Jasampazdyqtyń jarqyn joly

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Fransııaǵa jumys babyndaǵy sapary jergilikti buqaralyq aqparat quraldary tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Fransýz jýrnalısteri, ásirese,  Qazaqstannyń Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­my­ tóraǵa­ly­ǵyna erekshe yntalylyq tanytty. Osy jáne basqa da máseleler Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń  L’Essentiel des  Relation Internationales jýrnalyna suhbatynda kórinis taýyp otyr.  – Prezıdent myrza, 3 sáýirde Siz taǵy da tabyspen Memleket basshy­sy bolyp saılandyńyz. Sizdiń kezekten tys prezıdenttik saılaý ótkizý tý­ra­ly sheshimińiz ne nársege negizdeldi? – Bul ońaı emes sheshim obektıvti qa­jettilikten týyndady. О́tken jyldyń sońynda qazaq­stan­dyq­tardyń kóptegen toby meniń prezıdenttik ókilettigimdi 2020 jylǵa deıin uzartý týraly referendým ótkizýdi usyn­dy. Azamattarymyzdyń 5 mıllıonnan astamy referendým ótkizý kerek degen pikir bildirdi. Barlyq demo­kra­tııalyq kúsh­ter osy bastamany qoldap, «Qazaq­stan-2020» koalısııasyn qurdy. El Parlamenti tıisti zań qabyl­da­dy. Alaıda Konstıtýsııalyq keńes ony Konstıtýsııaǵa sáıkes kelmeıdi dep ta­ny­dy, biraq ta referendým ótkizý múm­kin­diginiń ózin teriske shyǵarǵan joq. Men Memleket basshysy retinde Ne­­gizgi Zańnyń garanty bolyp taby­la­myn jáne de onyń saqtalýyn qamta­ma­syz etýge tıispin. Referendým ótkizý qazaqstandyq saıa­sat­kerlerdiń kelesi býynyna teris baǵ­dar berýi yqtımal presedent tý­ǵyzýy múmkin edi. Men mundaı qadamǵa bara almadym, óıtkeni meniń maqsatym – de­mokratııalyq Qazaqstan qurý. Sonymen bir mezgilde, búkilhalyq­tyq saılanǵan Prezıdent retinde meniń referendým ıdeıasyn qoldaǵan kóptegen saı­laý­shylardyń pikirin eskermeýge quqym joq edi. Osyndaı jaǵdaıda Konstı­týsııa­ǵa da, halyqtyń erkine de qıǵash kelmeıtin jalǵyz durys tańdaý kezekten tys saılaý boldy. Saılaýdyń el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵy jylynda ótkizilýiniń de aı­ryqsha máni bar. Elektoraldyq naý­qan­nyń qory­tyn­dylary ótken jolymyzǵa berilgen obektıvti baǵa boldy. Osy mańyzdy tarıhı sátte bizdiń halqymyz beıbitshilik jáne jasampazdyq saıasa­tyn jalǵastyrý úshin daýys berdi. – Prezıdent myrza, Siz Qazaq­stan­dy úılesimdi qoǵam men kóptegen má­de­nıettiń turaqtylyq ortalyǵy etip qalaı qura aldyńyz? – Bizdiń Táýelsizdigimizdiń tarıhy – bul barlyq etnostar dostyǵynyń jyl­namasy. Qoǵamdaǵy beıbitshilikti, kelisim men turaqtylyqty saqtaýdy men Qa­zaqstan­nyń eń basty jetistikteriniń biri sa­naı­myn. Biz memlekettik saıasattyń negiz qa­laý­shy basymdyqtaryna aınal­ǵan to­le­ranttylyq, kelisim men dinı tózim­di­lik qa­ǵıdattaryn is júzinde júzege asyra aldyq. Kúrdeli jaǵdaıda bizge barlyq et­nostyq toptar arasyndaǵy ózara qa­rym-qatynastyń ońtaıly modelin ja­saý­dyń sáti tústi. Ol el taǵdyry úshin aza­­mat­tyq jaýapkershilikke, ózara tú­sinistik pen patrıotızmge negizdelgen. Barlyq etnos­tar­dyń teń quqyqtylyǵy bizdiń zańnama­larymyzda bekitilgen. Biz biregeı qoǵamdyq-saıası ınstıtýt – Qazaqstan halqynyń Assambleıa­syn qurdyq. Ol konstıtýsııalyq már­te­bege ıe jáne el Parlamentine depýtattar saılaı alady. О́tken jyldar bederinde Assambleıa ultaralyq tutas­tyq­tyń ar­qaý­lyq ınstıtýtyna aınaldy. Búginde bizdiń ortaq úıimiz – Qazaq­stan Respýblıkasynda 140 et­nos pen 46 konfessııanyń ókil­deri beıbit qatar ómir súrip jatyr. Olar memlekettik qyz­mette, bızneste, ǵylymda ju­mys istep, ózderi­niń talant­ta­ry­men Qazaq­stan­nyń atyn sport­­ta, ónerde búkil álemge tanytyp júr. Bizde eshqashan etnostyq nemese dinı negizde janjaldar oryn alyp kór­gen joq. Et­nosaralyq jáne konfes­sııa­ara­­lyq kelisim bizdiń saıasat­ta­ǵy, eko­no­mıkadaǵy jáne áleý­mettik saladaǵy tabysta­ry­myz­dy qamtama­syz etip, keń aýqymdy reformalardy serpindi júr­gi­zýge múmkindik bergen irgetas boldy. Táýelsizdiktiń 20 jylynda biz biregeı, tatý qazaqstandyq otbasyn qurdyq. – Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy eń tabysty memleket. Neniń arqa­synda Siz­diń elińiz ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan óńir­de­gi jetekshi derjavaǵa aınala aldy? – О́tken jyldar ishinde Qazaqstan úlken nátıjelerge jetti. Búginde álem­­de damýdyń biregeı jáne jemisti modeli retinde «qa­zaqstandyq jol» tý­raly kóp aıtylyp júr. Bizdiń elimiz – jańa táýelsiz memleketter arasyndaǵy eń jemistileriniń biri. Halyq­ara­lyq sa­rap­shylar men álem­niń jetekshi mem­le­ket­teriniń kósh­basshy­lary bizdiń reformalar tájirıbesin tabysty dep tanıdy. Biz «Qazaqstan-2030» Strategııasy­na sáıkes alǵa basyp kelemiz. 1997 jyly qabyldanǵan dál osy qujatta memleket­tiń uzaq merzimdi maqsattary aıqyn­dalyp, olarǵa jetýdiń naqty joldary kórsetilgen. Sonymen qatar, damýdyń tutas bir uzaq merzimdi baǵdarlamalary jumys isteýde. Biz údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdarlamasyn, bıznes qalyptas­ty­rý, densaýlyq saqtaý, tý­rızm, mádenıet jáne basqa da kóp­te­gen damý baǵdar­la­ma­laryn júzege asyrýdamyz. Búginde bizdiń basty maqsatymyz eko­no­mıkany jańǵyrtý bolyp taby­lady. О́tken jyly biz jalpy quny 800 mıllıard teńgeni quraıtyn 150-den astam jańa ındýstrııalyq nysandardy paıda­la­nýǵa berdik. Taıaýdaǵy eki jyl­da taǵy jalpy quny 8,1 trıllıon teńge bolatyn shamamen 300-den astam ny­sandy júzege asyrmaqshymyz. Belgilengen barlyq josparlardy jú­zege asyrý Qazaqstannyń óńirdegi kósh­basshylyq ornyn bekemdep qana qoımaı, álemdegi básekege asa qabiletti 50 eldiń qataryna enýge múmkindik beretinine senimdimin. Damýdyń qazirgi qolda bar deńgeıi bizge demokratııalyq reformalardy bel­sen­direk júrgizýge jaǵdaı týǵyzyp otyr. Osy baǵyttaǵy bizdiń tabystary­myz­dyń tanylýy retinde ótken jylǵy EQYU-ǵa tóraǵalyǵymyzdy atap aı­týǵa bolady. Qazaqstan ózin ashyq jáne senimdi memleket retinde kórsete bildi. Bul mártebeni biz odan ári de saqtaý nıetindemiz. – Siz kópvektorly dıplomatııa­lyq baǵyt ustanyp kelesiz. Sizdi atal­ǵan mo­deldi qabyldaýǵa ne nárse ıtermeledi? Ol «qazaq jany­nyń» etnomá­de­nı ereksheligine qan­sha­lyqty sáıke­sedi? – Dostyqsúıgishtik, ashyqtyq jáne qonaqjaılylyq – qazaqtar menta­lı­teti­­niń basty erekshelikteri. Biz teń qu­qyq­tyq jáne ózara paıdaly árip­tes­tikke umtylatyndardyń barlyǵymen de senimdi qarym-qatynas qurýǵa daı­yn­byz. Qazaqstan Eýrazııanyń dál jú­regin­de ornalasqandyqtan, strategııalyq ar­tyq­shy­lyqtarǵa ıe. Biz ózimizdiń syrt­qy saıası baǵytymyzdy júzege asyrýda bul jáıtti de esepten shyǵarmaımyz. Bizdiń elimiz jetekshi kóptegen memlekettermen tyǵyz yntymaqtastyqta. Reseı, Qytaı, AQSh jáne Eýroodaq úshin Qazaqstan, ásirese, Ortalyq Azııamen ózara is-qımyl máselelerinde stra­tegııa­lyq áriptester bolyp ta­bylady. Bizdiń syrtqy saıasatymyz búkil Eýrazııa keńistiginde beıbitshilik pen tu­raqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyt­tal­ǵan. Mine, naq sondyqtan biz Ortalyq Azııada ıadrosyz aımaq qurý ıdeıasyn belsendi ilgeri jyljytyp, ıadrolyq qarýdan tolyqtaı bas tarttyq. Qazaqstanda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi tu­raqty túrde ótkizilip keledi. Bizdiń elor­da­myz Astana jahandyq konfes­sııa­ara­lyq únqatysý ótkizetin eń tap­tyrmas orynǵa aınaldy. Salmaqty jáne beıbitsúıgish syrt­qy saıası baǵyt Qazaqstanǵa álemdik arenada jaýapkershilikti jáne senimdi áriptes retinde ornyǵýǵa múmkindik berdi. EQYU men IYU-ǵa tóraǵalyq – bizdiń kóp­jy­lǵy ja­sam­pazdyq jumy­symyzdyń zańdy nátıjesi. Búginde Qazaqstan Eýropa men Azııa arasyndaǵy dostyq pen ynty­maq­tas­tyqtyń «kópiri» bolyp otyr. Biz osy eki kóne mádenıetterdiń toǵysynda orna­las­qanbyz. Sondyqtan elimizdiń mıssııa­sy da aıryqsha – elder men halyqtardyń jaqyndasýyna yqpal etý. – Sizdiń elińiz EQYU-ǵa tóraǵa­lyq­­tan keıin IYU-ǵa jetekshilik etetin boldy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵy men Astana sam­mı­ti­niń ne­gizgi qorytyndylary qandaı? Qa­zaq­stan­ IYU-ǵa bas­shy­lyq etý keze­ńin­de qandaı mindetter atqarmaq? – Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezeńinde úlken jumystar júrgizdi jáne jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi. Biz Uıymnyń qyzmetine sony serpin qostyq. Onyń nazaryn órkenıetter ún­qa­tysýyn nyǵaıtýǵa, Ortalyq Azııa­nyń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq prob­lemalaryna aýdardyq. Qazaqstan elordasynda 11 jyldyq úzilisten soń uıymdastyrylǵan EQYU-ǵa múshe elder memleket basshylary­nyń sammıti asa zor oqıǵa boldy. Kezdesý qorytyndylary boıynsha Astana deklarasııasy qabyldandy. Ol EQYU damýynyń jańa qyryn – Eýro­atlan­tı­kalyq jáne Eýrazııalyq qoǵam­das­tyqqa birtutas jáne bólinbeıtin qaýip­sizdik turǵysynan kelý baǵytyn aıqyndap berdi. Astanada biz yntymaqtastyqtyń bu­ryn­ǵy «Muhıttan – Muhıtqa deıingi» dep atalatyn deńgeıine qaraǵanda keńi­rek, jańa koordınattaryna óttik. Bizge osy keń baıtaq keńistikte qarama-qaı­shylyqtardy josparly túrde sheship, senim men ıntegrasııany nyǵaıtý qajet. Qazir Batysta mýltıkýltýralızm saıasatynyń qulaǵany týraly málim­delýde. Biraq, Genrı Ford aıtqandaı, adamdar jeńilis tapqannan góri jıi tize búgedi. Men osy baǵyttaǵy jumystar toqtatylmaýy tıis dep sanaımyn. Qazaqstan óziniń IYU-ǵa tóraǵa­ly­ǵy barysynda Shyǵys pen Batysty jaqyn­dastyrý saıasatyn jalǵas­ty­ra­dy. Son­daı-aq biz álemde ıslamo­fo­bııa­nyń taralýyna qarsy turyp, jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdiktiń nyǵaıýyna yqpal etetin bolamyz. Jumysymyzdyń mańyz­dy aspektisi antııadrolyq qyzmet bolady. Qazir osy máselelerdiń barlyǵy kó­keı­kesti. Olar adamzattyń HHI ǵasyr­daǵy damýyna tikeleı áser etetin bola­dy. Qazaqstan óziniń IYU-ǵa tóraǵa­ly­ǵy mıssııasyn júzege asyrýǵa úlken jaýapkershilikpen kelip otyr.