Otyrar kitaphanasyn izdeýge qarjy kerek

Sondaı-aq kezindegi kórkem qala – Kentaýdyń ekologııalyq ahýaly alańdatady Qazaq dalasynda boı kótergen kóptegen qalalar shapqynshylyq saldarynan qıraǵany tarıhtan belgili. Qazirgi tańda shaharlar orny qazyp alynyp, zertteý jumystary júrip jatyr. Alaıda, tarıhta izi bar ataqty Otyrar kitaphanasyn izdeý máselesi sheshimin tappaýda. Nemese bul máseleni áli kúnge qunttamaı kelemiz. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Máde­nı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıa­syn­da qabyldanǵan Úkimettiń 2004 jylǵy 30 qyrkúıektegi «Kóne Otyrardyń qaıta órleýi týraly» qaýlysy negizinde Otyrar órkenıeti tereń zerttelip, el tarıhynyń I ǵasyrynan bergi ómirinen syr shertetin 20 myńnan astam baǵa jetpes tarıhı jádi­gerler tabylyp, mádenı-arheologııalyq eskertkishter qalpyna keltirilip, keleshek urpaqtyń rýhanı ıgiligine aınalýda. Alaıda, ejelgi Otyrar óńiriniń kóne ta­rıhy, ashylmaǵan syrlary áli de az emes. Solardyń biri, adamzat tarıhyndaǵy eń iri kitaphanalar qatarynan sanalatyn Otyrar kitaphanasyn izdestirý bolyp ta­bylady. Otyrar kitaphanasy álemdik ór­kenıettiń damýyna teńdessiz úles qosqan keshendi bilim ordasy bolǵany belgili. Buryn Farab atal­ǵan bul qaladan tek ıslam álemine ǵana emes, kúlli dúnıe júzine máshhúr, álem­dik ǵylymǵa súbeli úles qosqan oqymystylar shyqqany málim. Otyrar – Ál-Farabıdiń Otany. So­lardyń ishinde eń ataqtysy, túrki áleminiń dańqyn álemge pash etken, «Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan, bizdiń uly babamyz Ábý Nasyr Ál-Farabı Otyrar kitap­ha­na­synda bilim nárinen sýsyndap ósti. Oty­rar kitaphanasynda ejelgi syna jazýymen jazylǵan týyndylar men papırýs orama qaǵazdarynan bastap, ortaǵasyrlyq Eýropa, arab jáne Qytaı ǵalym-oqy­mys­ty­lary­nyń shyǵarmalaryna deıin jınaq­talǵan. Kóptegen musylman ǵulamalary­nyń eńbekteri arqyly Otyrar kitap­ha­na­sy bizdiń dalamyzǵa ıslam dininiń tara­lýy­na da óz úlesin qosty. Mine, osyndaı kitap qory óte baı kitaphana Shyńǵys han shapqynshylyǵy kezinde joǵalyp ketti. Otyrar kitaphanasy mońǵol áskeriniń Otyrardy alty aı boıy qorshaýy kezinde qupııa túrde jer astyna jasyrylǵan degen derek bar. Biraq onyń naqty qaı jerge jasyrylǵany búginde belgisiz. Qazirgi kezde, osy kitaphananyń jer astyna jasyrylǵandyǵy týraly orta­ǵasyrlyq derekter, Otyrar qalashyǵy mańyndaǵy jer astynan syrty terimen qaptalǵan arab tilinde jazylǵan kóne kitaptardyń tabylǵandyǵy, osy kitap­tar­dyń Kóne Otyrar kitaphanasynyń kitap­ta­ry bolýy múmkin ekendigi týraly pikir bar. Alaıda, búgingi tańda, atalǵan derekterdi jan-jaqty zertteý, Otyrar kitap­ha­nasyn izdestirý boıynsha arheologııalyq qazba jumystary tolyqqandy júrgizilmeı otyr. Osyǵan oraı Premer-Mınıstr Ká­rim Másimovtiń atyna joldaǵan saýalymda álemniń ekinshi úlken bilim bulaǵy bolyp sanalatyn Otyrar kitaphanasyn izdestirý boıynsha arheologııalyq qazba jumystary tolyqqandy jáne jan-jaqty júrgizilýine yqpal jasap, atalǵan jumystarǵa res­pýb­lıkalyq bıýdjetten qarjy bólý máselesin sheship berýdi suradym. Kelesi bir másele Kentaý qalasyna qatysty. Kezinde sulý kórkimen kózdiń jaý­yn alǵan, zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezovtiń tilimen aıtqanda, Qarataý táji atanǵan Kentaý qalasynyń jerasty baı­lyǵy búginde ózine sor bolyp jabysyp otyr. Qalanyń negizin salýshy, ken ón­diretin «Achpolımetall» kombınatynyń toqtaýy jáne jabylýynyń saldarynan Kentaýda ekologııalyq jaǵdaı óte kúrde­lilenip ketti. Kezinde atalǵan kombınattyń óndiristik qaldyqtaryn saqtaý úshin qala­nyń batys jaǵynda 332 gektar jer ýchaskesine Baıyldyr óndiristik qaldyq jınaý qoımasy salynyp, kóptegen jyldar boıy adam ómirine jáne qorshaǵan ortaǵa óte zııandy shaıyndy sý aralasqan qaldyqtar jınaqtalǵan bolatyn. Qazirgi kezde, atalǵan zııandy qaldyqtar tozań retinde aýaǵa kóterilip, batys jaqtan jeldiń jıi turýyna baılanysty «Hvostohranılısheden» qara tústi qum tektes burqasyn paıda bolyp, búkil qalany tunshyqtyrýda. Bul qaldyqtardyń quramynda adam ómirine qaýipti neshe túrli hımıkattar bar. Bul jáıt Kentaý qalasynyń turǵyndary arasynda túrli aýrýlardyń (ásirese, astma, qyltamaq, rak pen baýyr aýrýlary) kóbeıýine ákelip soqtyrýda. Joǵaryda atalǵandardy eskere kele, kezinde dúnıejúzilik rekordtar qalasy atanǵan Kentaý qalasynyń ekologııalyq jaǵdaıyn saýyqtyrý úshin tıisti quzy­retti memlekettik organdar osy máselege erekshe nazar aýdarýy tıis dep bilemin. Qýanysh AITAHANOV, Senat depýtaty.