Hıdjab

Búginde elimizde hıdjab kıgen qyz-kelinshekter kóbeıe tú­­sýde. Hıdjab, ony jaqtaýshylar aı­­­typ júrgendeı, kúndelikti tur­­­mysta keńinen paıda­la­nylyp kele jatqan oramal bolsa, onda kimniń sharýasy bar?! Másele on­yń kúndelikti, dástúrli oramal bol­maýynda. Sondyqtan da, hıdjab kııý saıası-áleýmettik máse­lege aınalyp otyr. Jýyrda stýdenttermen hıd­­­jab týraly kóptegen kezdesýler ótkizdik. Myńnan as­­­tam jas qam­tyldy. Sonda ár kezdesýde 10-20 hıdjab kıgen stý­dent qyzdar otyrdy. Olar su­­raqtardy óte kóp qoıdy. Joo-larda jáne mektepte hıdjab kııý­diń zańdy ek­­­en­­­­­digin barynsha dálel­­­deýge ty­­­­rysty. «Sizge hıdjab qajet pe, ýnıversıtettegi oqý qajet pe?» degen saýalǵa qyz­­dar «hıdjab qajet» dep oılanbastan naqty jaýap qaıtardy. Oblystyń aýdandarynda, ob­­­lys ortalyǵynda «qyzym hıd­­­jab» kımese mektepke jibermeımiz deıtin ata-analar barshylyq. Astanada eki jigittiń stýdent qyz­­­­daryn hıdjabpen joo-ǵa kirgizbeýge qarsy ash­­­tyq ta jarııa­laǵany belgili. Hıdjab kıgen qyz­dar da óz quqyqtary úsh­­­in kúre­­­sý­­­ge daıar ekendigin baı­qa­­­typ otyr. Osy­­­nyń bári­­­niń qoǵamdy jik­­­­ke bó­le­tin áreketter ekeni anyq. Endi hıdjabpen memlekettik oqý orynda­­­ryn­da erkin júrýdiń quqyq­tyq jáne tarıhı jaǵdaı­la­­­ryna toqtala keteıik. Zańda­ry­­­myzda ne aıtyl­­­ǵan? El Konstı­­­tý­sııa­­­sy­­­nyń 1-ba­­­­bynyń 1-tarma­­­ǵyn­­­da memlekettiń «zaı­­yrly» sı­pa­­­ty, 2-tarmaǵynda «qo­ǵam­­­dyq ta­­­týlyq pen saıası turaq­­­tylyq» tú­begeıli prınsıpi ekendigi bekitilgen. 5-baptyń 3-tar­­­­ma­ǵy «dinı» arazdyqty qoz­­­dyra­­tyn qo­ǵam­dyq birlestik qu­rýǵa tyıym salsa, 5-tarmaǵy «sheteldik dinı birles­­­tikterdiń qyzme­ti­ne» ar­nalǵan. 14- bap­tyń 2-tar­­­ma­ǵyn­da «dinge kóz­qara­­­sy­na, na­ny­­my­na» qaraı kem­­sitýge bol­maı­dy dep kór­se­­­tilgen. 19-bap boıynsha ár­kim «qaı dinge jatatynyn ózi an­yq­­­taıdy». 22-bap tolyǵymen din­­­ge arnalǵan. Onda «Ar-ojdan bos­­tan­dyǵy qu­qy­ǵy» jáne «Ar-oj­dan bostan­dy­ǵy quqyǵyn jú­zege asy­­­rý jalpy adamdyq jáne azamat­­tyq quqyq­tar men memleket al­­­dyn­daǵy mindetterge baı­lanysty bolmaýǵa nemese olardy shektemeýge tıis», delingen 34-baptyń 1-tarmaǵynda ár­­­kim «Kons­tıtý­­sııany jáne zań­­­dardy saqtaýǵa, basqa adam­dar­dyń qu­qyqtaryn, bostandyqta­ryn, aby­­­roıy men qadir-qasıetin qurmet­­teý­ge mindetti» dep ja­zyl­ǵan. «Di­nı negizdegi partııalarǵa jol berilmeıdi (5-b.,4-t.). 39-bap­tyń 3-tarma­­­ǵy­­­na sáıkes ar-ojdan bo­s­tandyǵy «esh­­­bir jaǵdaıda shek­telmeýge tıis». Ata Zańymyzdyń tek dinge qa­tysty normalaryn túgeldeı bekerge keltirip otyrǵan joqpyz. Konstıtýsııanyń bul norma­la­ry­nyń «eń joǵary zań kúshi bar jáne olar búkil respýblıka aýma­­­ǵynda tikeleı qoldanylady». Endi Konstıtýsııanyń osy bap­­­taryna túsinik berip kóreıik. Memlekettiń zaıyrlyǵy uǵymy neni bildiretinine toqtalaıyq. Birinshiden, dinniń memleketten nemese memlekettik saıasattan bólek ekenin bildiredi. Osyǵan oraı dinı uıymdar saılaýǵa qa­tysa almaıdy. Dinı oryndarda saılaýaldy úgit júrgizýge jol be­­­rilmeıdi. Dinı qyzmetker ókil­­di organnyń depýtaty bolyp tirkele almaıdy jáne saılaýaldy úgitke qatysa almaıdy. Dinı birlestikter memleketten bólingen jáne qarjylandyrylmaıdy. Mem­­­­­leket dinı birlestik qyzmetine tán zańdar buzylǵanda ǵana ara­lasady. Ekinshiden, zaıyrly memleket ar-ojdan bostandyǵyn bildiredi. Bul degenimiz, árkimniń dindi ózi tańdaıtynyn, dinı rásimderdi us­­­taý nemese ustamaýdy ózi tań­­­daı­tynyn megzeıdi. Úshinshiden, «Bilim berý men tárbıeleýdiń memlekettik júıesi dinı birlestikterden bólingen já­­­ne zaıyrly sıpatta bolady». («Di­­­­nı senim-nanym jáne dinı birlestikter týraly» Zań, 5-bap. Budan bylaı DS DBT). Mem­le­ket­­tik oqý oryndarynda dinı pán­­­­der oqytylmaıdy. Memlekettik bilim berý men tárbıeleýdiń dinı birlestikterden bólingeni «Bilim týraly» Zańda da bekitilgen. Endi osy normalardyń hıd­­­jab kııýge qatysy qandaı degen su­raqqa kelelik. Hıdjab – dinı senimnen týyndaıtyn kıim úlgisi. Ony árbir hıdjab kııýshi qyz-kelinshek aıtady. Dinı kıim bol­ǵandyqtan, hıdjabtyń zaı­­­yrly sıpaty joq. Onyń ústine hıdjab alystan menmundalap, ıesiniń dinı ózgesheligin kórsetip turady. Hıdjabtyń dinı kıim ekendigin kez kelgen adam, tipten balalar da birden aıy­rady. Hıdjab ony kııýshiniń basyn, shashyn, moı­­­nyn, qulaǵyn, keıde betiniń jar­­tysyna deıin tumsha­­lap orap tu­ra­dy. Hıdjabty kóbi­­­ne ilmekpen bekitip qoıady. Ony áıel ba­lasy shymqaı qara nemese sur­­­qaı bir tústi etip, uzyndyǵyn to­by­ǵyna, jeńin alaqanyna tú­­­si­­­rip kıedi. Bul kı­im­der­diń qa­­­zaq­­­­tyń dástúrli kıimine eshbir uq­sas­tyǵy nemese qa­ty­sy joq. Kerisinshe, hıdjab­tyń arab-par­­­sy­lar­dyń ulttyq dás­­túr­li kıimine qa­tystylyǵy bir­den bilinip tura­dy. Hıdjab kıgen qyzdar bir stýdenttik topta bireý, keıde ekeý bo­lýy múmkin. Olar basqa qyz­­­dardan oqshaý­la­nyp jú­redi. Sa­­­­qal qoıyp, qysqa balaqty shalbar kıgen jigittermen ǵana sóz­­­deri jarasady. Hıdjab kıgen qyzdar musyl­­­manǵa, sonyń ishinde qazaq qyz­da­ryna tán ıbalyq pen mádenıetti moıyndaı bermeıdi. Olardyń ıba­lyǵy men mádenıeti bólekteý. Kerek deseńiz, olar zııarat jasaý, arý­­aqtarǵa quran oqý, jeti nan pisirý, kelinniń betin ashý sııaqty ulttyq dástúrlerdi Islam dinine qarsy sanaıdy. Qazirgi kezde Islam dinindegi osyndaı aǵymdar elimizde barshylyq. Endi hıdjab kıgen qyzdardyń memlekettik oqý oryndarynda erkin júrip-turý máselesine ora­laı­yq. Konstıtýsııa jáne zańdar boı­­­ynsha memlekettik bilim jáne tár­bıe berý mekemeleri dinnen bólin­gendikten, oqý-tárbıe ju­mys­tary tek zaıyrly sıpatta júrýi tıis. Hıdjab dinı kıim bol­ǵandyqtan, ony kıgen qyz­dar­­dy memlekettik bilim berý oryn­­­daryna kirgizý zań­­dy saqtaý emes, kerisinshe, buzý bo­lyp tabylady. Bul jerde hıdjab kıgen qyz­dar­dy memlekettik bilim berý mekemesine kirgizbeý olardyń qu­qy­ǵyn buzý emes, kerisinshe, Kons­­­­tıtýsııany jáne zańdar­­­dy saq­­­taý bolyp tabylady. Bul ta­lap­ty hıd­jab kıgen qyzdar jaqsy tú­sinip qana qoımaı, ony saqtaýy jáne qurmetteýi tıis. Al memlekettik emes oqý oryndary bolsa, hıdjab kııý nemese kımeý máse­­lesin, sondaı-aq dinı pánderdi oqy­týdy ózderi sheshedi (DS DBT, 5-bap). Aıtalyq, memlekettik bilim berý mekemesinde hıdjab kııýge ruqsat berildi deıik. Onda elimizde tirkelgen 45 dinı konfessııa ókilderi árqaısysy óz kıimimen kelýi ábden múmkin. Sondyqtan zań bárinen joǵary turýy tıis. Endi hıdjab kııýdiń elimizdegi tarıhı jaǵdaıyna keleıik. Q­a­­­zaqstan tarıhynda Islam dini úsh ret memlekettik din retinde bekitildi. Birinshi ret Qarahan memleketinde (H-HIII ǵasyrlardyń ba­sy), Moǵolstanda (1347-1533 jj.) jáne Altyn Ordada 1312 jyldan soń. Islam osy memleketterdiń resmı dini bolyp, basqa dinderden joǵary turdy. Sol kezeń­­­der­­­de Islam dini memlekettik bol­ǵa­nymen, áıelderge hıdjab kııýdi mindettemedi. Tipten Islam dini­niń damýyna ólsheýsiz úles qos­qan, Islamnyń 70 myń áýlıe-ám­bıelerine eskertkish ornatqan Ámir Temir de (1336-1405 jj.) hıdjab kııýge jol bermedi. Sebebi, olardyń bári de hıdjabtyń arab-parsylyq sıpatyn jaqsy bildi. M.-H.Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty úlken eńbeginde de hıdjab týraly eshteńe joq. Islam dinin qabyl­da­ǵannan ber­­gi qazaq tarı­hyndaǵy derektemelerde, sýretterde, tarıhı áde­bı­­etterde, óner tý­yn­dy­la­rynda, epos­­­tyq jyr­­lar­da, arheologııa­lyq qaz­­­­ba­lar­da hıdjab kıgen qyz beınesi kezdespeıdi. Sonda hıd­­jabtyń qa­­zaq ul­ty­na tarıhı, dás­túr­lik, dinı kı­im retinde esh­­qandaı qatysy joq. Tarıhı, dástúrli-ult­tyq tur­ǵy­dan da qa­zaq qyz­­­dary men áı­el­deri ashyq-shashyq júrme­gen, ese­sine estetıkalyq tur­ǵy­dan óte jarasymdy ult­­­­tyq kıimder kıgen, biraq betin eshqashan tum­­sha­lamaǵan. Árıne, qazirgi ıntegrasııa men ýrbanızasııa zama­nyn­da áıel­der­­­diń kıimderi óz­gerdi. Dinı kıimder de, ulttyq kıimder de ekinshi qatarǵa ysy­ryl­dy. Búkil álem halyqtary uqsas kıimder kııý­ge kóshti. Áı­elderdiń dinı dás­túrli kıim kııýi tek taza Islam memleketterinde saqtalyp qaldy. Álem áıelderi men qyzda­ry­nyń bir bóligi sán qýyp, jarty­laı jalańash kıimge kóshti. Olar­ǵa qarsy ekinshi bóligi dinı hıdjab, nıkab kııýge bet burdy. Osy turǵydan hıdjab kııý jar­tylaı jalańash kıim kııýshilerge tabıǵı qarsylyq retinde paıda bolyp otyrǵan syńaıly. Onyń ústine hıdjab dinı sıpatty bildiredi. Shynynda, hıdjab arab-parsy áleminiń tarıhı, ulttyq jáne mádenı úlgisi ekeni belgili. Osydan kelip hıdjab kımegen nemese zaıyrly kıingen qazaq qyz­­dary musylman emes pe, bolmasa jartylaı musylman ba degen suraq týyndaıdy. Biraq olar ózderin tolyq musylman sanaı­dy. Musylman áıel bolý úshin tum­­­shalanyp hıdjab kııý sha­rı­ǵat boıynsha shart emes. Hıdjabtan ózge kıimmen de namazǵa jy­ǵylýǵa bolatyny belgili. Hıdjab, nıkab, paranja kııý álemdik sıpat alýda. Fransııada paranja, nıkab kııýge tolyq tyı­ym salynyp, ol zańmen jazala­na­tyn boldy. Túrkııa, Ázerbaı­jan, Tájikstan taǵy basqa elderde hıdjabpen memlekettik oqý or­yndaryna kirgizbeıdi. Keıbir elderde áıelder hıdjab kııýdi talap etip, mıtıngter men sherýlerge shyǵýda. Mundaı jaǵdaı Qa­zaqstanda da qylań berip qal­­­dy. Bul sekildi áreket­ter qoǵam­dyq kelisim men saıası turaq­ty­lyqty buzýǵa, dinaralyq jáne dinishilik birlikti ydyrat­ý­ǵa ba­ǵyt­talatyny aıdan anyq. Mine, hıdjab kııýdi talap etý­diń sońy nege aparyp soǵýy múm­kin ekendigin osydan-aq paı­ym­daýǵa bolady. Bizdiń aıtarymyz – memlekettik oqý oryndarynda hıdjab kııýge tyıym salatyn arnaıy zań qabyldaýdyń eshqandaı qajeti joq. Mundaı talaptyń qazirgi zań­namada bar ekendigin joǵa­ry­da aıttyq. Másele olardy qold­a­nýdyń joldary men ádisterin anyqtap berýde ǵana. Ǵappar MAIMAQOV, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimi janyndaǵy dinı birlestiktermen baılanystar jónindegi keńestiń múshesi. Shymkent.