Besqaraǵaılyqtar baǵyndyrǵan bıik beles

Bıyl Qazaqstan halqy el Táý­elsizdiginiń 20 jyldyǵyn úlken eko­nomıkalyq jáne saıası órleý jaǵdaıynda atap ótkeli otyr. Adam ómiri úshin eleýli, al memleket tarıhy úshin qas qaǵym sát qana sanalatyn bul kezeń ótke­ni­mizdi saraptap, keleshegimizge kóz jiberip alatyn eleýli beles ekeni anyq. Halqymyz «Elý jylda – el jańa» demekshi, zamanalar almas­qan zor ózgeristerge toly, ǵa­syrǵa para-par 20 jyl ishinde 80 jyldan asqan tarıhy bar Besqaraǵaı óńiri de jyldan jylǵa jańaryp, kórkeıý ústin­de. Memleket basshysynyń jyl saıynǵy joldaýlaryn aýdan jurtshylyǵy asa zor ynta-yqylaspen, erteńgi kúnge degen nyq senimmen qabyl aldy. Besqaraǵaı óńiriniń shu­raı­ly jeri  – astyqty alqap Balapan ólkesi. Iá, sońǵy jyldary qýańshylyqtyń zardabyn shekken sharýa adamdary kúpti kó­ńilde júrgeni de shyndyq. Jer – aýyl sharýashylyǵynda eń basty óndiris quraly ekenin eginshiler jaqsy biledi. Degenmen, Balapan alqabynda 214 sharýa qojalyǵy 35 myń gek­tarǵa egin septi. Árıne, 53 myń gektar alqap úshin az kórsetkish. Oǵan qosa, 90-shy jyldardaǵy ekonomı­kalyq quldyraý kezinde bólip al­ǵan jerler ıesiz qalyp, jýsan basyp ketkeni de shyndyq. Jáne jer ıelengenderdiń kóbi usaq sharýalar, jańa tehnıkalar alýǵa olardyń múmkindikteri de joq. Sondyqtan qazirgi basty mindet – olardy irilendirip, egistikti tolyq ıgerý. Aýdanda sýarmaly egistikter de bar. Olar da tolyq ıgerilmeı jatyr. Osy óńirdi órkendetýge baı­la­nysty kórip-bilgen, kókeıge túı­gen oılarymyzdy oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń qatysýymen Glýhovka okrýginde ótken oblys­tyq semınarda ortaǵa saldyq. Onda kásipker Erjan Balta­ba­ev­tyń egistiginde tamshylata sýarý ádisi tájirimdeldi. Osyndaı semı­nar-jıyn aýdan eginshilerimen Kanonerka okrýginiń «Lana» sharýa­shylyǵynda (tóraǵasy Temirjan Ádilov) ótti. Bıylǵy jyldyń 7 qyrkúıegine barlyǵy 12,01 myń gektar egin jınaldy. Onyń ishinde 5,80 myń gektar bıdaı, 0,79 myń gektar arpa, 0,318 myń gektar suly, 0,073 myń gektar júgeri, 5,03 myń gektar jerdiń masaq sa­baǵy jı­na­lyp, 8,96 myń tonna dándi daqyl­dar bastyryldy, ár gektarǵa shaq­qanda ortasha túsken túsim 7,4 sentnerden aınalýda. 0,25 myń gektar kókónis alqaby da jına­­lyp, túsken túsim 5,01 myń ton­na­ny qurady. Ár gektarǵa shaqqanda ortasha túsim 200 sentnerden aı­nal­dy. Al 0,13 myń gektar baqsha da­qylynan 2,8 myń tonna ónim alyndy. Ár gektarǵa shaqqanda ortasha túsim 215 sentnerdi, 0,15 myń gektar kartoptan, túsken túsim 2,92 myń tonnany qurady. Aýdanda eginshilikpen qatar, mal sharýashylyǵyn órkendetýge, onyń ónimderin uqsatý isin da­my­týǵa da tıisinshe nazar aýdarylyp keledi. Qazirgi kezde aýdan boı­yn­sha 430 sharýa qojalyǵy mal ósi­rýmen shuǵyldanady jáne 7 bor­daqylaý alańy bar. Bordaqylaý alańynda búginde 800-diń ústinde iri qara bordaqylanýda. Mal ós­irgisi keletin aýyl turǵyndaryna aldaǵy ýaqytta barynsha jaǵdaı týǵyzylatyn bolady. Osy rette asyl tuqymdy mal ósirýge baǵyt­talǵan baǵdarlamany halyqqa ke­ńinen aıtyp, túsindirdik. Onda sýb­sıdııa alý joldary da sóz bol­dy. Qazir júrgizilgen jumystyń nátıjesinde Baskól, M-Vladı­mı­rov­ka aýyldyq okrýgteriniń kásip­ker­leri qoldap otyr. Aýdanda 7 sharýa qojalyǵy 11 bas asyl tuqymdy iri qara maldy kelisim-shart boıynsha satyp al­dy. Atap aıtqanda, bul iske M-Vla­dımırovka okrýginen «Drýj­ba»  (tóraǵasy A.Zaharov), Dolonnan – «Qasqyr» (tóraǵasy S.Qa­­lı­shev), Bashkólden – «Aıjan» (tó­r­aǵasy S.Qalıshev), «Berngardt» (tór­aǵa­sy A.Berngardt), Semenovkadan – «Qalıjan» (tóraǵasy J.Saýkenov), «Aldonǵar» (tóraǵasy T.Aý­shah­manov), Sosnovkadan – «Rınat» (tóraǵasy O.Baımu­ham­be­tov) belsene qatysty. Kásipker Arbıev degen azamat nesıe alyp, «Saryqamys» ýchaskesin ıelenip, 12 bas asyl tuqymdy buqa satyp aldy. Onda bor­da­qy­laý alańyn saldy, mal azyǵyn daıyndaıtyn, mal qıyn shyǵarý tolyq mehanızasııalandyryldy. Os­yndaı ıgilikti isterdiń nátı­je­sinde aýdanda bıyl mal basy men qus sany edáýir ósti. Iri qara – 43 159 bas, onyń 16 356-sy sıyr, qoı men eshki – 60 296 bas, shoshqa – 3 606, jylqy – 8 890, qus – 41 114 bas bolyp otyr. Ústimizdegi jyl­dyń ótken 7 aıynda aýyl sharýa­shylyǵynyń ónimderi: et – 2 729,2 tonnaǵa, sút – 26 663,3 tonnaǵa, ju­myrtqa – 2 066,5 myń danaǵa je­tip, jospar 100 paıyzǵa oryn­daldy. Táýelsizdik mereıtoıyn laı­yq­ty qarsy alýǵa baılanysty is-sharalar baǵdarlamasy jasalǵan. Onda atqarylatyn ister naqtyly kórsetilgen. Elimizdiń torqaly toı­yna aýdan kásipkerleri óz tar­týlaryn jasaýda. Solardyń biri, jaqynda oblys ortalyǵynda «Qa­zaqstannyń eń úzdik taýary – 2011» atty jyl saıyn ótetin baı­qaý-kórmede Glýhovka aýyldyq ok­rý­ginen «Qalıhanuly» sharýa qo­jalyǵy (tóraǵasy M.Kalıkov) «О́n­imniń jańa túrlerin shyǵar­ǵa­ny úshin» nomınasııasy boıynsha jeńimpaz atanyp, dıplomǵa ıe bolsa, Dolon aýyldyq okrýginen kásipker Bolat Shamambaı dom­by­ra jasaýdan oblys ákiminiń Alǵys hatymen marapattaldy. «20 jarqyn is» baǵdarlamasy boıynsha da aıtarlyqtaı ıgi ister atqaryldy. Jýyrda Nurlybek Baı­muratov atyndaǵy orta mektepte «Baldyrǵan» shaǵyn ortalyǵy ash­yldy. Aýdan kásipkerleriniń qol­da­ýymen oqýshylar jazǵy dem­a­lys­tarynda Astana qalasyna já­ne basqa jerlerge saıahat jasady. Táýelsizdik jyldarynda Begen orta mektebi men aýdan ortalyǵynda 50 adamdyq emhana jańadan sa­ly­nyp, boı kóterdi. Aýdannyń 24 mektebi tolyq ınternet to­ra­byna qosyldy. Kóptegen aý­yl­darda «Taza sý» baǵdar­la­ma­sy boıynsha sý júıeleri jón­deýden ótti. Aýyldar abat­tan­dyrylyp, kórkeıip, kóriktene tústi. Ana tilinde bilim alatyn shákirtter sany da úzdiksiz ósý ústinde. Sonymen qatar, máde­nıet salasy da órkendep, da­mý­da. Aýdanda kórkem­óner­paz­dar úıirmesi ár aýylda tu­raq­ty túrde jumys isteıdi. Ús­ti­mizdegi jyldyń shilde aı­ynda О́skemen qalasynda «Or­al­han­nyń kóktemi» atty V aımaqtyq ánshiler baıqaýynda aýdandyq mádenıet úıiniń qyzmetkeri Gúl­dana Orazbekova arnaıy júlde – «Jez­tań­daı» ánshi no­mı­nasııasy boı­yn­sha mara­pat­taldy. Aýdanda 11 meshit ju­mys isteıdi. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «20 jarqyn is» aksııasy aıasynda «Menaý ájeler qorynyń» prezıdenti Maqsut О́mirhanovtyń bas­taýymen jáne aýdan ákim­diginiń qoldaýymen uıymdas­ty­rylǵan res­pýblıkalyq aqyn­dar aıtysy dú­r­kirep ótti. Onda aýdannyń Táýel­sizdik jylda­ryn­daǵy tabystary aqyndardyń bas­ty taqyryby boldy. Jaqynda «Týǵan jerge – taǵ­zym» aksııasy boıynsha Semeı ıad­rolyq polıgonynyń jabylýynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan is-shara Shyǵys Qazaqstan oblysy máslı­ha­tynyń  depýtaty, oblystyń Qur­­metti azamaty Omarbek Baıýa­qov­tyń bastamasymen «Besqaraǵaı já­ne polıgon» atty telemarafon da joǵary deńgeıde ótti. Onda 2 mıllıon teńgeden astam qarjy jınalyp, 20 múgedek balalardyń árqaısysyna 20 myńnan aqshalaı kómek kórsetildi. Táýelsizdi­gi­miz­diń 20 jyly ishinde Besqaraǵaı aý­danynyń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damý joldaryn aýdannyń Qur­metti azamaty, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń mádenıet qaırat­ke­ri, jýrnalıst Asylbek Qojahmet­uly «Táýelsizdik tańy» atty ja­qynda jaryqqa shyqqan kitabynda keńinen jan-jaqty baıandaǵan. Qoryta kelgende, Táýelsizdik memleketti nyǵaıtýǵa, ómirimizdiń bar­lyq salasyn damytýǵa múm­kin­dik berip otyr. Táýelsizdik – bizdiń basty qundylyǵymyz. Sondyqtan 20 jyldyq mereıtoıdy atap ótý ár qazaqstandyq úshin erekshe mán-maǵynaǵa ıe. Besqaraǵaılyqtar bul mereıtoıdy jemisti jetistikterge jete otyryp, óz úlesterin qosyp, laıyqty qarsy alady degen senimdemin. Endi, mine 24 qyr­kúıekte aýdan jurtshylyǵy О́ske­mende «Týǵan jerge – taǵzym» aksııasy boıynsha aýyl sharýa­shy­lyǵy jármeńkesin ótkizip, án men kúıden shashý shashpaq. Qalıhan BAIǴONYSOV, Besqaraǵaı aýdanynyń ákimi. Shyǵys Qazaqstan oblysy. Sýrette: aýdan ákimi Q.Baı­ǵo­nysov (ortada).