Astana men Parıj arasy jaqyndaı túsedi

Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev jumys babyndaǵy saparmen Fransııa astanasy Parıjge keldi. Munda Memleket basshysy osy eldiń Prezıdenti N.Sarkozımen júzdesip,  «Alstom», «Ober e Dıýval», «Er Lıkıd» sııaqty iri de irgeli kompanııalar basshylarymen eki jaqty kezdesýler ótkizdi.

Saýytbek ABDRAHMANOV – Parıjden.

Osydan dál 35 jyl buryn, 1976 jylǵy kúzde jas jýrnalıst kezimizde Lenıngradqa alǵash ret jol túsip, Ermıtajdy qatarynan úsh kún boıy aralaǵanymyz bar edi.  Ǵajaıyp polotnolar, tamasha músinder aldynda uzaq aıal­daǵan sátterde sol sulýlyqtyń bári derlik eýropalyqtardyń qo­lynan shyq­qany jaıynda oıǵa ba­ta­tyn­byz. Uly sýretshiler ómir keshken sol elderdi baryp kórse ǵoı dep te qııaldaıtynbyz. О́zimizge ózimiz temir shymyldyq ornatyp alǵannyń saldarynan ol kezde bizdiń el kór­sek, jer kór­sek degen maqsat­ta­ry­myz júzege asqan joq. Jyldar boıy Eýropa bizge erekshe elderdiń elesi kúıinde keldi. Eýropaǵa esikti bizge Táýelsizdik ashyp berdi. Aınalasy jıyrma jylǵa da jetpeıtin kezeńde biz baıaǵyda bir kór­sek deıtin sol kári qur­lyqtyń esiginen kirip, ishine or­ny­ǵyp  qana qoımaı, tórine shy­ǵyp ta úlgerdik. Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne ynty­maqtastyq uıymy syndy asa bedeldi uıymǵa tabysty tóraǵalyq jasap qana qoımaı, ol uıymnyń 11 jyldan beri shaqyrylmaı kele jatqan Sammıtin ótkizip te berdik. Eýropa Odaǵynyń ǵana emes, búkil álemdik qoǵamdastyqtyń eń beldi músheleriniń biri de, biregeıi de – Fransııa. Onyń nege olaı bolatynyn kózi qaraqty oqyr­man­ǵa aıtyp jatýdyń ózi artyq. Fransııanyń aty – Fransııa. Pa­rıjdiń aty – Parıj. Fransýz Res­pýblıkasynyń álem isterinde qandaılyq orasan orny bar ekenin el astanasy Parıjde IýNESKO-nyń shtab-páteri, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy, Batyseýropalyq odaq assam­bleıa­sy, Halyqaralyq energetıkalyq agenttik, Strasbýrgte Eýropa Ke­ńesi men Eýropa Parlamenti, Lıonda Qylmystyq polısııa halyq­aralyq uıymynyń Bas hatshy­lyǵy (Interpol) ornalas­qany­nyń ózi-aq ańǵarta alady. On toǵyzynshy ǵasyrdaǵy bir fransýz saıahatshysy qazaqtardy «Azııanyń fransýzdary» dep ataǵan eken. Sodan shyǵaryp As­qar Súleımenovtiń fransýzdar­dy «Eýropanyń qazaqtary» degenin ózimiz estigenbiz. Rasynda da, bizdiń mentalıtetimizde Eýro­pa­nyń qaq tórindegi osy halyqpen uqsastyq barshylyq sııaqty. Elbasymyzdyń táýelsizdik jyl­da­rynda Fransııa lıderlerimen tyǵyz qarym-qatynasy tez ornaı qalǵanyn osyndaı ortaqtyqpen de túsindirýge bolatyndaı. Nursultan Nazarbaevpen adam­dyq turǵydan jaqyn aralasqan kórnekti saıasatkerlerdiń biri – Fransýa Mıtteran. О́tken ǵa­syr­dyń toqsanynshy jyldarynda Eý­ropanyń iri elin basqarǵan ony bizdiń Prezıdent bólekshe yqylaspen ataıdy. «Fransýa Mıtteran – naǵyz fran­sýz. Qashan kórseń de sy­paıy, kóńildi, ázilge júırik qal­py. Sóıtip júrip, aýyr syrqat shekti. Saıası taǵdyry da shyr­ǵa­lańdarǵa toly boldy. Menińshe, bul – fransýz saıasatshylarynyń erekshe bir qasıeti. Bir jerde oqyǵanym bar: bireýler de Gollge onyń básekelesi Fransýa Mıt­te­rannyń bedelin tógýge daı­yn­dalyp júrgenin baıandapty. Sonda general: – Bir kezde respýblıka prezıdenti bolýy múmkin adam­nyń namysyna tııýge bol­maı­dy, – depti» – Nursultan Na­zar­baevtyń «Ǵasyrlar toǵy­syn­da» kitabynda osylaı jazylǵan. Fransııa – ábden saıasılanǵan memleket. Solaı ekendigi Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń 1992 jyl­dyń qyrkúıeginde Fran­sııa­ǵa jasaǵan alǵashqy saparynyń alǵash­qy kúninde-aq kóringen. Sol kezdegi gazetterde barǵan bettegi baspasóz máslıhatynda Elba­sy­myzdyń egemen Qazaq­stan­­nyń syrtqy saıasatynyń basym ba­ǵyt­tary týraly qoıylǵan suraq­tarǵa qalaı jaýap bergeni ja­zyldy. Prezıdent onda Qazaq­stan óziniń geosaıası jaǵdaıyna qaraı Eýropa men Azııany jal­ǵastyryp jatqan baıla­nys­ty­rýshy býyn sanaıtynyn aıtqan. «Árıne, qazaqtar – musylmandar, olardyń qazir osy mádenıetke beıimdelip turǵany tabıǵı nárse. Biraq budan biz ıslam jaqqa qaraı «qısaıa» ketýge daıynbyz degen áńgime shyqpaýǵa tıis. Biz barlyq eldermen – Azııa elderimen de, Eýropa elderimen de órkenıetti saıasat júrgizip, eki jaqqa tıimdi saıası jáne ekono­mıkalyq qatynastar ornatatyn bolamyz. Biz úshin basty ba­sym­dyq – adamnyń múddesi, ulttyń múddesi de osydan bastalady», degen. Nursultan Nazarbaevty «TMD-daǵy eń qabiletti de bedeldi kóshbasshy» dep ataǵan prezıdent F.Mıtteran Reseı, Qytaı men musylman áleminiń toǵysqan tusynda ornalasqan Qazaqstan Fran­sııa úshin mańyzdy áriptes bolyp tabylady dep atap kórsetti. Nursultan Nazarbaevtyń el­diń kelesi prezıdenti bolǵan azamatpen – ol kezde Parıj meri Jak Shırakpen tanystyǵy da sol sapar kezinde bastalǵan edi. Bul tanystyq ta keıinnen adamdyq dostyqqa ulasty. 2005 jylǵy naýryzda bizdiń Elbasymyzǵa jol­daǵan hatynda Jak Shırak: «Men ózińizben kezdesýlerimdi árdaıym úlken iltıpatpen eske alamyn. Men 1991 jyly Qazaq­standa bolǵan ózgeristerdi Fran­sııanyń mańyzdy ári sheshýshi ózgerister retinde baǵalaıtynyn aıtqym keler edi. Almaǵaıyp ári asa kúrdeli jaǵdaıda Sizdiń eli­ńiz óziniń ulttyq qundylyqtary men uzaq tarıhyna adaldyǵyn saq­taı otyryp, sonymen qatar demokratııanyń adamzat balasyna ortaq qaǵıdattary men quqyqtyq memleketke beıimdigin pash etetin memleket ornatýdyń aınymas jolyna tústi. 15 jyldyń ishinde Qazaqstan turaqty ınstıtýttary men serpindi ekonomıkasy bar elge aınaldy. Ol sondaı-aq álem­dik qoǵamdastyqtyń óńirlik jáne halyqaralyq deńgeıdegi jaýapkershilikti tereń paıymdaıtyn múshesi boldy, muny Sizdiń kóptegen bastamashylyqtaryńyz, sonyń ishinde Azııadaǵy ózara is-qımyl men senim sharalary jó­nindegi keńesti shaqyrý jáne dinder men mádenıetter arasyndaǵy úndesýdi damytý jónindegi basta­malaryńyz aıǵaqtaıdy, bularǵa qatysty Fransııa ózderińizben árdaıym yntymaqtas ekenin bildiredi. Qazaqstan shynaıy maqtan ete alatyn úlken joldan ótti. Muny nebári bir kezeń ǵana deýi­ńiz arqyly da Siz kemeńgerlik kórsetip otyrsyz. Elińizdi za­mana­ǵa laıyq deńgeıde ornyq­ty­ryp, onyń halyqaralyq arenada­ǵy asqaq murattaryn qamtamasyz etý úshin qajet sanap, refor­ma­lardy jalǵastyra berýge Sizdiń bekem bel baılap otyrǵa­nyńyzǵa men qýanyshtymyn», dep aqta­ryla jazǵan. Jak Shırak demekshi, biz al­dyńǵy kúni úlken oljaǵa keneldik. Osynda resmı túrde Branlı jaǵalaýyndaǵy mýzeı dep ata­la­tyn, sol kezdegi el prezıdentiniń ıdeıasymen, qoldaýymen turǵy­zyl­ǵandyqtan (2006 jyly) Jak Shırak mýzeıi atalyp ketken   «prı­mıtıvti óner» mýzeıinde Pre­zıdent teleradıokesheniniń bas dırektory Erlan Bekhojın, «Habar» agenttiginiń jýrnalısteri Nurlan Oqauly, Berik Isenov, men tórteýimiz jeksenbi kúni álem mádenıetindegi eren oqı­ǵa­lardyń birine kýá boldyq. Osyn­da  21 maýsymnan beri «Maııanyń injý-marjany. Gvatemalanyń ult­tyq murasy» degen kórme ótip jatyr eken, 2 qazanǵa deıin so­zylady eken. Bul taqyrypqa ar­nalǵan mundaılyq  tolyq kórme (360 eksponat qoıylǵan) Eýropada tuńǵysh  ret uıymdastyrylyp otyr. Úsh aıdan beri taýsylyp bitpegen kelýshiler kezegine tań-tamasha qaldyq. Álde adamnyń kóptigi biz barǵan kún jeksenbi bolǵandyqtan ba? Qalaıda alǵan áser bólekshe.  Aýylǵa qaıtqan soń  biraz ýaqyttan keıin «Álem­ge áıgili» aıdarynyń aıasynda  osy mýzeı jaıynda, jalpy maııa mádenıeti týraly keńinen áńgi­melep te qalarmyz dep oılaımyz. Fransııa – Qazaqstan alys shetelder arasynan Dostyq, ózara túsinistik jáne yntymaq­tas­tyq týraly shartqa qol qoıys­qan alǵashqy el. Sol sapardan keıin bir jyl ótkende, 1993 jyly Fransııa Qazaqstanǵa kómek retinde 300 mıllıon frank kóle­min­de úkimettik nesıe ashty. Qa­zaqstan men Fransııa prezı­dent­teriniń munan keıingi kelis­sóz­deriniń nátıjesinde ekonomı­ka­lyq ózara is-qımyldyń naqty min­detteri alǵa qoıylyp, ynty­maqtastyqtyń basym baǵyttary kelisildi, atap aıtqanda, otyn-energetıkalyq keshende, qury­lys­ta, kólikte, geofızıkada, ag­ro­ónerkásiptik sektorda, telekommýnıkasııa salasynda, áýe qoz­ǵalysyn basqarýda, aqparat­tan­dyrýda, qymbat baǵaly jáne sırek kezdesetin metaldardy ón­dirý men óńdeýde alynatyn mejeler belgilendi. Qazaqstanmen yntymaq­tas­tyqtyń Fransýa Mıtteran bas­taǵan, Jak Shırak qostaǵan  jo­lyn biraz jyldan beri búginde álemdik saıasatta kórnekti oryn alatyn tulǵaǵa aınalǵan Nıkolıa Sarkozı jaqsy jalǵastyryp jatyr.  Fransııa Qazaqstanmen Stra­tegııalyq áriptestik sharty­na qol qoıǵan Eýropadaǵy birinshi el bolǵanyn aıtsaq ta, Fransııa Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵyn da, Astana Sammıtiniń ıdeıasyn da jaqtaǵanyn aıtsaq ta Astana men Parıjdiń arasy bu­rynǵy qaı kezdegiden de jaqyn­daı túskenin kóre alamyz. Ja­qyn­daı túskeni emeı nemene, eger eki el basshylary sońǵy úsh jyl­dyń ishinde osymen úshinshi ret resmı jolyǵyp otyrsa. Sarkozı Astanaǵa 2009 jyldyń qaza­nyn­da barǵan, Nazarbaev Parıjge 2010 jyldyń qazanynda kelgen, endi mine, araǵa tutas jyl túsir­meı taǵy kelip otyr (biz bul jol­dardy Parıjde otyryp jazǵan­dyq­tan Sarkozıdi «barǵan», Na­zar­baevty «kelgen» dep jatyr­myz, al siz kerisinshe oqysańyz da bolady). Eki el úkimetteriniń basshylary – K.Másimov pen F.Fııon da barys-kelisin ábden jolǵa qoıyp aldy. Jaqyndaı túskeni emeı nemene, eger ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Fransııa Qazaqstannyń álemdegi saýda áriptesteriniń  arasynda tórtinshi orynǵa shyǵyp, eki el­diń arasyndaǵy saýda aınalymy 4,9 mıllıard dollarǵa jetse. Ja­qyndaı túskeni emeı nemene, eger fransýzdardyń elimiz eko­no­mıkasyna quıǵan ınves­tı­sııa­sy 5,5 mıllıard dollardy qu­ra­sa, bizde fransýz kapıtalynyń qatysýymen tirkelgen kompanııa­lardyń sany júzden asyp ketse. Saýda aınalymynda Qazaqstan­nan kóbine munaı, metall, hımııa, aýyl sharýashylyǵy ónimderi jó­neltilip, Fransııadan bizge elek­tr, mehanıka jabdyqtary, dári-dármek, kosmetıka, avtomobılder, qurylys materıaldary jetkiziledi, bir jaǵynan solaı bo­lýy zańdy da. Ár eldiń óz ereksheligi, óz artyqshylyǵy bar.  Pa­rıjge parfıým aparmaısyń ǵoı endi. Keıingi kezde qolǵa alyn­ǵan iri jobalardyń arasy­nan «Total» munaı kompa­nııa­synyń Soltústik Kaspıı jo­ba­syna qatysýyn, fransýz ınves­torlarynyń Qashaǵan munaıyn Eýropa bazaryna tasymaldaý úshin «Eskene-Quryq» munaı qu­byryn tartýǵa qarjy quıǵaly otyrǵanyn aldymen aıtýǵa bolady. 2010 jyly «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory men Fransııanyń «Caisse des Depots et Consignations» memlekettik damý bankiniń arasynda memorandýmǵa qol qoıylǵaly beri qarjy salasynda jańa perspektıvalar ashylyp jatyr. Fransııa men Qazaqstannyń arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń áde­mi kórinisterin kez kelgen saladan aıta berýge bolady. «Egemen Qazaqstan» Mustafa Sho­qaı­dyń bıýsti Nojan-Sıýr-Marn qa­lasy­na qoıylǵanyn buryn qýana habarlaǵan. Bizdi Orlı áýejaıy­nan kútip alǵan elshilik keńes­shisi Myrza-Nábı Tuıaqbaev  qo­naq­úıge jetkenshe biraz aqparat­qa qanyqtyryp úlgerdi. Sondaǵy aıtqandarynyń arasynan bir ǵana jaıǵa nazar aýdarta turmaq­shymyz. Osyndaǵy belgili bıolog, rejısser Katerın Peks «Alma» degen halyqaralyq qaýym­dastyq quryp, ataqty Al­ma­ty aportyn qalpyna keltirýge ár­ekettenip jatyr eken. Báre­kel­di, iske sát dedik. Aıtqandaı, ja­qynda Din isteri jónindegi agenttik tóraǵasy Qaırat Lama Shárip bir jolyǵyp qalǵanda osy «alma» sózine baılanysty qy­zyq­ty oıyn  ortaǵa salǵany bar. Álem tilderiniń ishinde «alma» ataýy­nyń áý bastaǵy, túpki maǵynasyn tek túrki tilderi ǵana saqtap qal­ǵan deıdi ol. Jaratqan Iemiz Adam Ata men Haýa Anany ju­maqtan ne úshin qýǵan edi? Durys aıtasyz, tyıym salynǵan jemisti jegeni úshin. Sol jemis alma bolatyn. Almany jeýge tyı­ym sal­ǵanda ony butaqtan «alma» degen... Kim bilsin. Ha­lyq­tyq etı­mologııa sııaqty da kórinedi. Qaıt­kende de nazar aýdararlyq oı. Qazaqstan Prezıdentiniń Fran­­sııaǵa bul sapary bir kún­dik, ju­mys babyndaǵy sapar boldy. Keshe tústen keıin sapar aıasynda Prezıdent Nursultan Na­zarbaev­tyń ekijaqty kezdesýleri ótti. «Alstom» kompanııa­sy­nyń prezıdenti Patrık Kronmen, «Ober e Dıýval» kompanııa­sy­nyń prezıdenti Jorj Dıývalmen, «Er Lıkıd» kompanııasynyń aǵa vıse-prezıdenti Per Dıýfýrmen kezdesýler kezinde ekono­mıkalyq baılanystardyń ma­ńyz­dy máse­leleri talqylandy. Elbasynyń fransýz kom­pa­nııa­larynyń basshylarymen kezdesý kezinde elimizdiń ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýynda Fran­sııanyń ozyq tájirıbesi men tehnologııasyn qoldanýdyń máse­leleri jan-jaqty qozǵaldy. Bú­ginde fransýz áriptestermen birlesip, Qazaqstanda radıoelek­tro­nıka qurastyrý, tıtan quı­ma­laryn, joǵary sapaly sement, azyq-túlik ónimderin shyǵarý jol­ǵa qoıylýda. Taıaý ýaqyttyń ózinde jer serikterin, tikushaq­tar, elektrovozdar, atom reak­tor­lary úshin otyn ónimin óndirý jolǵa qoıylmaqshy. Qazirgi tań­da fransýz kompanııalarymen bir­­lese otyryp, 22 ınvestı­sııa­lyq joba júzege asyrylýda. Olar­dyń arasynan jalpy quny 440 mıllıon dollarlyq alty joba júzege asty. О́skemende fransýz aero­býstaryna jabdyqtar shyǵarý, Jambyl oblysynda sement zaýy­tynyń qurylysy sııaq­ty jobalar bar. Aldaǵy kezde qolǵa aly­natyn jobalardyń ara­synan As­tananyń jańa kólik júıe­sin ja­saýǵa fransýzdardyń aralasa­tyn­dyǵyn aıtýǵa bolady. Sapardyń basty is-sharasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­­zıdenti Nursultan Nazarbaev pen Fransýz Respýblıkasynyń Prezıdenti Nıkolıa Sarkozıdiń kelis­sózi Elıseı saraıynda ótti. Jyly shyraıly kelissóz bary­synda N.Sarkozı Elbasymyzdy Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen quttyqtap, osy ke­zeń ishinde elimizdiń eleýli sy­naqtardy eńsergenin, úzdiksiz da­mýdyń, san túrli etnostyq jáne dinı qoǵamdastyqtardyń jara­sym­dy ómir súrýiniń negizin qa­laǵanyn aıtty. Osydan jıyrma jyl buryn Semeı ıadrolyq polı­gonynyń jabylýy beıbitshilikti saqtaýǵa járdemdesý, halyq­ara­lyq turaqtylyq, qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý úshin asa mańyzdy  áreket bol­ǵany arnaıy atap kórsetildi. Kelissóz qorytyndysy boı­yn­sha qabyldanǵan Birlesken dek­larasııada memleketter basshy­la­ry eki eldi biriktiretin stra­te­gııalyq áriptestik sheńberindegi qatynastardyń qarqyndy damý­yn qýattady. Qazaqstan-fransýz Prezıdenttik komıssııasynyń jáne onyń qurylymdyq quraý­shy­lary – Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jónindegi memleket­ara­lyq komıssııa jáne Iskerlik  keńes osy qatynastardy óris­te­týge múmkindik týǵyzatynyn aı­typ ótti. Memleketter basshy­lary Astana Sammıtiniń sátti ótýiniń mańyzyn atap kórsetti. N.Nazarbaev ta, N.Sarkozı de Birikken Ulttar Uıymyn, sonyń ishinde Qaýipsizdik Keńesin re­for­malaýdy jalǵastyrýdy jaq­taıtyndaryn bildirdi. Prezıdent N.Nazarbaev Fransııanyń Úlken jıyrmalyqqa tóraǵalyǵyndaǵy bastamalaryna qoldaý kórsetti, Prezıdent N.Sarkozı Qazaqstan­nyń qýatty ekonomıkalyq da­mýy­men quttyqtap, elde júr­gi­zilip jatqan ártaraptandyrý men ınnovasııa saıasatyna úlken ta­bys tiledi, bul iske fransýz ká­siporyndary tolyqqandy qaty­sa­tynyn aıtty. Prezıdentter Lı­vııaǵa baılanysty qaıta qal­pyna keltirý jáne taıaýda bas­tal­ǵan saıası ótpeli kezeńde lıvııa halqyn qoldaý úshin keń kólem­degi halyqaralyq jumyldyrýdy saqtaý qajettigin qadap kórsetti. Osy turǵyda Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymynyń Lıvııa dos­tary tobynyń jumysyna qaty­sýynyń mańyzdylyǵyn basa aıt­qan Fransııa Prezıdenti Qazaq­standy IYU-daǵy  tóraǵalyǵy­men quttyqtady. Memleket bas­shylary ózara múddelilik bildiriletin salalardaǵy IYU, Eýro­odaq jáne EQYU arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń ma­ńyzdylyǵyn atap ótti. Parıj ýaqytymen keshki al­ty­dan óte, Astana ýaqytymen tún­gi onnan óte bitken kelis­sóz­degi qol jetken ýaǵdalas­tyq­tardyń bárin kózinen tizip, ejiktep aıtyp, ezilip otyra beretin jaǵdaı joq. Sondyqtan, bizdiń tarapymyzdan «Samuryq-Qa­zy­na», «Qazatomprom», «Qazaqstan Injınırıng», «Qazaqstan Ǵa­rysh Sapary», «Qazaqstan temir joly» qatysatyn kóptegen iri jobalar oılastyrylyp jat­qa­nyn aıtýmen shekteleıik. «Olar júzege asqansha qashan, olardan myna men naqty qandaı paıda kóremin», deı qalsańyz, eki eldiń prezıdentteri Astana men Pa­rıj­diń arasynda tike qaty­naı­tyn áýe qatynasynyń ashylǵa­nyn qalap otyrǵanyn qosyp aıtaıyq. Prezıdentter qalasa ol oıdyń oryndalatynyna senemiz. Nursultan Nazarbaev búgin Amerıkaǵa ushady. Elbasymyz onda qazir ótip jatqan Birikken Ulttar Uıymy Bas Assam­bleıa­synyń 66-shy sessııasyna qaty­syp, sóz sóıleıdi. Prezıdent ushaǵy seısenbide Nıý-Iorktegi Dj.F.Kennedı áýejaıyna qonǵan kezdiń ózinde Astanada túngi saǵat 12 bolǵaly tur. Sondyqtan  Nursultan Nazarbaevtyń búgin keshke ótetin kezdesýlerin Elba­sy­myzdyń BUU minberinen sár­sen­biniń sátindegi sózimen qosa áńgimeleıtin shyǵarmyz. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.