz aldyma kelip, «oı, aınalaıyn-aı» degen maıdaqońyr daýsy qula­ǵyma jetkendeı bolady. Biz ýnıversıtetke ótken ǵasyrdyń 77-jyly tústik. San ataýlynyń sansyz kóp maǵynasyna shyrmaýyqsha shyrmalatyndardyń qatarynan bolmasam da, osy bir alshysynan túsken qos jetide erekshe bir kıe bar sııaqty kórinedi de turady. Bul О́mirbek Arystan­uly basqarǵan Qazaq ýnı­versıtetiniń dáýirlep tur­ǵan kezi edi. Qazaq­tyń bas ýnıversıtetiniń dárishana­lary men dálizderinde jıi ushyrasatyn mańdaıy kere­qarys nebir danyshpan­dar­dyń arasynan sheber dara­lanyp turatyn. О́ıt­keni, ol Alashtyń bas ki­tabyn jaz­ǵan, qazaqtyń ke­meńger jazýshysy Muhtar Áýezov­tiń ózine «ini-dos» bol­ǵan, «ǵazız kóretin, sulý minez, sulý bilim, óner ıesi» edi, eger buǵan uly Muhań­nyń shákirtimen «birge jú­rip, ózara birge eńbektenýdi» shynaıy tilegenin qosar bolsańyz, sheberdiń beınesi kóz al­dyńyzda áp-sátte-aq bıiktep, Alataýdyń shyrqaý shyńdarynan bir-aq shyǵady. Zekeń qazaq jeriniń nebir qatparly, qyr­tysty qıyry – Oıyl-Qıyl, Jem-Saǵyz, Edil-­Jaıyq óńirinde, keshegi Qaztýǵan, Shalkıiz, Dos­pam­betten tartyp, Mahambetke deıingi qazaq poezııa­synyń bar qudiretin sol kúıinde saqtaǵan salqar ólkede týyp ósti. Ákesi Qabdol ádemi, qo­ńyr daýsymen áýe­letip án sal­ǵan, kúmbirlete kúı tók­ken, tańdy tańǵa qosyp, qıs­sa-dastan­dardy jatqa aıt­qan ásem óner ıesi bolypty. Tipti Atyraý atyrabyna esimi belgili ataqty Naýsha seriniń janyna erip, taǵylym-tálimin alypty. Osynyń bári bala Zeınollanyń júregine ónerdiń shyraǵyn jaǵyp, qııalyna qanat bitiredi. Oraıy kelgende aıta ketken jón, ol ákesin erekshe jaqsy kórgen. Ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrip, Qabekeńniń dúnıe sal­ǵanyn estigende, esinen tanyp qalypty. Keıin ol ákesine degen bar mahabbatyn tuńǵysh ro­manynyń bas keıipkeri Taımannyń ákesi Dáý­renge tógip, qazaq ádebıetinde urpaǵynyń jolynda janyn qurban etýge ázir meıirban, qamqor ákeniń tamasha obrazyn somdap shyǵady. Qulaqta qalǵan án, kókeıde jattalǵan kúı bala Zeınollany óleń ólkesine alyp keldi. Onyń tyrnaqaldy týyndysy 7-synypta oqyp júr­gende-aq aýdandyq gazetke shyǵyp, shákirt kúninen bala aqyn atanady. Kópshiliktiń naza­ryna ilingen ol jergilikti aqyndar aıtysyna da qatysyp, úlken poetıkalyq janr­dy ıgerýge de batyl qadam basady. Kókqanat talaptyń al­ǵashqy poemala­rynyń fragmentteri ol mektepte oqyp júrgende aýdandyq gazetke basylady. Bir qyzyǵy, qazaqtyń arqaly aqyny Hamıt Er­ǵalıev Jambylǵa bata bergen Sú­ıin­baıdaı oqýshy Zeınollaǵa bir qys ustazdyq etip, onyń balaýsa talantyn ushtaıdy. Keıin ýnıversıtetke túskende, óleńderi da­ýylpaz aqyn Qasym Amanjo­lovtyń ózinen maqtaýǵa ıe bolyp, «Pıoner Murat» atty poemasy arnaıy júlde alady. Kóp uzamaı tańdaýly óleńderi toptama jınaq­qa kirip, tipti Ábilahat Espaevtyń mýzy­kasyna jazǵan «Jaıyq qyzy» áni respýb­lıkalyq ra­dıo­nyń efırinen túspeı, búkil qazaq dalasyn sharlap, sol zaman jastarynyń súıikti ánine aınalady. Osylaısha ǵalymdyǵymen qatar aqyn retinde respýblı­kalyq dárejede tanyla bastaǵan jas Zeınollaǵa: «Sen endi óleń jazýdy qoı», – dep qatal úkim aıtqan da sol Hamań bolyp­ty. Dál sol oqıǵadan keıin ol óleń jazýdy birjolata doǵarsa da, názik lırızm men poetıkalyq aǵyl-tegil talant onyń prozasy men ǵylymı shyǵarmalarynyń ajyramas altyn tinine aınalyp sala beredi. Qyrqynshy, elýinshi jyldardaǵy qazaq jastarynda dala kezip, ken qazyp, halqyn qısapsyz mol qazynaǵa keneltsem degen romantıka basym boldy. Oǵan 1946 jyly Ulttyq Ǵylym akademııasynyń ashylýy jáne óz qolymen onyń irgesin qalap, Odaq moıyndaǵan áıgili ǵylym ordasyna aınaldyrǵan qazaqtyń uly ǵalymy Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń tańǵajaıyp eńbegi sebepker boldy desek, shyn­dyqtyń aýylynan shyǵandaı qoımaspyz. Endigi jerde qazaq jastary buryn ózderine tańsyqtaý bolyp kelgen kenshi, ınjener mamandyqtaryn ıgere bastaıdy. Solardyń alǵashqy lebinde qazaq jeriniń qos qıyrynan kelgen eki dos, keıin el tanyǵan qos akademık Evneı Bóketov pen Zeınolla Qabdolovtar boldy. Zekeń birinshi semestrden soń ulttyq ýnıversıtetke aýysyp, birjolata uly Muhańnyń sheberhanasyna ótedi. Zekeńniń ýnıversıtetke aýysýy «Meniń Áýezovimde» óte ádemi beınelengen. Avtordyń ózi ómir boıy «atamnyń atynan keıingi ystyq ataý» dep erekshe qurmettep ótken ýnıversıtet – akademıktiń ózi jáne onyń kóptegen keıipker­leriniń basynan ótken bar oqıǵalar toǵysatyn basty arena. Eger sheberdiń ómir boıy jazyp ótken basty shyǵarmasynyń bas keıipkeri Áýezov bolsa, qosalqy keıipkeri – ýnıversıtet. Onyń shyǵarmalarynda ýnıversıtet – tórt qabyrǵadan turatyn kádimgi ǵımarat emes, únemi qımyl-qozǵalys, qaqtyǵys-serpilis ústindegi, tipti adamdardyń qýanysh-renish, qaıǵy-muńyna ortaqtasyp, únemi qoldap, qorǵap otyratyn, sheberdiń óz tilimen aıtar bolsaq, «jer betindegi eń qasterli oryn». «Adamdar zerdesinde ushqyn atyp, jalyn shashyp, máńgi-baqı mazdap turǵan» ýnıversıtet Zekeń úshin áýelgide eseıý mektebi bolsa, keıin búkil ómiriniń mán-maǵynasyna aınalady. Ýnıversıtet sheberdi ádebıet álemine ákeldi. Alǵashqy óleń, poemalary, tipti «Sert» atty áńgimesine deıin respýblıkalyq basylymdarda jarııalanyp úlgergen jas qalamger nebári 20 jasynda Jazýshylar odaǵyna múshelikke qabyl­danady. Bul sol kezeń úshin asa úlken jetistik, erekshe mártebe bolatyn. Araǵa segiz jyl sa­lyp, áýeli «О́mir ushqyny» povesi, keıin «Jalyn» romany jaryq kórdi. Az ǵana ýaqyt ótkende «Biz janbasaq» atty qos romannan turatyn dılogııaǵa aınalǵan osy týyndy jazýshy Z.Qabdolovtyń sýretkerlik talantyn ádebı ortaǵa sózsiz moıyn­datqan kesek týyndy retinde tanyldy. Uly Muhańnyń tálim-tárbıesin kórip qana qoımaı, ony sulý minez, sulý ónerimen tánti etip úlgergen jas jazýshy qazaqtyń asa bıik talǵamdy zııaly azamaty Ilııas Omarovtyń sózimen aıtqanda, «ádebıet esigin úlken ádeppen, uıań minezben, jumsaq lebizben ashty». Bul qos roman áldeneshe ret basylyp, orys, tipti shetel tilderine aýdarylyp, ádebıetsúıer qaýym men ádebıettanýshy ǵalymdar tarapynan óz baǵasyn, baǵasyn ǵana emes, tipti Odaqtyń sol kezdegi mártebeli syılyǵyn da alyp úlgergendikten, ony taldaý bizdiń maqsatymyzǵa jatpaıdy. Degenmen sheberdiń nege osy taqy­rypty tańdaǵanyna toqtala ketken jón sııaqty. Ýnıversıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrgende Zekeńniń ákesi dúnıe salady. О́zi ómir boıy munaıshylyqty kásip etip qana qoımaı, ulynyń da osy kásipti tańdaýyna yqpal etken aıaýly ákeniń beınesi jas jazýshynyń kúndiz-túni esinen shyqpaıdy. Áý basta ózi tańdaǵan kásipti mansuq etkeni bar, ulynyń munaıshy bolǵanyn kórsem dep armandaǵan áke amanatyn attaǵany taǵy bar – jazýshynyń jan dúnıesi alaı-túleı kúıge túsedi. Osy ekiudaı hal názik jaratylysty jazýshyny syrttaı romantıkasy basym kórinse de ıleýi de, ıgerýi de qıyn munaıshylar taqyrybyna alyp keledi. О́zi munaıshy otbasynda týyp, eńbek jo­lyn munaıshylyqtan bastaǵan, tipti osy kásip mamandyǵyn daıyndaıtyn joǵary oqý ornynda bir qys oqyǵan Zeınolla bul taqyrypty attap óte almaıdy. Onyń ústine qazaq prozasynda Qabdolovqa deıin munaı­shylar ómirine qalam tartqan jazýshy bolǵan emes. Sodan bolar, ol áýeli «О́mir ushqyny» atty shaǵyn povespen taqyrypqa barlaý jasap, alǵashqy qadamy sátti bolǵan soń ony «Ushqyn» atty kúrdeli romanǵa aınaldyrady. Jotaly romandy ádebı qaýym jamyraı maqtap, avtordan onyń jalǵasyn kútken kezde jazýshy «Jalyndy» dúnıege ákeledi. Munyń dáleli – «Ushqyndaǵy» jazýshy­nyń bar qalamgerlik qýatyn tógip, erekshe shabyt, shyn peıil, mol meıirmen sýrettelgen qamqor áke Dáýrenniń prototıpi – sheberdiń óz ákesi Qabdol ekendigi. Jazýshy ómirinen habardar oqyrmanǵa bul birden ańǵarylyp turady. Jilikti shyǵarmalaryn bylaı qoıǵanda, qarapaıym maqalasynyń ózi arnasynan asyp-tasyp, shalqyp-tógilip jatatyn jazýshynyń talantqa da, tanylýǵa da tarlyq etetin ju­mysshy taqyrybyna kelýi kezinde ózin munaı­shy kásibine baýlyp, bastaǵan isin alǵa aparar dep úmit etken ákesine som shyǵarmamen eskertkish soǵýdan týyndady dep nyq senimmen aıtýymyzdyń syry osynda bolsa kerek. Qos roman ádebıette jaqsy baǵalanyp, zııaly qaıratker I.Omarov, talǵampaz talant ıesi Ǵ. Músirepov, bilimpaz synshy M. Qara­taev bastaǵan ýáli aýyzdar oń baǵasyn berdi. Zekeń uly Muhań úlgisimen jurt maqtaǵan romandy dramatýrgııa tiline kóshirip, alǵa­shynda «Qabenniń qubylystary» (atynyń ózi Muhańnyń «Qasenniń qubylystaryn» eske túsirip turǵan joq pa) degen atpen kitabı nusqasyn jazyp, ol sahnaǵa qoıylar kezde artyq sóz, áreketsiz keıipkerlerden aryltyp, «Sónbeıtin ot» atty tegeýrindi dramalyq shyǵarmaǵa aınaldyrady. 1967 jyly M. Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń sahnasynda S.Qojamqulov, N.Jantórın,   Y.No­­ǵaıbaev, M.Súrtibaev, Sh.Mýsın, K.Qar­my­sov, Z.Sháripova, E.Jaısańbaev sııaqty qazaq teatr óneri tarlandarynyń qatysýymen zor tabyspen sahnalanǵan bul drama Zekeńniń dramatýrgııa janryndaǵy bási de erekshe ekendigin tanytty. «Biz janbasaq» birneshe tilge aýdarylyp, aldy tipti alys shetelderde basylyp, «Són­beıtin ot» akademııalyq teatr sahna­synda mazdap janǵannan keıin Zekeń ózin jylymdaı tartyp bara jatqan munaıshylar taqyry­bynan, tipti kórkem proza men dramatýrgııadan alshaqtap, basy bútin ǵylymǵa den qoıady. Ýnıversıtet bitirgen soń bes jyl boıy qanatynyń astyna alyp kelgen uly Muhań Zeınollany ózi dáris beretin kafedraǵa oqytýshylyqqa aldyryp, ustazdyqqa baýlı bastaıdy. О́zi qoltyǵynan demep, shákirtine «ádebıet teorııasy», «ádebıettaný» pánderine túren túsirtedi. Ustazben birge eńbektený baqyty tym uzaqqa barmady. 1953 jyldyń sáýir aıynda Áýezovtiń basyna ekinshi márte qamaýǵa alyný qaýpi tónip, ol jasyryn túrde Máskeýge attanýǵa májbúr bolady. Áýezovti áke tutyp, ózi aıtqandaı, «ólerdeı» jaqsy kórgen Zeınollaǵa ýnıversıtet qańyrap qalǵandaı áser etedi. Osy kezde talantty jasty qazaq zııalylary komsomoldyq qyzmet­ke, qyzmet bolǵanda respýblıkalyq dáreje­degi jaýapty qyzmetke tartady. Ary qaraı adam aıtsa nanǵysyz bul oqıǵa bylaısha órbıdi. Respýblıka jastarynyń sol kezdegi bas­shy­sy Saǵyndyq Kenjebaev Zeınol­lanyń kandıdatýrasyn aldyn ala Qazaqstan kom­partııasy ortalyq komıtetimen kelisip, ony jaýapty qyzmetke usynǵan kepildeme-usy­nysty Zekeńniń óz qolyna ustatyp, Máskeýge attandyrady. Kóterińki kóńilmen vokzalǵa kelgen ashyq aýyz jas áldebir «ardagerdiń»: «Myna bir hatty Odaqtyq komsomol hatshysy Stepanovqa tapsyra salshy» degen usynysyn jerge tastamaı, ony ózi áńgimelesýge kelgen adamnyń qolyna us­tatady. Konvertte kezinde M.Áýezovtiń sońyna sham alyp túsken Nur­shın degen sumy­raıdyń Zeınollany «Keńes­terdiń qashanǵy qas dushpany, ultshyl, ala­shordashyl M.Áýezovtiń quıyrshyǵy. Mun­daıdy komsomol­daǵy jaýapty qyzmetke qoıý bolshevızmniń bolashaǵyna balta shabýmen birdeı» degen syńaıdaǵy sandyraǵy jazylǵan bolyp shyǵady. Qashanda kóńili qaǵazdaı ap­paq Zekeń ózin osylaı «jerden alyp, jerge salǵan» qaralaý hatty Odaqtyq komsomol hat­shysynyń qolyna osylaısha tapsyrǵan eken. Komsomolǵa usynǵan kandıdatýrasy ońbaı súringen ańǵal jasqa eldegi aǵalary taǵy da qamqor kóńilmen qol sozyp, oǵan «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýr­nalynyń bas redaktor­lyǵyn usynady. Zekeń kele sala shalajansar jýrnaldyń tamyryna qan júgirtip, jan bitiredi. Aqyn­jandy bas redaktor jýrnaldyń atyn «Jul­dyz» dep jaınatyp qana qoımaı, mazmunyn da jarqyrata ózgertip, ony jylymyq kezeńniń shýaǵyna sengen jas talanttardyń batyl oıly ádebı trıbýnasyna aınaldyrady. Kóp uzamaı basyna tóngen pále-jalanyń bárinen arylyp, uly Muhań da búkil ataq-dańqymen elge oralady. Ustaz úshin eń bir jemisti de jeńisti kúnder bastalady. Muhań jas býynnyń talantty, talapty ókili retinde Zekeńdi erekshe jaqsy kórdi. О́miriniń ár kezeńinde baýyryna basyp, qana­tynyń astyna alyp, aǵalyq, ustazdyq qamqor­lyǵyn aıamady. Asa zor dańqpen elge oralǵan uly Muhańnyń demeýimen 30-ǵa tolar-tolmas jastaǵy Zeınolla Ortalyq partııa komıte­tiniń sektor meńgerýshisi qyzmetine joǵary­la­tylady. Bılik ataýly partııanyń qolynda bol­ǵan sol zaman úshin bul asa úlken laýazym edi. Qatań qaǵıdaǵa negizdelgen qasań ortada eki jylǵa jeter-jetpes qyzmet atqarǵan Zekeń budan keıin taǵy bir jarym jyldaı «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory bolyp qyzmet atqarǵan soń birjolata týǵan ýnıversıtetine qaıtyp oralady. Onyń budan keıingi búkil ómiri osy bir kıeli shańyraqta ótti jáne bul sheber úshin ómiriniń eń bir baqytty jyldary boldy. Endigi jerde ýnıversıtet taqyryby onyń máńgilik maqtan-jyryna aınaldy jáne ol kezeńdegi ǵajap ómiri jaıly Zekeń «Meniń Áýezovimde» móldirete jazdy. Eger munaıshylar taqyryby qalamger Qabdolovtyń alýan janrda jerine jetkize jazyp, keıin múlde qaıtyp oralmaǵan taqy­ryby bolsa, «Áýezovti» ol ómir boıy jazyp ótti. Zekeńniń bul taqyrypqa kelýiniń óz qyzyq. Muhańnyń dúnıe salǵanyna eki jyl ótkende Zekeń Shyńǵys Aıtmatovpen Almaty­nyń irgesindegi shıpajaılardyń birinde demalady. Bir-birin burynnan biletin eki dos únemi áńgime-dúken, syr-suhbat quryp, ózara pikirlesip júredi. Osyndaı keshterdiń birinde Shyńǵys oǵan ınstıtýtta oqyǵan dosynyń basynan ótken áserli áńgimeni aıtyp beredi. Jaqsylyq jasaýǵa kelgende janyp túsetin Zekeń oǵan: «Sen muny jazýyń kerek», dep sońynan qalmaıdy. Tipti dastarqanǵa otyrǵan saıyn: «Qyzyl alma qaıda?» dep mazasyn ala bastaıdy. Aqyry Shyqań sol demalys úıinde «Qyzyl almany» jarqyrata jazyp jáne ony dosy Zeınolla Qabdolovqa arnaıdy. Oryssha jazylǵan bal shyryndy áńgimeni Zekeń taban astynda kelistire qazaqshaǵa aýdaryp, «Jul­dyzda» jarııalaıdy. Dál osy joly Zekeńniń uly ustazy týraly qansha aıtsa da súıispenshilikke, inilik izetke, shákirttik adal peıilge toly úlbiregen áńgime­lerine tánti bolǵan qyrǵyz klassıgi oǵan Áýezov týraly mindetti túrde jazý kerektigin qıyla ótinedi. Shyqańmen bolǵan osy bir shyn kóńildi syr­lasýdan keıin Áýezov álemi Qabdolov shyǵar­mashylyǵynyń ózegine aınalyp shyǵa keledi. Árıne, Sheber ózine ómir boıy azyq bolar taqyrypqa Muhańnyń kózi tirisinde-aq kelgen. Áýeli uly jazýshy qalamynan orys tilinde týǵan úlkendi-kishili maqala, baıandamalardy tigisin jatqyza qazaqshalaǵan jáne onyń bul eńbegine Muhań óte joǵary baǵa bergen. Muhańnyń jetekshiligimen Abaıdyń lırıka­syn zertteý obektisi etip alǵan. Tipti usta­zynyń kóz aldynda 1957 jyly «Abaı» epo­peıa­sy týraly tereń mazmundy baıandama da jasaǵan (onyń kitabı nusqasy «Meniń Áýezovimniń» sońynda «Tasqa til bitirgen» degen shaǵyn maqala kúıinde berilgen). Son­dyqtan Zekeńdi Muhtar Áýezov taqyrybyna jetektep ákelgen Shyńǵys Aıtmatov edi degen ushqary uıǵarym jasaýdan aýlaqpyz. Degenmen, Áýezov taqyrybyn ǵylymı jaǵynan zerdelep qoımaı, ádebı-kórkem ádispen zerleýdi usynǵan Aıtmatov ekeni anyq. Sonyń alǵashqy qarlyǵashy retinde Zekeńniń «Ǵu­lama» atty estelik turpatty alǵashqy essesi 1967 jyly jaryq kórdi. Keıin «Meniń Áýezovimniń» ózegine órilgen ózge týyn­dylary dál osyndaı tildik, stıldik sıpatta ár jyldary jaryq kóre bastady. Sonymen, «Meniń Áýezovim» qandaı kitap? ózi ádebıet teorııasynyń akademıgi sanalatyn avtor kitap janryn roman-esse dep aıqyndaǵan. Bolashaqta janrǵa baılanysty pikirtalas týyndaıtynyn aldyn ala bajaı­laǵan avtor oǵan epıgraf retinde Balzak, Baıron, Gıýgo, Jorj Sand, Týrgenev jáne ákeli-balaly Dıýmalar týraly tamasha ómir­baıandar, tutas romandar serııasyn týǵyzǵan áıgili fransýz jazýshysy Andre Morýanyń «Etot janr – gıbrıd. V etom romane net nı strogostı, nı… Vprochem on ı ne pretendýet na eto, ego harakternaıa cherta – ıntellektýalnaıa ıgra ýma», – degen sózderin alǵan. Osy epıgraftyń ózinde kóp ıshara bar. «Meniń Áýezovim» – kórkem oıdyń jemisinen týǵan kóp romandardyń biri emes, ómirdiń ózinen, tipti ózeginen alynǵan kelisti týyndy. «Meniń Áýezovim» – romanǵa qoıylatyn qatań talappen shekteýge bolmaıtyn shyǵarma. Munda Morýa aıtqandaı estelik, esse, áńgime, ocherk, resenzııa, maqalaǵa deıin mıdaı ara­lasyp ketken. Dál osyndaı janrlyq jigin anyqtaý qıynǵa soǵatyn «Stambýl: estelikter men shahar» atty shyǵarmasy úshin túrik jazýshysy Orhan Pamýk Nobel syılyǵyn aldy. Kitaptyń janry týraly oı júgirtkende onyń avtory maǵan boz dalada jer tanabyn qýyra shapqan teńbilkóktiń ústindegi kánigi kókparshyny elestetedi. Oǵan ońy men soly birdeı. Ońaılyqpen eshkimge jetkizbeıdi, al jete qalǵan jan bolsa kók serkeni bult etkizip, birese oń jaǵyna, birese sol jaǵyna oınatyp, oıyna kelgenin isteıdi. Antalaǵan áleýmettiń degbirin alyp, qýyp jetkenniń dedigin basý úshin shyqqan quddy bir quıyn dersiz. «Maǵan qylar qandaı dármeniń bar» degendeı oıǵa tússeń oıran salyp, qyrǵa salsań qyrqaǵa shyǵyp, tómendegi tobyrǵa tákap­parlana qaraıdy da turady. Bar janrdy teorııalyq turǵydan da, tvorchestvolyq jaǵy­nan da tereń meńgergen Qabdolovtaı kemel talant ıesi roman-essede ǵylymı oı-sanamen ushtasatyn kórkem prozanyń úlkendi-kishili bar janrynyń múmkindigin sheber paıdala­nyp, qıynnan qıystyryp jol tapqan. San júlgeden bastalyp, alýan jylǵadan jınalǵan «Meniń Áýezovim» sheberdiń ózi ǵana tapqan, qaı oqyrmanǵa bolmasyn erekshe shýaq syılaıtyn jyly aǵysta toǵysyp, ortaq taqyrypta tabysady. Ol qandaı taqyryp? Endi osyǵan keleıik. Ol – mahabbat taqyryby. Iá, esh tańdan­baı-aq qoıyńyz. «Meniń Áýezovimniń» basty ta­qyryby – mahabbat. Mahabbat bolǵanda, áde­bıettegi eki shyǵarmanyń biri arnalǵan ásheıin «kúıdim-jandymǵa» qurylǵan mahabbat emes, shákirttiń ustazǵa degen eń izgi, eń ińkár kóńilden týǵan tumadaı tunyq mahabbaty. Ashylyp, syrlasqan kúnderdiń birinde: «Muhańdy erekshe jaqsy kóresiń-aý, sen», – deıdi Shyńǵys. «О́lerdeı», – dep jaýap qatady sheber. Osy bir jalǵyz aýyz sózde qanshama tereń, taza mahabbat jatyr. Bul ustazyn búkil jan-dúnıesimen shyn berile, úzdige jaqsy kórgen shákirttiń shynaıy mahabbaty. Iá, ustaz týraly shyǵarma da qazaq ádebıe­tinde az emes. Biraq sonyń qaı-qaısysynda bolmasyn, ustaz ben shákirttiń, avtor men keıipkerdiń arasynda kózge de, kóńilge de birden túsetin araqashyqtyq bar. Sheberdiń qolynan shyqqan týyndyda osy ekeýi birigip, tutastanyp ketken. Tipti ara jigi de bilinbeıdi. Ony «Meniń Áýezovim» degen kitaptyń aty ustap tur. «Qulynym meniń» dep bóbegin baýyryna basqan ananyń qushaǵynan náres­tesin ala almaıtynyń sııaqty, «meniń» dep úzdikken shákirtti kemeń­gerdiń keń qushaǵynan alý da múmkin emes. Demek, «Meniń Áýezovim» – mahabbatqa tun­dyrylǵan týyndy. Baıqaısyz ba, kitapta ushtasqan úsh uǵym: ustaz, ýnıversıtet, shákirt sheberdiń ózi týdyr­ǵan «bútin bitimge» aınalyp ketken. Árıne, romandaǵy basty keıipker – Áýezov. Sheberdiń qolynan shyqqan kemeńger obrazynyń monýmentaldyǵy sonshalyq, onyń beınesi quddy bir taý tasynan qashalǵan alyp eskertkish sııaqty bolyp shyqqan. О́miriniń ár kezeńinde balaǵynan alǵan, etekten tartqan, baltyryn qapqan, shaýjaıyna jarmasqan, tipti jaǵasynan alǵan sámsúgir, qarabujyr, shıkil­sarylardyń tyshqan-tirlikterine danysh­pannyń aspanmen talasqan alyp beınesi keshirimmen qaraıtyn sııaqty. «Meniń Áýezovim» – alýan túrli adamdardyń ǵajaıyp portretter galereıasy. Oıdan shyǵa­ryl­ǵan bireýi joq. О́mirde bolǵan, keıbiri áli kúnge deıin ortamyzda júrgen keıipkerler. Men Zekeńmen talaı márte ustaz ben shákirt, aǵa men inideı aqtaryla áńgimelesý baqytyna ıe bolǵan janmyn. «Meniń Áýezovimdi» de qoljazbasynan oqydym. Sheberden sýyrtpaqtap syr tartqan kóp suhbattardan uqqanym: avtor solardyń birsypyrasynyń aty-jónin ádeıi ózgertken. Qashanda sypaıy Zekeń keıbirin ádep saqtaý úshin, endi birin daralaý, minezdeý, músindeý, jınaqtaý, tıpteý úshin, bir sózben aıtqanda kórkem proza krıterııine jaqyndatý úshin jasaǵan. Kózi tirisinde talaı basylym­darǵa san suhbat bergen sheber solardyń birde-biriniń naqty túrde atyn atap, túsin tústegen emes. «Aıtpasa sózdiń de atasy óletindikten», sol shyndyqtyń betin ashýǵa talpynys jasap kóreıik: Beket Beketov – Evneı Bóketov, Mergen – Safýan Shaımerdenov, Esenbek – Tursynbek Kákishev, Belgili Bekeı – Belgibaı Shalabaev, Dúısen Baıkenjın – Beısenbaı Kenjebaev, Shoı Ǵalıev – Hanǵalı Súıinishálıev, Dos Táki­mov – Ysqaq Dúısenbaev, Máken Aısına – Más­ken Sarmýrzına, Qarabujyr – Nurymbek Jandildın, Sámsúgir Surshın – Nurshın. Buǵan qarap romanda Áýezov zamandas­tarynyń báriniń aty-jóni ózgerip túsken eken degen uǵym qalyptaspaýy kerek. Uly jazý­shynyń ósken, óngen ortasy, jaqyn-jýyǵy tú­geldeı óz jónimen, óz atymen shyǵarma tórinen oryn alǵan. Daralaýdy da, qaralaýdy qajet etpeıtin S.Muqanov, M.Ǵabdýllın sııaqty keıipkerler de óz atymen atalady. Sheber salǵan portretter qandaı deseńshi. Kóreıik. Siz de nazar salyńyz. «Maǵan burylǵan sátte baıqap qalam, at jaqty, ashań betiniń bar kózge túser jerin mu­ryn basyp qalǵan shoqybel uzyn muryn qabaqtan tómen oqtaýdaı salbyraı bere qaq orta­synan kúrt synǵan da jebedeı súıir ushy­men ústińgi erindi ústinen orap baryp aýyzǵa shókken. Sonda shynynda da betiniń bári muryn sekildenip ketedi. Munyń esesine betten kózge tıgen oryn tym tapshy: pyshaq syrtyndaı ǵana jyrtyqtan syǵyraıa jyltyraǵan kishkene kóz isingen úlken murynǵa jaraspaıdy, bettiń shyr­qyn byt-shyt buzyp tur. Biraq osy kózdiń «su­lýynan jylýy» kóp, uıań, buıyǵy, momyn; janarynan nury da jumsaq, jubaý, kirpigin jabyrqaý muńmen kireýkelep, kisige birtúrli elbirep, esirkeı qaraıdy». Bul – qazaqtyń ardaqty jazýshysy Safýan Shaımerdenovtiń stýdent kúngi sýreti. «Qarasur jigit bir kórmege áp-ádemi, qyr muryn, atjaqty, ashań. Kóziniń sharasynda aqyl men ashý oty aralas janady. «Ashýsyz – aqyl tul» degen bar, asyly, aqyl oty mazdaǵan jerde ashý shoǵy qosyla qozdasa, sol – abzal! Jalǵyz-aq, osy jigittiń osynaý áp-ásem keskin-keıpinde «osy qalaı» bir jer bar: nege ekenin, neden ekenin kim bilgen, kóziniń asty kóne syrnaıdaı jıyrylyp jatqan qyrtys-qyrtys ájim. Ájim­niń qalyńdyǵy sondaı, kúzgi tań atyp, kún shyqqanda shóp basyn shıyrlaı shyrmaı júzip júretin shubalań mızam sekildi kóz mańyn túgel aıǵyzdaǵanmen turmaı ústine shyǵyp, kirpikke ilinip, kózdiń qarashyǵyn shy­ra­symen qosa jasyryp, jym-jylas qymtap tastaıdy eken». Bul – búgingi akademık Tursynbek Kákishevtiń jigit kúngi kelbeti. «Shatyn aıyra tómen salbyraǵan bir qushaq qanar-qarnyn aıtpaǵanda, tipti búıir-búıirdiń ózi pil saýyrlanyp belarqaǵa qaraı aýnaı aınalyp ketken. «Bette de kem degende bir-bir kılodan et bar-aý», dep oıladym. Shyqshytty, salpy erin; ıek degenińiz jaqpen jiksiz jalǵasqan buǵaqqa kirip joq bolǵan; al muryn qos judyryqtaı túıilgen eki bettiń ortasyna qystyrylyp qalǵan da, semizdikten jumylyp ketken kóz ornynda kózildiriktiń qos shynysy ǵana jyltyrap tur. Kózildiriktiń saby samaıdy júlgeleı janshyp baryp sol arada qyltıǵan bir shemirshekke áreń ilingen. Sol shemirshek, sirá, qulaqtyń sheti bolýǵa tıis». Bul – belgili folklor zertteýshisi, akademık Ysqaq Dúısenbaevtyń shyn sheberdiń qolynan shyqqan qaıtalan­bas kelbeti. Eger siz osynyń bárine bas keıip­kerdiń kókala bult sekildi kók mamyq shashy, syzatsyz, qylaý­syz, shylaýsyz dań­ǵaıyr mańdaıy, qarasynan góri aǵy basym kózi, jylt-jylt ushqyn shashqan qıyǵy, kermıyq, kerbez pishini, keń ıyq, kóterińki keýdesi, tolyq denesin aýyr qozǵaǵan, yrǵala basqan júrisi, tipti oryndyqqa otyryp, tize búgisine deıin bar bolmysymen ózinshe aıtqanda «keýdesindegi kúlli diriliniń túısinisimen» jazylǵan Qabdolov qalamynan uly Ustazdyń eshkimge uqsamaıtyn ǵajaıyp portretin qosar bolsańyz, «Meniń Áýezovim» romany sózben somdalǵan «qaıta­lanbas portretter galereıasy» bolyp shyǵady. «Meniń Áýezovim», árıne, zaman týraly roman. Qııaldan týǵan qaıdaǵy bir kommýnıstik murat úshin áke balaǵa jaýyǵyp, bala baba­synan bezingen, aqı­qatty aı­týdy bylaı qoıyp, izdeýge tıym salyn­ǵan, bi­riniń biri aıa­ǵynan sha­lyp, jaǵa­synan al­ǵan sur zama­nnyń sur­ǵylt beınesi de asqan sýretkerlikpen beınelengen roman. Zekeń «Meniń Áýez­ovimdi» uzaq jazdy. О́zine tán uqyptylyq­pen san ret túzep, kúzep, árlep, ádemilep jazdy. Aragidik res­pýb­lıkalyq baspa­sóz­de úzindileri ja­rııa­lanyp, ony shyǵar­ma­nyń jazylyp jat­qa­nynan habardar qa­ýym izdep júrip oqy­dy. Ádebı, ǵylymı jurt­shylyq óte joǵa­ry ba­ǵalap, roman-esse Qa­zaq eliniń eń márte­beli marapaty – Memlekettik syılyqqa ıe bol­dy. Munyń bári she­berdiń mereıin ósi­rip, Zekeń roman­nyń ekinshi kitabyn jazýǵa otyrdy. Taǵdyr oǵan bul ki­tapty aıaqtaýdy buıyr­mapty. Sonyń ózinde «Meniń Áýezo­vim» Muh­tar Áýezov týraly tereń tebirenispen ja­zylǵan úzdik tý­yndy retinde ult áde­bıetiniń tórinen oıyp turyp oryn aldy. Sheber ómiriniń ba­sym bóligin, óziniń ekin­shi úıi bolǵan ult­tyq ýnıversıtette ót­kizdi. Ustazdyq atty uly kásipti ustana júrip, «Sóz óneri» atty óleń tilimen ja­zylǵan ómirsheń oqý­lyq­ty dúnıege ákeldi. Eger «Meniń Áýezovim» sheberdiń qalam­gerlik qarymyn tanytqan kitap bolsa, «Sóz óneri» Qabdolovtyń ustyny myqty ustazdyǵyn aıqyn­daǵan týyndy boldy. Jas ustaz Zeınolla Qabdolov 1961 jyly alǵash ret stýdentter men aspıranttarǵa arnal­ǵan «Ádebıettaný» baǵdarlamasyn jasaıdy. Arada toǵyz jyl ótkende osy baǵdarlama boıynsha oqylǵan dáristeri negizinde «Ádebıet teorııasynyń negizderi» degen atpen jańa oqýlyq shyǵarady. Dál osy oqýlyq 1976 jyly túbirimen óńdelip, tolyqtyrylyp, «Sóz óneri» degen atpen jaryq kórdi jáne ol ustazdyń kózi tirisinde áldeneshe ret basylyp, qazaq fılologtarynyń birneshe býynyn tárbıelegen ádebıet teorııasynyń bas oqýlyǵyna aınaldy. Árıne, ádebıet týraly oqýlyq qazaq ádebıetinde Qabdolovqa deıin de bolǵan. Onyń tól basynda Ahmet Baıtursynovtyń «Ádebıet tanytqyshy» tur. Budan keıin Qajym Juma­lıevtiń «Ádebıet teorııasy» (1938) men Esma­ǵambet Ysmaıylovtyń «Ádebıet teorııasynyń negizderi» (1940) kitaptary jaryq kórdi. О́zine deıingi qazaq ádebıettaný ǵylymynda jınaq­talǵan bar tájirıbeni túp-tamyrymen júıe­legen «Sóz óneriniń» alǵashqy basylymynda Ahań týraly bir aýyz sóz bolǵan joq. Kezinde osyny san-saqqa júgirtýshiler de boldy. Onyń aqıqatyn Zekeńniń ózi-aq aıtty. Ol 1995 jyly ádebıettaný ǵylymynyń basy, ortasy jáne aıaǵy bolatyny týraly pikirdi alǵa tarta kelip: «Basy – jıyrmasynshy jyldary jazylǵan Ahmet Baıtursynovtyń «Ádebıet tanytqyshy», ortasy qyrqynshy jyl­darǵa taıaý basylyp shyqqan Qajym Juma­lıevtiń «Ádebıet teorııasy» men Esmaǵambet Ysmaıylovtyń «Ádebıet teorııasynyń negizderi», aıaǵy alpysynshy jyldardyń basynda jazylyp bitip, jaryq kórgen Zeınolla Qab­dolovtyń «Ádebıet teorııasynyń negizderi» («Sóz óneri»). Ahań joqta bizdegi ádebıet basy joq keýde sekildi edi. Al basy joq dene bola ma? Qaıteıik, bolady dep keldik». Akademıktiń aǵynan jarylyp aıtqan osy sózderi sol kezdegi kúńkil-súńkildi kúl-talqan etti. Ádebıettiń úzdiksiz ósip, órkendep otyrýymen birge ádebıettaný ǵylymy da udaıy jańaryp, jańǵyryp otyrady. Tipti biryńǵaı partııalyq basshylyq ústemdik etken Keńes Oda­ǵy kezinde resmı oqýlyqtar retinde usynylǵan Abramovıch, Tımofeevterdiń kitaptaryndaǵy teorııalyq oı-tujyrymdarǵa múlde kereǵar R.Iаkobson, M.Bahtın, Iý.Lotman, V.Shklovskıı­lerdiń kitaptary da jaryq kórgen bolatyn. Ádebıet sııaqty ádebıettaný ǵylymynda árkim­niń óz kózqarasy, óz ustanymy bolýy ábden zańdy. Ulttyń uly ustazy atanǵan ardaqty Ahań qazaq tilin erekshe túrletti. Bizdiń búgingi qoldanystaǵy qazaq til bilimi men ádebıettaný ǵylymy termınderiniń basym kópshiligin oılap taýyp, batyl qoldanysqa engizgen kemeńger Baıtursynov bolatyn. Sondyqtan ol týyn­datqan termınder keńes dáýirinde oqýlyqtarda meılinshe molynan paıdalanyldy. Áıtse de Qabdolov birjolata Ahańnyń jeteginde ketpeıdi. «Ahań termınderin japa-tarmaǵaı jipke tize bermeı tańdaý kerek, talǵaý kerek, sóıtip baryp tańdaý kerek» deı kelip: «Áýeze – epostyń, tolǵaý – lırıkanyń, aıtys – dramanyń búgingi teorııalyq deńgeıindegi balamdary bolady deý qıyn», – degen tujyrym jasaıdy. Akademıktiń bul pikirimen kelispeý qıyn-aq. Búgingi ádebıettaný ǵylymy, ádebıet teo­rııasy búkil adamzattyq ǵylym-bilimniń damýy­na sáıkes ólsheýsiz ósip, órkendedi. Jańa oqý­lyq­tardy bylaı qoıǵanda, ádebıettaný ǵyly­mynyń múlde jańa salalary paıda bolyp, álemdik ádebı peızajdaǵy ádebıet teorııasynyń jańa termınologııasy qalyptasty. Aǵyl-tegil aqparatqa qurylǵan zamannyń bıik talaptaryna saı jańa oqýlyqtar jazylǵanynan jáne áli de talaıynyń jazylatynynan habardarmyz, biraq Qabdolov qısyndaǵan «Sóz óneriniń» qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy alar orny árdaıym erekshe bolatynyn atap aıtqan jón. «Sóz óneri» – poezııa tilimen jazylǵan oqý­lyq. Jaı oqýlyq emes – oqýlyq-monografııa. Ke­listi oqýlyq, keleli monografııa. Avtor alǵashqy sóılemderinde-aq: «Osy ádebıet degenniń ózi ne nárse?» degen suraqtan bastaıdy da, oqýshysyn ádebıet áleminiń tańǵajaıyp dúnıesine jetelep, sóz óneriniń san alýan qupııasyn ashady. Kitaptyń «Sóz óneri týraly sóz», «Sóz óneri jaıly ǵylym», «Sózben somdal­ǵan tulǵa», «Sózben shyńdalǵan shyn­dyq», «Sóz syry», «Sóz sarasy», «Sóz ónerindegi tek pen túr», «Sóz ónerindegi bet pen baǵyt» atty segiz taraýy segiz órim qamshydaı jymdasyp ketken. «Sóz óneri» men úshin erekshe ystyq kitap. Onymen mekteptiń sońǵy synybynda oqyp