Azan shaqyryp qoıǵan atym-aı...

Balalarǵa búgingi jarqyn ómir talabyna saı, bolshaǵyna úmit arta jarasty da laıyqty esim qoıý – múddeli de mańyzdy másele. Ata-ana dúnıege kelgen perzentine maǵynasy aıqyn, áde­mi de aıshyqty, sulý esimdi berýdi qalaıdy. Jarasymdy esim berýge sonymen qatar, tý­ǵan-týys, jora-joldastary da múddeli. At qoıystyń ózinde de búkil bir halyqtyń psıhologııasy, ta­­nym-túsinigi, oı-armany aıqyn kórinip turady. Kim balasyn ja­­man bolsyn deıdi. Ata-ana armandap, úmit arta azan shaqyryp qoıǵan attardyń, famılııalardyń kóbi jazýda maǵynasyn joıyp, qınalysqa ushyrap otyr. Belgili bir nıetpen qoıǵan adam esimderi, aty-jónderi memlekettik tilge qol­­daý kórsetilip otyrǵannyń ózin­de qate, bur­malanyp jazy­lyp júrgeni qyn­­­jyltady. Uzaq jyldar joǵary oqý or­yndarynda qyzmet istedim. Talaı jornaldar, stýdentterdiń ti­zim­­­deri qolymnan ótti. Stý­­­dent­terdiń neshe túrli aty-jón­derin oqydym. Burmalanyp, qa­te ja­zyl­ǵan attar tolǵandyryp keledi. Qudaıǵa shúkir, is qaǵazda­ryn qazaqsha júrgizý kópten qolǵa alynyp jatyr. Bastaýysh sy­nyp­tardan bastap mektepterde qazaq tili oqytylyp jatyr. Or­ys tilderdiń barlyǵy qazaq tili leksıka-grammatıkasynan habar­dar. Qazaq tiline tán bar joǵy toǵyz áripti bári biletindeı boldy. Qazaq tiliniń memlekettik til mártebesin alǵanyna kóp jyl bolsa da áli aty-jónimizdi durys jazbaı, durys aıtpaı kelemiz. Nege biz aty-jónimizdiń mán-maǵynasyna, shy­­­ǵý tórki­ni­ne kóńil aýdar­maı­myz. Keıde men «Muhtar» degen esimdi kór­sem «Ko mne Mýhtar» fılmi oıy­ma túsedi. Uly ja­zýshymyz Muhtar Áýezov pen tilim dep eńirep júrgen ataqty aqynymyz Muhtar Shahanovtyń aty-jón­deri nege Mýhtar Aýe­zov nemese Mýhtar Shahanov bo­lý kerek? Sonymen qatar, te­ledıdardaǵy keıbir dıktorlar­dyń sózderine kóńil aýdary­ńyz­darshy. Adam­dar­dyń aty-jón­de­rin durys aıt­paıdy, nemese, ekpindi durys qoımaıdy. My­saly, Oljas Sú­leımenov – Aljas Sýleımenov, «Otan» par­tııasy – «Atan» par­tııasy, «Nur Otan» partııasy – «Nýr Atan» partııasy, Elbasy­myz­dyń Nur­sul­tan aty Nýrsýltan, Qa­sym­jomart Toqaev – Kasym­jomart Takaev bolyp, sol sı­­ıaqty du­rys jazylmaı, durys aıtylmaı júrgen esimder to­­­lyp jatyr. Laýazymdy tulǵa­lar da aty-jónderiniń burma­lanyp aı­tylyp júrgenine kó­­ńil aýdar­maı-aq otyra bere me? Prıbaltıka elderinde aty-jó­ninen bir árip qate ketse, sottasýǵa deıin barady eken. Baıaǵyda, Keńes ókimeti kezinde, ákesi balasyna Tilek­qa­­­byl dep at qoıǵan eken, sony tólqujatqa óziniń tiline yń­ǵaı­lap «Telekabel» dep jazyp beripti. Ras, Keńes ókimeti tu­­­synda soraqylana burmalanǵan attar kóp boldy, áli de sodan aryla almaı jatyrmyz. Esime bir anekdot túsip otyr: Bir qazaq shal kóshede kele jatyp Jambyl Ja­ba­ev­tyń eskertkishin kóripti. Qasy­na kelip, astyndaǵy ja­­zýyn oqy­sa «Djambýl Djabaev» dep tur eken, – Oıpyrmaı, bul biz­diń qazaqtyń «Jambyl Jabaev» degen shaly edi, munyń aldyna nege «D» qoıyp «Djambýl Djabaev» degen dep, tań qalady. Osy kezde bir orys kisi ótip bara jatsa kerek. Sodan álgini su­rap­ty. Sonda orys kisi: – Ata, túsinesiz be? Biz or­ys­­­tar «J» árpiniń aldyna «D» qoıyp jazamyz, – depti. – Áı, sen ne aıtyp tursyń?! Senderdiń Ivandaryńnyń al­dyna «D» qoıyp «Dıvan» dese jaqsy kóresińder me! – degen eken shal kúıip ketip. Qazaq tiliniń fonetıkalyq zańdylyǵyna súıenip, Stepan degen atty «Ystypan», «Istepan», Oleg degen atty «Álek» dep jazyp berseńiz, ol esim ıesi ashýlanar edi. Onysy óte or­­yndy. Al ókinishke oraı, bizdiń kónbis qazekeń aty-jónimizdiń qate jazylǵanyna mán bermeı júre beremiz. Sabaq kezinde stýdentterge aty-jónderiniń týra maǵyna­syn aıtyp, durys jazylýyn kórset­­kenimde biri: «Apaı, ýje kýá­ligimizde «Abdýhalıkov» dese, ekinshisi – «Ýmıralıev» bo­lyp, tizimge kýáliktegi burma­lan­ǵan aty-jónderin jazǵyza­tyn. Qa­zirgi kezdiń ózinde ısi qazaq degenniń kóbi qate ja­zylyp, burmalanǵan aty-jóni­­­­men júr. Tilimiz, aty-jónimiz qashan­ǵy jartykesh bolady? Jarty­kesh tildi eshkim qadirlemeıdi. «El bolam deseń, besigińdi tú­ze» degen M.Áýezov. Endeshe aty-jónimizdi túzeıik! Keńes ókime­ti kezinen kele jatqan «qazaqsha aty», «oryssha aty» degen bolmaý kerek. Adamnyń aty – bi­reý-aq. Ol – azan shaqyryp, armandap qoıǵan atyń. Ol atyń mán-maǵynasy tolyq kúıinde qazaq tilinde jazylýy kerek. Aqjarqyn RAHYMBEKOVA. Almaty.   Ajaldy tyshqan men  «aramza qaqpan» Jortýyldap, jorǵalap, Kele jatty ash tyshqan. Qaıdan bilsin sormańdaı, Bar ekenin qas dushpan. Emin-erkin toıyna, Tamaq jeý boldy armany. Esh kúdik joq oıynda, Saparyn ári jalǵady. Jol-jónekeı baıqustyń Basyna bir «baq qondy». Qarańǵy qaltarystan, Molshylyqqa tap boldy. Ujymaq tóri – keremet! Arpa, bıdaı, tary bar. Qý janyna ne kerek, Bári osynnan tabylar. Esh qaýip joq oıynda, Arandaı aýzyn ańqıtyp, О́le jedi toıyna, Meshkeı qarnyn qampıtyp. Arpa-bıdaı qaptaǵy, Obyrlana asady, Tarǵyl mysyq tap bolyp, Tyshqan tura qashady. Qorqyp tarǵyl mysyqtan, Tyshqan sasyp, qashqanda, Qudaı atyp, oqystan Túsip qaldy qaqpanǵa... *  *  * «Qara eshkige – jan qaıǵy, Qasapshyǵa – mal qaıǵy». Keı jemqordyń tirligi – Tyshqandardan aýmaıdy. Nurtan TО́LEPBERGENULY. Almaty.   Pensııa Qaqyrynyp-túkirinip úıine kirgen Temeshbaı basqan jerin solqyldatyp, ana bólmeden myna bólmege kirip-shyǵyp júrgen súıegi aýyr kempirine kózin toqtatty. – Áı, ne bolyp qaldy? – Aýzyma tynym joq, ózim de bir qasqamyn  ǵoı. Saǵan ashý ústinde aıtqan keshegi sózim esime túsip... – Qaı sóziń? – «Osy saǵan-aq qudaıdyń ólimi kelmeıdi eken», «osy sen-aq qata qalmaıdy ekensiń» degenimdi aıtam. – Kerek boldym ǵoı? – Qata qalsań, pensııań toqtap qalady eken ǵoı. Qata qalsań, aı saıyn júgirip ózi kelip turǵan aqshany bizge kim beredi?   Aıyrbas ... – Sonymen jańaǵy áńgimeniń aıaǵy nemen tyndy? – Gáýipbaı Dáýipbaıdyń áıelin aldy. Dáýipbaı Gáýipbaıdyń áıelin aldy. – Aıyrbas? – Mahabbat adam balasyn qaıda súıremeıdi. Kesheli beri taǵy bir áńgime shyǵyp júr. – I-i? – Gáýipbaıdyń óz áıeli ózine, Dáýipbaıdyń óz áıeli ózine yrjańdap qaıtyp barypty. Úmbetbaı ÝAIDIN. Almaty.   Depýtattyń arııasy (Bákir Tájibaevtyń “Aqbulaq” ániniń izimen)   Kúndiz-túni bir tynbaı, Másele sheshken naqtylap. Qumar edim ózińe, Keldim, mine, shapqylap. Synap tastap bılikti, Keıde erlep qalasyń. Eshteńege kılikpeı, Keıde “terlep” qalasyń.   Seniń kelip aldyńa, Halyq talaı syn aıtqan. Bılik kelip aldyńa Seni talaı muńaıtqan. Aınalaıyn, Parlament, Báz bireýge arman eń. “Úndemegen jón-aý”, – dep, Daý-janjalǵa barmap eń. *  *  * Jer satylyp jatqanda, Jaq ashpaǵan Parlament. Tili úshin qaıǵyryp, Talaspaǵan Parlament. Sen bolmasań mańdaıym Ashylmaıdy, Parlament. Saǵan degen qumarym Basylmaıdy, Parlament. Úmit ZULHAROVA. Almaty.   Qurdasynyń qarqyny О́tegen Japparhannyń bir qurdasy jastaý kóringisi kelip, jasyn kishireıtip aıtatyn kórinedi. Sol kisige mynandaı ázil arnalypty: – Tanımyn qurdasymdy shaqyrymnan, Qaǵynǵan bizdiń Tókeń taqymynan. Kisinep, kári aıǵyrdaı baıtal kórse, Tabanda aıyrylady aqylynan. Jyl saıyn ózgertedi týǵan jylyn, Bul kúnde bes jas kishi qatynynan...   Allaýakbar Jýrnalıst Ońalbaı Sadyqov temirjolshylar ómirinen materıal daıyndaıdy. Maqalany redaksııaǵa kúni erteń ótkizýi kerek. Qyrsyq shalǵanda mekeme basshysynyń aty-jónin qoıyn dápte­rine túrte salmapty, óziniń esine túser emes. Poıyz Túrkistan qalasyna kidirgende, sasqan jýrnalıst vokzalda otyrǵan balger kempirge bal ashqyzady. Qumalaǵyn shashyp jiberip, qaıta jınaǵan ol: – Joǵaltqanyń aldyńnan shyǵady, allaýakbar! – deıdi. Sol kezde qýanyp ketken Ońqań: – Iá, endi esime tústi, bastyqtyń aty Akbar edi, – dep taǵy da bir somyn usyna beripti.   Aıý baǵý Birde sońǵy kezde sharýasy shatqaıaqtap júrgen “Maraldy” keńsharynyń keńsesinde jına­lys ótip jatady. Keńshar dı­rek­­tory jaqynda maral satyp alatyndaryn, sóıtip endigi úmit­ti osy saladan kútip otyr­ǵandaryn aıta kelip, onyń tıimdi jaqtaryn ájeptáýir áńgime etipti. Sózin aıaqtaǵan soń ol: “Kimde qandaı usynys bar?” degen saýal tastaıdy. Sonda Ýálı ornynan turyp: – Baseke, – degen eken, – osy sender nege aıý asyra­maı­syń­dar? Aıý baqqan raqat emes pe, jazdaı óz betinshe jaıylady da sýyq túse uıyqtap qalady...   Suraq – jaýap – Eger siz janyńyzǵa qoıǵan qalpaǵyńyzǵa bireý otyryp alsa, oǵan ne aıtar edińiz? – «Kórmes túıeni de kórmes, malǵun» der edim. Ony jaı suradyńyz ba? – Siz meniń qalpa­ǵym­da otyrsyz. *** – Men búgin eki erkek, úsh urǵashy shybyn óltirdim. – Mássaǵan! Olar­­­dyń jynysyn qalaı anyqtap júrsiń? – Tań qalatyn túgi de joq: ekeýi syra bó­telkesine, úsheýi tele­­fonǵa qonyp tur eken! *** – Bolashaqtyń kólik­teri nemen jumys isteıdi dep oılaısyń? – Sý men shóp bolsa boldy. – Al ondaı tehnıka qa­laı qozǵalady? – Atty arbaǵa jegip júrip ketesiń... *** Eki erkektiń áńgimesi: – Qalaısyń? Lenka ekeýiń nekege turyp baqytty ómir súrip jatqan shyǵarsyńdar? – Solaı dese de bolady. Lenka baqytty, men nekege turǵanmyn. *** Altyn balyq shal­dyń qarmaǵyna ilinip qalyp: – Kempirińiz tiri me? – deıdi. – Tiri. – Onda meni qýyryp jeı salyńyz!.. *** *** – Isi tek ilgeri ketken erkek dep kimdi aıta­myz? – Aqshany taýyp úlgeretini sonsha, áıe­­li ony jumsap úl­ger­me­ıtin erkekti aıtamyz. *** – Ne istesek eken? – Araq ishemiz. – Merekeni jaı kún­der­degideı etip berekesin ketirmeıik te!