«Mádenıet» – memlekettiń mádenıetin tanytatyn telearna bolmaq

Bolashaǵyn oılaıtyn el dananyń isin balaǵa úlgi etetini ejel­den belgili qaǵıda. Shúkir, el bolyp en dúrmektiń ishine engeli saıası-ekonomıkalyq ahýaly­myzdy kóterip qana qoımaı, mádenı-tanymdyq keńistigimizdiń kókjıegin keńeıtýge de kóp bolyp kóńil aýdaryp jatqan jaıymyz bar. Ulttyń únjyrǵasy tús­pesin dep tárbıeniń basyn balamyz­dan bastadyq. «Balapan» degen búldirshinderge arnalǵan telearnamyz sonyń aıǵaǵy. Halqy­myz habardar bolsyn dep «Asyl arna» deıtin dinı-tanymdyq baǵdarlamany da iske qostyq. Endi, mine, rýhanı baılyǵymyz ben baı muramyzdy túgendep oty­rarlyq, elge nasıhattap júrerlik «Máde­nıet» deıtin taqyryptyq jańa arna keńis­tikke qanat jaıǵaly tur. Osy qýanyshty oqıǵa qarsa­ńynda jańa arna jetekshisi Saǵatbek QALIEVPEN áńgimeleskenbiz. – Qazaqtyń yqylym zamannan kele jatqan mádenı murasyn pash etetin «Má­denıet» arnasy ashylady degendi estip qatty qýandyq. Sáke, kórer­men qaýymmen qaı kezde qa­ýyshýdy kózdep otyr­syzdar? – Buıyrtsa, úsh kúnnen soń, 26 qyrkúıekten bastap, kabeldi televızııa arqyly efırge shyǵa bastaımyz. Táýligine 16 saǵat. Qazaqstan arnasynyń baza­syn­da shyǵarylǵanymen, bul negizinen táýelsiz, derbes arna bo­lady. Osy arnany ashpas buryn: «efırdi tolyqtyryp, ustap tura alamyz ba?» degen sekildi pikirler bolǵany ras. Qudaıǵa shúkir, elimizdiń tirnektep jı­na­ǵan altyn qory mádenı ar­nany qamtamasyz etip turýǵa tolyqtaı jetedi. Onyń syr­tynda ózimizdiń jýrnalısterimiz de mádenı muraǵatymyzdyń bir búıirin qompaıtatyn derekterdi tizip, keler urpaqtyń búgingi qazynasyn shyp-shyrǵa­syn shyǵarmaı teretin bolady. 1958 jyly qazirgi  «Qazaq­stan» te­learnasy ashylǵannan keıin, osy arnanyń qasynan 1959 jyly qazaqtyń tuńǵysh estra­dalyq-sımfonııalyq orkestri qu­rylǵan. Ábilahat Espaev, Qa­pan Mýsın, Áset Beıseýov, Shámshi Qaldaıaqov, búgingi Eskendir Hasanǵalıev, Keńes Dúı­sekeevter sol resmı qazaq estra­dasyna eńbek sińirgen tul­ǵalar. Sonaý baǵzydan bergi sal-serilerden qalǵan mádenı mura, jalpy túrki dúnıesiniń mádenı qazynasy, osynyń bárin qamtı otyryp, bir arnany qamtamasyz etpeý degen oıǵa syımas nárse. Al endi qazaq mýzykasyna syrttan kelgen mádenı baılyq­ty aıtar bolsaq, ol myna opera janry, mýzykalyq drama. 1930-1934 jyldardan bastaý alatyn opera jáne balet teatry, ulttyq fılarmonııa, kapella men kameralyq orkestrin alsaq ta, osynyń bári mádenıettiń nasıhattalýǵa tıis negizgi sala­lary. Sonymen qatar, qylqalam óneri, arhıtektýra, jazba áde­bıet, tipti odan árige baratyn bolsaq, qazaq dalasyndaǵy kóne qalalar, mádenı oshaqtar men baǵzy eskertkishter, mine, osy­nyń bári bizdiń mádenıet ar­nasynyń qozǵaıtyn taqyryby. Kórshiles Qytaıdyń, Eýropa­daǵy Vızantııanyń kóne mura­ǵattaryndaǵy Qazaqstan týra­ly, qazaq ulty týraly tarıhı derekter men baǵzy qoljaz­balar, osy aıtylǵany bar, munyń syrtyndaǵy basqa da mádenıetke qatysty taqyryp­tar bar, bir sózben aıtqanda bir ǵana elishilik mádenıet emes, kúlli Eýrazııalyq mádenı qa­zanda qaınaǵan jaýharlardy súzip alyp, qalyń kórermenge usyný bizdiń arnanyń alǵa qoıar mindeti bolmaq. Reseıdiń «Kýltýra» baǵdar­la­masy sekildi etip arna jasaı berýge de bolady. Alaıda máde­nıet jal­pyǵa ortaq degenimizben, bizdiń qazaqtyń mádenıeti men mentalıteti ózge jurttan múlde basqa. Bir ǵana aıtysty alaıyq, sal-serilerdiń, jyrshy-jyraý­lar­dyń jyraýlyq dástú­rin alaıyq, qazaqtyń tól ónerin ǵana salmaqtap kórińizshi, tipti túrki tektes baýyrlarymyzǵa da uqsamaıtyn, tek qazaqqa ǵana tán dúnıe, qazaq qana jasaı alatyn has óner! Búkil dúnıe júzin ǵylymı deńgeıde qyzyq­tyryp otyrǵan mádenıet te osy qazaqy tól tanym. Qazaq opera­synyń juldyzy, birtýar bul­bul ánshi Kúlásh Baıseıitova, tuńǵysh rejısserimiz Jumat Shanın, qazaq operasyn kókke kótergen Ǵarı­fol­la Qurman­ǵalıev, ánshi Ámire Qashaýbaev, Manarbek Erjanovtardan qal­ǵan klassıka­lyq óner týyn­dy­laryn halyqqa nege óz dáre­jesinde tókpeı-shashpaı usynbasqa?! – Qazaqtyń jazba jáne aýyz ádebıeti de óz aldyna tańnan-tańdy uryp qazbalaı berýdi kútip jatqan beti ashýly ken orny sekildi ǵoı! Ádebıet salasy da tolymdy bir taqy­rypty qamtıtyn baǵyt bolýǵa suranyp turǵan joq pa?! – Ádebı qazynamyz da aýyz toltyryp aıtarlyq. Aýyz áde­bıe­tin qalyptastyrǵan jyraýlyq dástúr, aıtys óneri sekildi ulttyq qundylyqtyrymyz ben búgingi klassıkterimizdi, ádebıe­timizge qundy eńbekterimen úles qosyp otyrǵan zamandas jazý­shylarymyzdy da tek nasıhattap qoımaı, olardyń pikirleri men mádenıetimizge qosar úlesin tas­paǵa túsirip, saqtaı bilýimiz kerek. Keler urpaq úshin, ózi­mizdiń eldik strategııamyzdy, ulttyq ıdeologııamyzdy naqtylaý úshin tup-týra búgin jasalatyn eńbek­ter. Iаǵnı, qundylyqtardy jı­naq­taý, mádenı eńbekterimiz ben týyndylarymyzdy taspaǵa túsi­rip, osy arna arqyly nasıhattaý negizgi baǵytymyz ǵana emes, keler urpaqqa tabystar amana­tymyz da! – Tusaýy kesilgeli turǵan arna da «aýdıtorııa jınaý» deıtin jasandy saıasatqa júginip, ózge tilderde shúldirlep ketpeı me? – Qazaq tilinde 80 paıyz, orys tilinde 20 paıyz habar taratatyn bolamyz. Buıyrsa, jumysty bastaǵannan keıin, arna jumysyn 3 kezeńge josparlap, óz jumy­symyzdy odan ári kúrdelendire túspekpiz. Arnanyń janrlyq sıpattaryn, baǵytyn aıqyndaý, sol sııaqty basqa da arnanyń bet-beınesin tanytatyn tehnıkalyq-kórkemdik jumystar birinshi ke­zeńde júzege asady da, jańa jyldan bastap arnanyń qarjy­lyq máseleleri tolyqtaı sheshilgen kezde – jańa baǵdarlamalar, jańa jobalar iske qosylady. Osy eki kezeń arasynda halyqtyń da usynysy eskerilip, jan-jaqty tolysa túsemiz ǵoı dep oılaı­myn. Odan keıingi úshinshi kezeńde basqa arnalarmen ıyq tirese jumys isteı alatyndaı aýqymdy jumys­tardy ıgerý kózdelip otyr. Búgingi tańda kórermenge usyný úshin jasap jatqanymyz on bes habar. Bul da, árıne, úlken dúnıe, súıekti jobalar. Osy habarlar úshin birtalaı kerekti sıýjetter túsirildi. Hronometrajy árqıly, 20 mınótten bastap jarty saǵat, bálkim odan da uzaqtaý ýaqytty qamtıtyn bolady. Bastysy – kórermendi jalyqtyrmaýǵa tıis! Qazir montajdalyp, tutas dúnıe jasalý ústinde. Spektaklderdi de televızııalyq nusqaǵa yńǵaı­lap, taspaǵa jazyp jatyrmyz. Osy on bes habardyń úsheýi orys tilindegi baǵdarlama. Qalǵany ana tilimizde daıyndalyp jatyr. – Jón eken! Al habarlardy kimder júrgizedi, teledıdardan súıkimdi bolyp kórinetin tele­júrgizýshiler me nemese ár sa­la­nyń beldi tulǵalary ma? – Taǵy da bir mán beretin másele, ár habardy sol salanyń saýatty mamany júrgizýi tıis, biz osyndaı qaǵıdany berik ustanyp otyrmyz. Máselen, bir mýzyka­lyq habarymyzdy Iýrıı Aravın júrgizedi. Sol sııaqty Flıýra Mýsına deıtin mýzyka qaıratkeri bizdiń qatarymyzda jumys isteıdi. Ol kisi operalyq mýzykanyń tarıhyn, opera teatrynyń tarıhı qoıylymdaryn saralap, zertteý habaryn kórermenge usynýǵa daıyndap jatyr. Taǵy bir «Kitaphana» degen habarymyzǵa ja­zýshy Júsipbek Qorǵasbekti júr­gizýshilikke shaqyryp otyr­myz. О́zderińizge belgili, bizde jazba ádebıetiniń baı nusqasy bar. Oǵan klassıkalyq aýdarmany taǵy qosyńyz. Mádenıet pen órkenıettiń ara baılanysyn, bir-birine degen áserin tilge tıek etetin «О́rkenıet» degen baǵdarla­mamyz bar. Bul habardy júrgi­zýge belgili jýrnalıst Nurtóre Júsipti shaqyrdyq. Jáne de búgingi tań­daǵy mýzykany da esten shyǵa­r­maýymyz kerek, sol sebepti belgili estrada juldyzy Karına Abdýllınanyń da jas oryndaýshylarmen habar júr­gizgenin qalap otyrmyz. Osy aıtqan kisilerdiń bári de óz salasynyń bilgirleri, mádenı qundylyqtardyń ba­ǵa­syn biletin qaıratkerler. Sol sııaqty kelesi kezeńde efırge usynylatyn habarlarǵa Murat Áýezov sekildi ult mádenıetine eńbegi sińgen tulǵalar shaqyry­lyp otyr. – Sizder alǵashqy túsiri­limder men montajdyq jumys­taryńyzdy, jalpy tehnı­ka­lyq sharýalaryńyzdyń bárin «Qazaqstan» ulttyq arnasy­nyń tehnıkalyq bazasynda jasap jatyrsyzdar. Bir suraq, kúni erteń «Mádenıet» arnasy «Qazaqstannyń» kabeldik úlgisi bolyp shyqpaı ma?! – Qazaqstan arnasynyń tehnı­kalyq bazasynda jumys istep otyrǵannan keıin ulttyq arna­nyń formatyna uqsap ketpeý jaǵyna basa nazar aýdardyq. Sa­la­lyq jýrnalıster men mádenıet taqyrybyn qaýzap júrgen maman­dardyń keńesshilik qyzmetin paı­dalanyp otyrmyz. Arnanyń al­ǵashqy kúninen jastardy maman­dandyrý úshin jas jýrnalısterdi jumysqa qabyldap, olardyń bilikti mamandarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatýyn jolǵa qoıdyq. «Qazaqstan» arnasynyń kóshirme­sine aınalyp ketpes úshin «qazaq­standyq» jýrnalıster sapynan emes, qyzmetkerlerimizdiń denin syrttan qabyldadyq. О́ıtkeni, «Mádenıet» arnasy aqparattyq arna emes, munda kórsetiletin habarlardyń bári tereńirek zertteledi, jan-jaqty zerdelenedi. Sol sebepti de bizde «ǵy­lymı keńesshi» deıtin maman­dyq bar. Ár salanyń qaǵıdasyn buljytpaı usynatyn, taqyryp­tan aýytqyp ketpeýdi qadaǵa­laıtyn mamandar. Teatr, opera, rejıssýra, ádebıet jáne qol­óner salalarynyń jetik ma­mandary bizdiń qyzmetkerler­men qoıan-qoltyq jumys isteıdi. Salalyq arnaǵa qatysty Reseı, Túrkııa sekildi elderdi mysalǵa keltire berýge bolady. Olardyń tájirıbesin de alaıyq, degenmen biz qazaqy reńin joǵalt­paǵan taqyryptyq arna jasa­ýymyz kerek. Kúni keshe ǵana táı-táı basyp kórermenge qanat qaqqan balalarǵa arnalǵan «Balapan» arnasy bizdiń alǵashqy qarlyǵashymyz. Qudaı qalasa, bizdiń elimizde de salalyq, taqyryptyq arnalar kóbeıe beretin bolady. – Bizdiń telekeńistigimizdi jarnama degen «dúnıe» shyr­map aldy. Sizderde qalaı bolar eken, jarnamadan aına­lyp óte alasyzdar ma, álde aqparattyq habarlan­dyrý­men onyń ornyn jaýyp otyrasyzdar ma? – Bizdiń arnada jarnama joq. О́zge elderdiń mádenı arnalarynda onyń bar-joǵyn kesip aıta almaımyn. Jalpy, ózimizdiń teleónimderimizdi nasıhattaý úshin de, kórermendi habardar etý úshin de biz óz ishimizde aqparattyq-habarlandyrý tásilin qoldanatyn bolamyz. Árbir habardyń mazmunyn, kórsetiler ýaqytyn jáne ha­barǵa qatysatyn keıipkerlermen tanystyryp otyramyz. Jarnamanyń kúrdeli nusqasy «jańalyqtar» ǵoı, ol bizde eki tilde kórsetiletin bolady. Má­de­nı jańalyqtar, árıne. Alaıda, taza jarnamalyq úlgi bizdiń arnada bolmaıdy. Máselen, teatr qoıylym­daryn aıtpaı, biz qalaı oty­ramyz. О́zimiz mádenıet arnasy bolǵannan keıin teatrmen, kór­me­lermen, kitaphanalarmen ty­ǵyz baılanysta jumys isteıtin bolsaq, biz atalmysh mádenı oshaqtardyń týyndylary men jańalyqtaryn kórermenge jetkizýge mindettimiz. Ulttyq má­denıetke qatysty qundylyq­tar bárimizge ortaq, sol sebepti biz mádenıettiń barlyq salasyna qatysty jylt etken jańalyq­tardy qamtýǵa kúsh salamyz. – Ulttyq mádenıetke kishkene de bolsa úles qosý úshin eńbektenip júrgen búgingi jas býyn ókilderi de nazardan tys qalmaıtyn shyǵar. – Árıne! Bizdiń búgingi estra­damyz da ótpeli kezeńdi bastan keshýde. Ras, kóptegen estra­dalyq ánderimiz ben ánshi­lerimiz tek bir sáttik naryqtyq mezgilge ıkemdelip, jumys istep jatyr. Ondaı ánshiler men mýzykalarǵa bizdiń efırden oryn joq. Bizge klassıkalyq úlgidegi týyndylar men shy­naıy talant ıeleri, bolasha­ǵynan úmit kúttiretin jas oryndaýshylar kerek, solar­dy nasıhattaıtyn bolamyz. Iá, búgingi kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp júrgen ánder nege nası­hattalmasqa? Olar nazardan tys qalmaýǵa tıis. Sonymen qatar, jas kúıshi, jas jyraý, jas aqyn sekildi jańa esimder óz kórer­menderimen qaýyshatyn bolady. Bul da arna basshylarynyń ustanyp otyrǵan strategııalyq baǵyttarynyń biri. Ult bolyp umytpaıtyn bir másele, ol – «Mádenıet» arna­sy ıdeologııalyq maqsatty qam­tı­tyn eń qajetti qural. Halqy­myzdyń tyrnaqtap jına­ǵan asyl jaýharlaryn, rýhanı baı qazy­nasyn biz osy jerde keńi­nen nasıhattaı alamyz, jal­paq dúnıege jarııa etip kórsete alamyz. Manaǵy aıtqan jeke-jeke kezeń­derden ozǵan­nan keıin barlyq elderdiń telearna­la­rynda kezdesetin stra­te­gııa­lyq tásilderdi óz yńǵaıy­myzda óz ultymyzdyń, óz memleke­timizdiń strategııa­lyq, ıdeolo­gııa­lyq quraly retinde qoldana alamyz. Ol úshin mádenı til, «Mádenıet» arnasy­nyń tili qalyptasýy kerek. Kórermenge qarapaıym qarym-qatynas tilimen emes, órkenıetti elderdiń qatarynda ekendigimizdi tanyta­tyndaı má­de­nıet tilimen aqpa­rat, málimet taratý qajet. Onyń bári ýaqyt óte kele qalypta­sa­tyn qaǵı­dattar.   *** Lebizder   Bıbigúl TО́LEGENOVA, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty: – Kisini kúshtep mádenıetke úırete almaısyz. Sondyqtan da mádenıet taqy­rybyn qaýzaıtyn, qazaqtyń mádenı kelbetin somdaıtyn telearnanyń ashylǵanyn zor qýanyshpen qoldaımyn. «Eshten kesh jaqsy» deıdi halqymyz, jan-jaǵymyzdy jınaqtap, jıyrma jylda «Mádenıet» arnasyn ashqanymyzǵa táýbe deý kerek. О́zge elderdiń mádenıetke jete almaı da jatqany bar. Bul arnadan kúterim kóp. Barlyq másele mádenıetti túrde sheshileri anyq. Tipti halyqaralyq resmı sharalar da mádenıettiń, ónerdiń qoldaýymen jalǵasyn taýyp jatady. Sondyqtan da keıbir túıtkil máselelerdi mádenıetti túrde sheshýge osyndaı arnanyń sebi de tıer dep oılaımyn.   Dýlat ISABEKOV, «Mádenıet» jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy-dramatýrg: – «Qazaqstan» arnasy qyrkúıek aıy­nan bastap, qazaq tilinde habar taratý jumysyn bastady. Bul – bir qýanysh. Ekinshi qýanatynymyz, mine, «Mádenıet» ar­na­sy da kórermenge jol tartaıyn dep otyr, bul da el tarıhyndaǵy eleýli oqı­ǵa. Jýyrda M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynyń Kishi zalynda osy arnanyń baǵdarlamasy úshin bir top zııaly qaýym ókilderiniń basyn qosyp, habar túsirdi. Jalpy, zııaly qaýym bul arnanyń ashylatynyna dán rıza. Bizde qazir teledıdar betin atys-shabys, sheteldiń arzanqol fılmderi ba­syp ketti. Mádenı ómir týraly, ony aıtasyz, ózimizdiń mádenıet qaırat­kerleriniń ómiri týraly kórermenge aqparat usyný qalyp barady. Sheteldik ártisterdiń ómirbaıanyn biletin jurt ózimizdiń óner qaıratkerleriniń ómirin múldem bilmeıdi. Jańadan ashylǵaly otyrǵan «Mádenıet» arnasy osy olqylyqtyń ornyn toltyrady dep senemiz. Arnanyń sapasy júre kele kórermen kóńilinen shyǵady dep oılaımyn. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, Almaty. Sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER.