Aıtylmaǵan áńgime

Bul oqıǵanyń qaı jyldardyń sha­­­masynda bolǵandyǵyn dál aıta al­maımyn. Ol ne soǵysqa deıingi 30- jyl­dardyń aıaǵy, ne bolmasa soǵys­tan keıingi 50-jyldardyń shamasy bolar. Munaıdyń parqyn mańǵys­taý­lyq qarapaıym halyqtyń áli onsha túsine qoımaǵan shaǵy-aý deımin. Ha­lyq bilmese de, Mańǵystaýdyń bir qaraǵanda meńireıip jatqandaı bo­lyp kórinetin mań dalasyndaǵy alapat qupııany bilip qalǵandardyń biri aǵylshyndyq bir uly ǵalym eken. Ol bilip qalady da, bilgenin ishke túıip eline ketedi. Jaı ketý emes, qaıtyp oralý oıynda bolady. Bul shamamen HIH ǵasyrdyń aıaǵynda, álde HH ǵasyrdyń bas kezinde sııaqty. Biraq aıtaıyn degenim bul emes. Sóıtip kúnderdiń kúni bolǵanda, araǵa bálenbaı jyl salyp, álgi ǵa­lymnyń silteýimen ken izdeýshi sheteldikter taý-tasqa shyǵyp, qańbaǵy qańǵyrǵan dalany kezip munaı izdeıdi. Sol munaı izdegen ekspedısııanyń quramynda dızelıst bolyp jumys istegenderdiń bireýi meniń ákem Iz­tur­ǵan Turjanuly eken. Biraq aıtaıyn dep otyrǵanym bul da emes. Másele sol ekspedısııada meniń ákemniń jumys istegendiginde emes, tipti onyń sol jyldardaǵy aýyl qa­zaǵy úshin tańsyq mamandyq bolyp sanalatyn «dızelıst» bolǵandy­ǵyn­da da emes. Másele – meniń ákem ju­mys istegen sol ekspedısııanyń sol jyldary Mańǵystaýdyń qazirgi Bu­rynshyq degen jerinen munaı kózin tapqandyǵynda. Biraq másele tipti sol munaı kó­ziniń tabylǵandyǵynda da emes. Má­sele tipti qyzyq. 1973 pe, álde 1974 jyly ma, jaz aıy bolatyn. Biz sol Mańǵystaý aý­danyndaǵy Shetpe kentinde turamyz. Bir kúni keshke qaraı esik aldynda otyr edik, úıge qasynda osy aýylda turatyn Naqý degen kisi bar, eki orys keldi. Keıin bilgenimizdeı, ol eki or­ystyń bireýi orys emes, shetelden kelgen aǵylshyn bolyp shyqty. Ál­gi­ler qaýqyldap qasyndaǵy orysqa bir­deńelerdi aıtady, orys ony or­ys­shalap, meniń ákeme túsindiredi. Jar­ty saǵattaı ýaqytqa sozylǵan áń­gi­meden soń jolaýshylar kóńilsizdeý kúıde ketip qaldy. Biz bala-shaǵa eshteńe túsingenimiz joq. Kóńilsizdeý kúıde ákemiz de qaldy. Uzaq ýaqyt únsiz otyrdy. Ol kóp sóılemeıtin, minezi aýyr adam edi. «Ne boldy?» dep suraýǵa da batylymyz jete bermeıdi. Biraz ýaqyt ótken soń baryp áńgimeni ózi bastady. Bul áńgimeni jazyp otyrǵan me­niń de esimde onyń keıbir jerleri bulyńǵyr. О́ıtkeni dál sol kezde onyń keı tustaryna asa mán bermeppiz. Al búgingi tańda bul bizdiń mu­naıymyzdyń altyn tarıhynyń bir beti dese bolǵandaı eken-aý. Sonymen sol aǵylshyn ekspe­dı­sııa­synyń uzaq zertteýiniń nátıje­sin­de Mańǵystaýdaǵy qazirgi Buryn­shyq jerinen munaı kózi tabylǵan. Biraq ony ıgerý múmkin bolmapty. Qan­daı sebep ekenin bizdiń ákemiz bil­meıdi, áıteýir, aǵylshyndar jáne olarmen birge júrgenderdiń bári de ketýge májbúr bolypty. Keterinde álgi tabylǵan munaı kózin, kimnen ekeni taǵy da belgisiz, áıteýir, jasy­rý kerek bolǵan. Sodan olar ketetin ýaqyttary jaqyndaǵan kezde ózde­ri­niń jumysshylaryn, onyń ishinde meniń ákem de bar, Burynshyqtyń basyna alyp kelipti. Shamasy, ózderi tapqan munaı kóziniń jer betine eń jaqyn jatqan jeri dál sol jer bolsa kerek. Alyp kelipti de aýmaǵy jobalap alǵanda 4-5 shaqyrymdaı (bál­kim, budan az shyǵar, álde, kóp shy­ǵar, ákem anyq aıta almady) jerdiń betiniń jarty metrdeı topyraǵyn sydyryp aldyrǵan kórinedi. Sydy­ryp aldyrypty da sol jerdiń betine mal qoralardan kúbir tasytyp, bir qabat etip ony sol kúbirmen jaý­yp­ty. Sosyn mańaıdaǵy eldiń úı-úıin aralap júrip, kádimgi qurym kıiz jınatypty. Ol kezde mal baǵyp otyrǵan elde ne kóp – eski-qusqy kıiz kóp. Jınatyp alyp, álgi kúbirdiń betine sol qurym kıizderdi tósetipti. Sodan soń onyń betin bir qabat etip saz topyraqpen jaýypty. Bálkim, ol jerdiń óziniń topyraǵy da saz shyǵar, onysyn bilmeımin. Sodan soń onyń ústine taǵy da kúbir tókkizipti, onyń betin taǵy da saz topyraqpen jaýyp, ústinen aýyl-aýyldyń qoıyn, túıesin, áıteýir, bar malyn jınap alyp, álgi jerdiń ústimen olaı da bylaı birneshe ret aıdap ótipti. Sodan soń sol jerdiń bir shetinen tereńdep qudyq qazyp sý shyǵaryp, oǵan naýa ornatyp, biraq onyń sýy jer betine shyǵatyndaı qylmaı, álgi kómgen jerdiń kúbir aralas saz topyraǵyna qaraı syzdyqtap qana aǵyp turatyndaı etip ornalastyryp, ony da kómip, ústin jerdiń betimen birdeı etip tegistep tastapty. Sol kezde ákem: «Nege bulaı istep jatyrsyzdar?» dep suraǵanda, olar: «Aspannan samoletpen qaraǵanda jerdiń astynda munaı bar ekenin bildirmeý úshin osylaı etip jatyrmyz», degen kórinedi. Sonda ákem ań-tań qalyp: «Dál qasyna kelip qaraǵanda bilinbeıtin nárse, tý-ý aspannan qa­raǵanda qalaı kórinedi? Mynaýymyz bos beınet qoı», dep óziniń aıtyp qalar týra minezine salsa kerek. Sol kezde álgi aǵylshyn basshylar, ishinde orystary da bar kórinedi, ju­mys­shylardyń ishindegi bas kótererleri jáne munaıdyń kózin bildirmeý úshin jaýyp jatqandaryn biletin ákem Izturǵandy, onyń aýyldasy Naqý degen kisini jáne taǵy da bir kisi bar – úsheýin shaqyryp alady. Sóıtedi de bul jerde munaıdyń kózi bar ekendigin qupııa saqtaýlaryn jáne ony 40 jylǵa deıin eshkimge aıtpaýlaryn surapty. «Aıtpaımyz!» degen bular­dyń ýádelerin alǵan soń aǵylshyndar men onyń qasyndaǵy 2 orys ketipti de, bir orys qana qalypty, ol sha­ma­sy Fort-Shevchenkonyń ejelgi turǵy­ny bolsa kerek. Qazaqshaǵa aǵyp tur­ǵan, sol kezde orta jastarǵa kelgen onyń aıtqany mynaý kórinedi: «Bul jerde munaı kóp. Mynalar sony bilip ketti. Biraq, kúnderdiń kúni bol­ǵanda olar qaıta aınalyp keledi. Sol kezde tiri bolsańdar, senderdi qa­laı­da izdep tabady. О́ıtkeni olar úshe­ýiń­niń aty-jónderińdi qujattap, rý­laryńa deıin jazyp alyp ketti. Eger de kúnderdiń kúni bolǵanda bireý kelip, senderden osy jer týraly surap jatsa, aıtpańdar. Bul – qazaqtyń óziniń baılyǵy, qazaqtyń ózi taýyp alǵansha jata bersin», degen kórinedi. Sol kezde bul úsheýi endi qaıtyp tisterinen shyǵarmastaı etip, tastaı ýádelesip qala bergen. Sol orystyń aıtqany dál kelip, 40 jyldaı ýaqyt ótkende áńgime­miz­diń basynda aıtylǵan, keshkilikte biz­diń úıge kelgen álgi sheteldik pen or­ys bir kezdegi jasyrǵan munaı kóziniń qaı jerde ekendigin taýyp berýdi su­raǵan eken. Árıne, 1974 jy­ly Mań­ǵystaýda munaı kóziniń bar ekendigi belgili bolǵan, qara al­tyn óndirilip jatqan kez bolatyn. Biraq bul jyl­dary tek Jetibaı, О́zen jaq­tarda ǵana munaı kózi ta­byl­ǵan ýa­qyt edi. Al Burynshyqta qu­pııa áske­rı garnızon boldy, ol jer­ge eshkimdi jolatpady, samoletter ushyp kelip, jerdiń as­ty­na kirip ketedi dep mal jaıyp júrgen mal­shylar talaı aıt­qan-tyn. Meni áli kúnge deıin tańǵal­dy­ra­tyny – álgi aǵylshyndardyń óz isterine degen asqan uqyptylyǵy. Bir kezderi munaı kózin kómdirgen olar úsh adamnyń aty-jónin asa qupııa qujat etip saqtap qoıǵandyǵy, keıingi aǵylshyndardyń sol qujattaǵy úsh qazaqtyń aty-jónin jazyp alyp, ony Mańǵystaýǵa kelip, esiginiń al­dynda otyrǵan jerinen taýyp alýy olardyń qanshalyqty usynaqtyǵy ekendigin kórsetpeı me?! Sonymen olar «sol jerdi bizge kórset» dep kelgen kórinedi. Ákem álgi ekeýin ertip kelip turǵan Naqýǵa: «Onyń qaı jer ekenin sen óziń de bilesiń, nege aıtpaısyń?» degen eken. Ol «men umytyp qalyppyn» depti. «Endeshe, men de umytyp qalyppyn» dep jaýap beripti ákem. – Naqý ol jerdi umytyp qalyp turǵan joq. Ol aıtpaı tur, – dedi so­­syn ákem. – Bul munaı degen – biz­diń taǵdyrymyz ǵoı, taǵdyrymyzǵa qa­tys­ty ol aıtpaǵan áńgimeni men nege aıtýym kerek? Kerek adam ózi izdep taýyp alsyn. Biz ony eshkimge aıt­paı­myz dep ýáde bergenbiz. Ol – qazaqtyń baılyǵy. Qazaqqa kerek bol­ǵan kezde, taba almaı jatsa aıta­r­myz jáne ol jerdiń munaıy – aq munaı, – dep edi. Sol Burynshyq bettegi Qalamqas, Qarajanbas munaı kózderi qazir iri óndiris oryndaryna aınaldy. Biraq dál Burynshyqta munaı kózi ashyldy ma, ashylmady ma, ol jaǵyn men bilmeımin. Al ákem 1993 jyly qaıtys boldy. Mine, Qazaqstan munaıyna 110 jyl tolyp otyr. Sol 110 jyldyń ishinde osy baılyq kózi tóńireginde ne bol­mady deısiń. Qara qazaqtyń mańdaı terimen qazylyp jatqan qara maı qazir kúlli álemniń nazaryn aý­daryp, elimizdiń de bedelin asqaq­tatyp otyr. Allataǵala aıtady eken: «Men pendeme aýyr júk artamyn, kótere almasa, taǵy artamyn, ony kóterse, kóńilin aǵartamyn» dep. Ákelerimiz beınetin keshken qara munaı, búginde urpaqtarynyń kóńilin aǵartty. Qandaı da bir yrzyqty isti qo­ly­ńa alsań, ony ózińniń taǵdyryńmen qosa órgende ǵana ómirsheń bolyp, mol­shylyǵyna keneltpeı me?! Mu­naı­dyń molshylyǵyn kórip otyr­myz, elimiz yrysty boldy. Qara jerdiń qoınynda arshyp alar kúndi kútip ǵasyrlar boıy únsiz jatqan munaıdyń da baǵy ashyldy. Baılyq ta óz halqyna buıyrǵanda ǵana óziniń baılyq ekendigin sezinetin shyǵar. Sol baılyqty baılyq etip otyrǵan bizdiń halyq – mu­naı­dyń ıesi boldy. Ákem Izturǵannyń aıtqany kelip, «munaı da bizdiń taǵ­dyrymyzǵa» aınaldy. Ońaıgúl TURJAN, aqyn. Mańǵystaý oblysy.