– Baqtııar Ǵarıfollauly, bıyldan bastap «Tarlan batyrlary» degen jańa jobany qolǵa alyp jatyr ekensiz. Bul ne joba, maqsaty qandaı, osylar jaıly aıta ketseńiz...
– Bul – sport salasyndaǵy jańa menedjment, jańa kózqaras. Sport salasyndaǵy uıymdardyń basym bóligi – aksıonerlik qoǵamdar men memlekettik organdar. Olar bıýdjet aqshasyna jumys isteıdi. Al «Tarlan batyrlary» – jaýapkershiligi shekteýli seriktestik, jeke mekeme. Iаǵnı biz Memlekettik organ men jekemenshik áriptestik arasyn baılanystyrýshy kópirmiz. Memleketten sýbsıdııa alý arqyly bapkerlerge jalaqy tóleımiz, osy arqyly ol bapkerler bes júzge jýyq balany sportqa tegin baýlıdy.
– Úkimetke bul jobadan qandaı paıda túsedi?
– Birinshiden, jattyqtyrýshylarǵa bir ret jyldyq jalaqyny bólip tólep qana beredi. Bıýdjet degen joq. Basqa mekemelerde ózderiniń bıýdjeti bar. Jyl saıyn mıllıondaǵan qarjy belgilenedi. Al bizde bul turǵydan alǵanda «tazalyq» saqtalady. Bapkerlerdiń aılyǵy esepteýli. Al ǵımaratty saqtaý, árlep-syrlaý, onyń shyǵyndaryn tóleý biz júrgizetin aqyly qyzmetter esebinen óteledi. Men aıtyp otyrǵan bapkerler sporttyń bes túrinen – boks, dzıýdo, aýyr atletıka, erkin kúres, taekvondodan 350-400 balany tegin daıyndasa, odan bólek fıtnes, krossfıtke, bıge kelýshi 200-deı adam abonementterdi satyp alady. Iаǵnı az ǵana qarjymen qanshama balanyń tegin jattyǵý jasaýyna múmkindik beriledi, odan qaldy eresekterdiń de salamatty ómir saltyn ustanýyna baǵyt. Úkimetke tıimdiligi osy.
– Turǵyndar qoldanady degen josparmen salynyp, qańyrap qalatyn sport nysandary az emes. Siz aıtyp otyrǵan bul ǵımarat ta solardyń qataryna enip ketpeı me?
– Munyń bári aldyn ala zerdelenip, saraptama jasalady. Iаǵnı oblys basshylarymen kezdesip, mundaı ǵımarattarǵa qaı óńirler muqtaj ekenin anyqtaımyz. Al oblys basshylarynyń tapsyrmasymen óz kezeginde qandaı aýdandarǵa sporttyq nysan salyný kerektigi anyqtalyp, bizge usynys beredi. Bul qatarda negizinen iri qalalar joq. Al qoldanysqa berilip úlgergen nysandarda adamdar syımaı qalyp jatyr. Sebebi, attestasııadan ótkisi keletin polısııa qyzmetkerleri bar, jaz mezgiline karaı kyz-kelinshekter dene bitiminiń de symbatty bolýy úshin bizdiń ortalyqtarǵa kóptep kelip jatyr. Kúndizgi ýaqytta da, keshki ýaqyttarda da zaldar lyq toly.
– Bul jobany júzege asyrý qanshalyqty qajet boldy?
– Aýyldarda, aýdan ortalyqtarynda sporttyq zaldar bar degen aty ǵana. Al sapasy jaıly sóz qozǵaýdyń da qajeti joq. О́z basym osy jobany qolǵa alǵaly elimizdiń túkpir-túkpirin tolyq aralap shyqtym. Almaty men Astana qalalary jáne Almaty oblysynda bolmasa, basqa óńirlerde sońǵy úlgidegi ǵımarattar kórmeısiń. Barlyǵy eski, jamaý-jamaý, saraıǵa kirgendeı áser alasyń. Al bizdiń ortalyqtarda sońǵy úlgidegi qural-jabdyqtan bastap monsha, qonaq úı, ashana men dúkenderge deıin qarastyrylǵan. Balalardyń sonda turyp jattyǵý jasaýyn eskerdik. Iri qalalarda ómir súretin adamdarǵa aýyldardaǵy ahýaldy elestetý qıyn. Sondyqtan aýyl turǵyndary da zamanaýı keshenderde jattyǵýy jasaýy kerek dep oılaımyn.
– Aqyly qyzmetterdiń baǵasy qandaı? – Barlyq óńirde bir baǵa saıasatyn ustandyq. Aıyna – 6 myń teńge. Bul kóp aqsha emes shyǵar. Eger ujymmen keletin bolsa, olarǵa abonement 4 myń teńgeni quraıdy. Astanadaǵy fıtnes ortalyqtardyń jyldyq baǵasy 250 myń teńgeden bastalsa, bizde 40 myń teńge shamasynda. Sal aýrýyna shaldyqqandarǵa, soǵys ardagerlerine tegin qyzmet kórsetiledi.
Al mamandar jergilikti bapkerler arasynan irikteledi. Olardyń biliktiligi, tájirıbesimen qatar sottalmaǵandyǵy da tekseriledi. Jergilikti basshylar tańdaǵan mamandardyń qujattaryn bizdiń sarapshylar zerttep, ózderimen áńgimelesý arqyly jaýapkershiligi mol, halyqpen jumys isteı alatyn jattyqtyrýshylardy jumysqa alady.
– Nelikten bes sport túrin ǵana tańdap aldyńyzdar?
– Tańdaý olımpıada oıyndarynda kóbirek nátıje berip jatqan sport túrlerine tústi. Basty maqsat – olarǵa rezerv daıyndaý. Odan qaldy únemi aıtatynym – balalar sportpen tegin shuǵyldanýy kerek. Ol aýyl bolsyn, qala bolsyn. Myqtynyń darynyn kórsetýge materıaldyq jaǵdaı kedergi bolmaýy kerek.
– Sizderge bólingen qarajatty kim baqylaıdy? – Álginde aıtqanymdaı, bizde bıýdjet joq. Bólinetin qarjy esepteýli. Ony jyryp-jyryp eshkim de ala almaıdy. Bylaısha aıtqanda, qazirgi balabaqshalardy qoldanysqa berý júıesi. О́ńirlerde bir ǵımaratty salý úshin basqarmalarmen kelisý, qujat máselesin tolyqtaı sheshý úshin shamamen 4 aıdaı ýaqyt ketip jatyr. Bir keshende 22-27 adam jumys isteıdi. Sol qyzmetkerlerge jylyna bólinetin qarjy – 22 mln, keı jerlerde mamandar sanyna baılanysty 30 mln teńgege teń. Onyń jasyratyn túgi joq. Endi osy qarjyny mamandar sanyna bólsek, kóp aqsha emestigin túsinesizder. Iаǵnı keletin qarajat tek maqsatty jumsalady. Al jobalardyń esebin elimizdiń Ulttyq olımpıada komıteti men Sporttyq jekpe-jek jáne kúsh qoldanylatyn sport túrleri konfederasııasyna tapsyrap otyramyz.
– Bilýimshe, Qyzylorda oblysymen kelisimshart jasap úlgerdińizder. Al basqa óńirlermen baılanys ornatý jaǵy qalaı?
– Ashylǵanymyzǵa bes aı bolǵanyna qaramastan, osy aıda Jambyl oblysymen kelisimshart jasamaqpyz. Alla násip etse, tamyz ne qyrkúıekte Semeı jáne Túrkistanmen kelisimge qol qoıamyz. Odan qaldy Serik Sápıev atyndaǵy ortalyqty da óz balansymyzǵa almaqpyz. Qazir Almaty oblysynda federasııa tarapynan eki nysan salynyp jatyr. Biraq bolashaqta bul ortalyqtar da bizdiń júıe boıynsha jumys isteıtin bolady. Al ǵımarattardyń salyný ýaqyty shamamen bir jyl.
– Siz sııaqty laýazymdy qyzmette jumys istep kórgen, Ulybrıtanııada bilim alǵan azamatty bul bastama nesimen qyzyqtyrdy?
– Alǵashqyda asa qyzyǵa qoımaǵanym ras. Buǵan deıin salynǵan bes, qazir qurylysy júrip jatqan eki ǵımaratqa meniń qatysym joq. Olar men kelgenge deıin bastalǵan. Al budan bylaıǵy jumystar tolyq meniń moınymda. Ábden zerttep-zerdeledik. Biraz qatelik bar eken. Qonaqtar úshin kútetin zalmen qatar baspasóz ortalyǵy sekildi qajettiniń bári bolýy kerek. Bul – men úshin jańa dúnıe. О́z qolyńmen salyp, ony ári qaraı júrgizý – úlken sharýa. Joba ózin-ózin aqtaı bastasa, onda jumystyń aqtalyp jatqany. Qazir Feısbýk pen Instagram jelilerinde paraqshalar ashyp, oqyrmandardy qyzyqtyrý jaǵyn, jarnamany qolǵa aldyq.
Bir qyzyǵy, meni tanıtyndardyń kópshiligi bul qyzmetke kelgenimdi áli kúnge deıin túsine almaı júr. Ákimdikte, odan qaldy «Astana» prezıdenttik kásibı sport klýbynyń basshylyǵynda jumys istegen adam shaǵyn ǵana jaýapkershiligi shekteýli seriktestikte nesi bar dep oılasa kerek. Orynbasar qyzmetine shaqyryp jatqan oblys ákimderi de joq emes. Olarǵa úlken alǵys. Biraq men úshin bul jańa qurylym. О́z-ózimmen báseke. Buryn Fransııa, Italııa, Kýba dep júrsem, qazir Shý, Qyzylorda, Túrkistan, Semeı dep júgirip júremin (kúlip).
– Osyǵan deıingi suhbatyńyzda jeke bıznesińizdi ashý múmkin ekenińizdi aıtyp edińiz. Bul sonyń bastaýy ma?
– Qazirgi tańda dóńgeletip otyrǵan usaq-túıek sharýalarym bar. Biraq olardyń «Tarlan batyrlaryna» qatysy joq. Biraq bul jobanyń ózi sol bıznestiń bir túri. О́zim surap alǵandaı bolyppyn ǵoı.
– Nelikten «Tarlan batyrlary» degen ataýǵa toqtadyńyzdar?
– Maǵan deıin bolǵan basshy osy ataýdy qup kórip, mór men blankterdiń barlyǵyn rastap qoıǵan eken. Sondyqtan ony ózgertip úlgermedim. О́zime qoısa, «Uly dala batyry», «Bolashaq arlandar», tipti jaı ǵana «Tarlan» degen ataýdy tańdaýshy edim.
– Oqyrmandarǵa sizdiń jańa laýazymyńyzben qatar Ulybrıtanııadaǵy ómirińiz de qyzyq. Áńgime aýanyn stýdenttik shaqqa bursaq. «Adam jaqsyǵa tez úırenedi» dep jatady. Eýropadan keıingi ómirińiz qalaı boldy?
– Shynymdy aıtsam, Ulybrıtanııada ómir súrý úshin barlyq jaǵdaı karastyrylǵan. Adamdar da meıirimdi. Sen soǵyp ketseń de, senen keshirim suraıdy. Saǵan tanymaıtyn adamnyń ózi amandasyp, kúnniń jaqsy ótýin tileıdi. Aıqaı-shý, urys degen joq. «Damyǵan elderdiń kóshin bastap tur» dep beker aıtpaıdy ǵoı.
Al bizdiń memleket eńbektep kele jatqan sábı sekildi. Saıasatta, ekonomıka, sport, jalpy jumys isteıtin organdardyń júıelerinde shıkilik pen qatelikter óte kóp. Onyń bárin kóre tura «buǵan meniń qatysym joq» dep qalaısha qol qýsyryp otyra beresiń?! Bárimiz qazaqpyz. Eger elge, ultqa bizdiń janymyz ashymasa, syrttan kelip eshkim eshteńe túzep bermeıdi, jany da ashymaıdy. Bir sporttyń ózin sportqa múlde qatysy joq, murnyna bul salanyń ısi barmaǵan, sportta ashy terin tógip, qandaı qıyndyqtar bar ekenin tájirıbe júzinde bilmeıtin adamdar basqaryp otyr. Qalaı qarasań da bul durys emes. Sportshydan bilikti sport basshysy ne basqa salanyń basshysy shyqpaıdy degen túsinik eskirdi. Bul jaýapkershilikti sezinetin, jumysyn búge-shegesine deıin biletin, kózi ashyq, kókiregi oıaý, eń bastysy, shynymen de jany ashıtyn sport sańlaqtary az emes.
Elbasynyń ózi «ár oblystan bir Olımpıada chempıony shyqsa, ol bizdiń taqııamyzǵa tar kelmeıdi» dep aıtatyn sózin nege júzege asyra almaı kelemiz?! Sebebi sol oryntaqqa joǵaryda aıtylǵan kisilerdiń myqtap jaıǵasýynyń arqasynda oblys, aýdandarda jemqorlyq beleń alyp ketken. Olar sportty damytýdy, jas sportshylarǵa jol ashýdy kózdemeıdi. Olarǵa báribir. Al qıyn joldy júrip ótken sportshy ózinen keıingige qastandyq jasamaıdy. Júregiń «qazaq» dep soqqan soń, sport úshin janyń aýyrǵandyqtan, sol kemshilikterdiń joıylýyna shamań jetkenshe úles qosý kerek dep sanaımyn.
– Shetelde bilim alyp, ómir súrip kelgen jastardyń barlyǵy siz sekildi elge úlken qulshynyspen keledi. Kózge uryp turǵan kemshilikterdi joısam deıdi. Kóp uzamaı janardaǵy ot sóne bastaıdy. Sebebi, bul – júıe. Ony ózgertý ońaı emes. Al sizdiń qolyńyzdan keledi dep oılaısyz ba?
– Halyqtan asyp týǵan joqpyn. Men de qarapaıym adammyn. Menińshe, bul júıeni tek býyn almasýy ózgerte alady. Artyq aıtsam, aǵa-ápkelerimizden keshirim suraımyn. Degenmen búginginiń jastarynyń basym bóligi istiń adamy. Tek bir kemshilik bar – bári asyǵys. «Tez baıysam, sharýamdy erterek aıaqtasam» dep ómir súredi. О́z basym shetelde bilim alyp kelgen qanshama qatarlastarymdy bilemin. Barǵa qanaǵat, joqqa sabyrlyq tanytady. Býyn almasýymen sol jigitter laýazymdy qyzmetterge kelse, dalaǵa ketip jatqan dúnıeni qaıtarýǵa, elde alyp qalýǵa múmkindik týar edi. Olar ash ta, jalańash ta emes. Kózdegenderi bir – eldiń múddesi. Qanat Islam da bir suhbatynda «elim deıtin qazaq jigitteri kúzette júr» depti. Men Qanat baýyrymmen kelisemin. Kerek deseńiz, abaqtynyń ar jaǵynda otyrǵandardyń arasynda júregi qazaq dep soǵatyn, nar tulǵaly azamattar az emes. Jylan sekildi ıreleńdeıtinderdiń zamany bolyp tur. Al biletinim, men jalǵyz emespin. Ardaq Nazarov, Qanat Islam sekildi eli úshin baryn berýge daıyn jigitter kóp. Mine, osyndaı janashyr jigitter kelip jatsa, biraz istiń jolǵa qoıylary anyq.
– Sizdiń aldyńyzda Serik Sápıev Anglııada bilim alyp keldi. Qazir depýtat. О́zińiz bilesiz, sportshylar arasynan halyq qalaýlysy atanǵandardyń osy salanyń ósip-órkendeýine qatysty bir reformalar jasaǵany shamaly. Al Sápıevke kóptiń biri bolyp ketpes úshin qandaı keńes berer edińiz?
– Serikke aıtar alǵashqy keńesim – sabyrlyq tanytý. Men biletin Serik sport taqyrybynda biraz máseleniń basyn ashyp, sheshýge tyrysady. Biraq ol qıynǵa soǵady, sondyktan bastaǵan jumysyn sabyrlyqpen aıaǵyna deıin jetkizýin tileımin. Alaıda qaı máseleni talqyǵa salmas buryn aldymen jaqsylap zerttep-zerdelep alǵany jón. Jalpy sport salasyndaǵy qarapaıym normatıvterdiń ózi joǵary talappen bekitilgen – olardy onsha-munsha adam tapsyra almaıdy. Odan qaldy sport qaǵazbastylyqtan aryla almaı qaldy. Bapker shákirtin tárbıleı me, qaǵazyn toltyra ma?! Sheshilýi tıis suraqtar óte kóp.
– Brıtan jerinde bir jarym jyldaı ómir súrdińiz. Aǵylshyn tilin meńgerip kelgenińiz anyq. Tumandy Albıon sizge tilden bólek ne úıretti?
– Jalpy Londonǵa deıin de sabyrly, kishipeıil edim, sol kasıetterim Anglııada júrip eselendi dep oılaımyn. Buryn bir kabınette basshymyn dep jalǵyz otyrýym múmkin edi. Al qazir bas-basymyzǵa kabınetterdiń qajeti qansha dep oılaımyn. Eýropada ómir súrý arqyly adamnyń barlyǵy birdeı ekendigine kóz jetkizdim. Men de, siz de. Ol jaqta mınıstriń de, ákimiń de, juldyzyń da, sportshyń da senimen birge metromen ketip bara jatqanda, teń ómir súrý, teń quqyq degenniń maǵynasyn túsinesiń. Shúkir, ımanymyz da arta tústi. Sebebi, baratyn jerimizdiń, buıyratyn topyraqtyń bir ekendigin, eshkimniń arǵy dúnıege artyq eshteńe alyp ketpeıtinin bildik.
– О́zińiz boksshy bolǵan soń bul sportty, quramany baqylap turatynyńyzǵa kúmánim joq. Sońǵy, Azııa chempıonatyndaǵy jaǵdaıdaǵa baılanysty sizdiń pikirińizdi de bile ketsek. Aldymen Rıoda, endi sary qurlyq birinshiliginde ózbekterge ese jibergenimizdi kópshilik «qazaq boksynyń toqyraýyna» teńep jatyr. Siz buǵan qatysty ne aıtasyz?
– Bizdiń bokstyń sharýasy támam degenmen kelispeımin. Ol – boksty bilmeıtin adamnyń sózi. Sebebi, bizde tarıh bar, dástúr, bolashaq bar. Boksymyzdyń tarıhy ózbekterge qaraǵanda ózgeshe, anaǵurlym tereńde jatyr. Qazir Golovkınniń sońynan kásipqoı boksqa aýysqan jastarymyz kóp. Álemniń túkpir-túkpirinde qarsylastaryn birinen soń birin qulatyp jatqannyń bári qazaq. «Qazaq» degende sheteldik bylǵary qolǵap sheberli qorqatyn deńgeıge jetti. Rıo Olımpıadasynan keıingi jınalysta laýazymdy bir tulǵa bas bapkerdi, boksshylarǵa aıypty jaýdyrtyp jatqan. Sonda Tımýr Asqaruly: «Bapkerdiń de, balalardyń kinási joq. Kinániń bári ózimizden» degen sózi meni tańǵaldyrdy, ol kisiniń myqtylyǵyna, árqashan jeke oıymen júretinine qatty rıza boldym.
Osyndaı sózderden keıin basshylyqtan qoldaý baryn, biraq onyń júzege asyrylý prosesi tómen deńgeıde ekendigin baıqaısyń. Sol sebepti Tashkenttegi jaǵdaı – ózbek federasııasynyń «eńbegi». Osymen alashapandy kórshilerimiz kem degende 30 jylǵa qanaǵat qylady dep oılaımyn. Áıtpese Myrzaǵalı Qulanuly da, jigitter de óz deńgeıinde jumystaryn istep júr. Bálkim, osy sózim úshin taıaqtyń ushy tıetin de shyǵar. Meıli. Reforma jasaýdyń qanshalyqty qajet ekenin joǵarydaǵy basshy sheshe jatar. Sondyqtan jaýapty azamattardyń arasynda sportshylarǵa jany ashıtyn, pysyq, eti tiri tulǵalar bolsa deısiń. Basshymyz myqty, qarajatymyz bar, tek shyryldaıtyn adam tabylmaı tur. Áıtpese baryn salyp bokstasqan balalar tóreshilerdiń «arqasynda» jeńiledi, elge kelip basshylyqtan sóz estıdi, jerden alyp, jerge salatyn kórermen taǵy bar. Keshegi Qanat pen Gennadııdi de sókkenderdi túsinbeımin, túsine de almaımyn, túsingim de kelmeıdi.
– Sózińizdiń jany bar. Biraq boksshylarymyzdyń arasynda ózbekterden shynymen utylǵandary bar ǵoı. Basshy bapkerdi, ol, kerisinshe, basshylyqty, al kórermen boksshyny aıyptap júrgende, bul sporttyń sáni qashyp ketpeı me?
– Ras. Bul jerde de júıe kerek. Myqtylardyń kóbisi kásipqoı boksqa aýysýǵa talpyna bastady. Ne úshin? Sebebi, onda tez tanylýǵa ári kóbirek aqsha tabýǵa múmkindik bar. Umtylyp turǵanyn ustamaý da kerek shyǵar. Degenmen myqtylar elde qalyp, olımpıadalarda top jarýy kerek. Tek birinshi nómirler emes, ekinshi, úshinshi nómirdegi quramǵa da bar jaǵdaı jasalýy qajet. О́ıtkeni birinshi nómirdegi boksshy da adam, ol da sharshaıdy, keıde moraldyq qysymǵa tóze almaı qalady. Sondyqtan yntalandyryp, árqaısysymen kelisimshart jasalýy kerek. Sonda boksshylarda erteńgi kúnge senim paıda bolady, julqynyp turady.
– Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Mádına Asylbek, jýrnalıst