Ataqty rejısser Kım Kı-Dýk

«Eýrazııa-2011» kınofestıvalinde qazylar alqasyna tórelik etedi «Eýrazııa-2011» halyqaralyq kınofestıva­li­niń basty jańalyǵynyń biri – qazylar alqasyn ońtústikkoreıalyq, aty álemge máshhúr kıno sheberi Kım Kı-Dýk basqarmaq. Al «Eýrazııa» kınofestıvaliniń arǵy-bergi ta­rıhyn aqtarsaq, 2005 jyly osy festıvaldiń «Shyǵys» retrospektıvalyq fılmder baǵdar­la­ma­synyń aıasynda onyń «Aral», «Jaman jigit», «Kóktem, jaz, kúz, qys... jáne taǵy da kóktem», «Qańyraǵan úı» atty kartınalaryn tamashalaǵan ekenbiz. Endi bıyl Almatyda jetinshi ret uıymdas­ty­rylyp otyrǵan halyqaralyq kınofestıvaldiń «Erekshe kózqaras» baǵdarlamasy aıasynda Kım Kı-Dýktyń «Arırang» atty jańa fılmi kór­se­tiletin bolady. Álemdik kıno aıdynynan ońtústikkoreıalyq rejısser óz ornyn baıaǵyda-aq oıyp alǵan. Kartına kimniń rejıssýrasy ekenin kózi qaraqty kórermen birden-aq baıqaıdy. Bizdiń oqyrmandar úshin onyń ómiriniń beı­málim betterin bylaı sýretteýge bolady. Ol ata-anasynyń úgitteýimen barǵan Seýldegi aýyl­sha­rýa­shylyq mektebin bitirmeı jatyp-aq, teńizde ás­kerı qyzmet atqarýǵa bel býady. Osydan keıin onyń ómiri 180 gradýsqa ózgerip, beıneleý ónerine áýes­tenip, Parıjden bir-aq shyǵady. Araǵa azda­ǵan ýaqyt salyp, kınoteatrlardy ábden adaqtap shyq­qan jigit rejısser bolýǵa bel baılap, Seýlge qaıta oralady. Onyń eń alǵashqy, ıaǵnı 1996 jyly túsirgen kartınasy «Qoltyraýyn» dep atalǵan. Ssenarııin ózi jazǵan Kım Kı-Dýk bul jumysyn «Qarama-qaıshylyqty jáne sırek» kınomanıfest retinde baǵalaǵan. Rasynda da, «qarama-qaıshylyqty jáne sırek» delinetin anyqtaýysh rejısserdiń stıline aınyt­paı berilgen baǵa dep bilińiz. Onyń 2000 jyly ekranǵa jol tartqan «Aral» kartınasynan bastap, búgingi «Arırang» fılmine deıingi jolyn alyp qarasaq, sırek, anyǵyraǵy, ilý­de bir kezdesetin kınoshyǵarmalar ekenin ańǵarasyz. Máselen, onyń Aral týraly kadrlary ǵajaıyp tabıǵat sulýlyǵymen qatar, adamnyń ishek-qarnyn qarmaq ilmegimen tilgilep jatqandaı áser qaldy­ra­dy. Tańnyń atysy men kúnniń batýy, shýlaǵan tol­qyndar men keıipkerlerdiń únsizdigi qarsy soq­qan jel sııaqty kórermendi ekiudaı sezimge bólemek. Fılm bir mezette kádimgi adamnyń fızıolo­gııa­lyq tánin de, janyn da bir tylsym álemge jeteleıdi. Rejısserdiń «Jaman jigit», «Meken-ja­ıy belgisiz», «Naqty oıdan shyǵarylǵan», «Jaǵa­jaı kúzeti» kartınalary joǵarydaǵy ıdeıany aq­tap jatqandaı áser qaldyrady. Degenmen, rejıs­serdiń zorlyqshyl kartınalaryndaǵy kınoshıelenister ómirden alynǵan kókeıkestiligimen, ashy aqıqatymen de daralanady. Alaıda, rejısserdiń 2003 jyly ekranǵa shyq­­qan «Kóktem, jaz, kúz, qys... jáne taǵy da kóktem» fılmi qataldyqtan bas tartqan, áleýmettik máse­lelerden aýlaq, býddıstik fılosofııaǵa qurylǵan, taza mıftik kartına. Bul fılmde rejısserdiń yrǵaǵy múlde ózgergenin ańǵarý qıyn emes. Kók­tem shyǵady, artynan jaz keledi, uzamaı kúz bo­lyp, sosyn qys túsedi. Jyl maýsymdary aýysyp, shýaǵyn tókken kúndi bultty jańbyr almas­ty­ra­dy. О́mir de solaı, bala týylady, eseıip, eresek tar­typ, shalǵa aınalady. Onyń ornyn urpaǵy ba­syp, dúnıege taǵy da sábı kele bermek... Kıne­ma­tografııalyq «ómir ózgeristeri» osylaısha adamdy mynaý shet-shegi qaıda ekeni belgisiz tirshiliktiń mánine úńilýge shaqyrady. Rejısserdiń rýhanı álemi basqasha saltanat qura bastaǵanyn «Qańyraǵan úı» kartınasynan da baıqaýǵa bolar edi. Bul tek mahabbat qana adam­dardy mynaý beıdaýa, materıaldyq álemnen ada etip, tán lázzatynan góri, jan rahaty joǵary ekenin aıtatyn jumys. Kım Kı-Dýktyń minezdi jáne kóp qyrly ob­razdary onyń túpki oıyn birtindep jetildire beredi. Máselen, joǵaryda aıtqan «Qańyraǵan úı» kartınasyndaǵy kádimgi páterdegi materıaldyq álem bólek sıpat ala bastaıdy. Aınalar, fotolar men kópirler, ózender basqa sýbstansııaǵa kóship, rejısser qaıyqtary men sadaǵyn, taǵy basqasyn birtindep jalǵan dúnıeniń turmystyq metafo­ra­syna aınaldyrady. Kamera da rejısserdiń qolyndaǵy qylqalam se­kildi. Endigi «Arırang» fılminde Kım Kı-Dýk ne aıtpaqshy? Aıtqandaı, bul fılm bıyl Kann kınofestıvaliniń de «Erekshe kózqaras» baǵdar­la­masynyń aıasynda bas júldeni jeńip alǵan eken. Bir aıta ketetin jaıt, kartınanyń rejısseri de, ssenarııin jazǵan da, operatory men sýretshisi de, tipti jalǵyz keıipkeri de – Kım Kı-Dýktyń ózi. О́nertanýshylardyń aıtýynsha, osy fılmdi túsirý úshin rejısser úsh jylǵa taýdaǵy derevnıaǵa ketip, ómirlik saýaldarǵa jaýap izdegen kórinedi. Aınash ESALI, Almaty. Sýrette: rejısser Kım Kı-Dýk.