«Biz keleshektiń kóshbasshylaryn daıarlaımyz»

– Katsý myrza, elimizdegi bir­den-bir derbes bilim berý uı­ymy már­tebesine ıe ýnı­ver­sıtettiń úshin­shi márte túlekterin shy­ǵaryp salý qýanyshymen qut­tyqtaımyz! Alǵashqy tú­lek­ter­men salystyrǵanda bıylǵy tú­lekterdiń ereksheligi men je­tis­tikteri qandaı? Bul jyly qan­sha maman ıesi ómirge qanat qa­ǵady? – Álbette, quttyqtaý­la­ry­ńyz­ǵa rızashylyǵymdy bil­di­re­min. Biz bıyl úshinshi márte túlekterdi ushy­ryp jatyrmyz. Olardyń aldyńǵy eki jylǵy bitirýshilerden basty aıyrmashylyǵy – biz bul ýaqytta belgili dárejede oqý baǵ­darlamalary men is-qımyl jos­paryn túzdik. Jyl saıyn jańa oqý jylymen birge ja­ńar­tylǵan oqý úderisi bastala­dy, tá­jirıbe de jınaqtala beredi. Son­dyqtan, burynǵylarǵa qa­ra­ǵan­da bıylǵy túlekterge jeńil. О́ıt­keni, olardyń aldynda tálim-tár­bıe modeli boldy. Bul model buǵan deıingi bitirýshiler ar­qyly qalyptasty. Sonymen birge, burynǵy bitirýshiler jańa túlektermen óz tájirıbelerin bólisedi. Bıyl Nazarbaev ýnı­ver­sıtetinde 737 bitirýshi jas, onyń ishinde 9 PhD doktory dárejesiniń ıegeri bar. Bul biz­diń oqý orny úshin qanshalyqty ma­ńyzdy asý ekenin ózderińiz de baǵamdap otyrǵan bolarsyzdar. Sebebi, doktorlar daıarlaı bas­taý – damýdyń kelesi keze­ńi­ne jasalǵan qadam. Atalǵan úr­dis Nazarbaev ýnıversıtetiniń to­ly­ǵymen ǵylymı-zertteý ke­sheni qalyptasqan joǵary bi­lim ort­a­l­yǵyna aınalǵanyn dá­lel­deı­di. – Elimizdegi biregeı ýnı­ver­sı­tettiń túlekterinen ne kútýge bo­lady, olar elimizde joǵary teh­nologııany, ǵylym men bız­nes­ti damytýǵa qandaı úles qo­sa­dy degen oıdasyz? – Árıne, túlekterdiń áleý­e­- ti joǵary. Olar, eń aldymen, Qazaq­stannyń áleýmettik-eko­no­mı­kalyq damýyna ýnıversıtette oqyp-úırengen júıe aıasynda úles qosady. Bitirýshilerimizdiń ne­gizgi minezdemesin oqý úderisi ba­ry­synda bizdiń suraqty qa­laı qoıýǵa úıretkenimizden kó­rý­ge bolady. Iаǵnı, óz-ózine su­raq­ty durys qoıý nátıjesinde olar aldynda turǵan máseleniń she­shi­min taba bilýdi úırenedi. Son­daı-aq, túlekterimizdiń sana­syna o bastan irgetas ispetti ómir­lik qundylyqtardy quıamyz. Ne­lik­ten? Bıznespen shuǵyldana ma, ǵylymı zertteýdi jalǵastyra ma, bizge mańyzdysy bul emes, ma­ńyzdysy – kez kelgen tabysty maman, eń aldymen, óz-ózine suraq qoıa biletin, tyǵyryqtan jol taýyp shyǵa alatyn adam. Bilesiz be, biz keıde áleýetti jaldaýshylarmen (jumys berýshilermen – red.) kezdesip, stýdentterimizdiń óndiristik praktıkadan ótý nemese ıntern-maman retinde jumys isteý múmkindigin talqylaý kezinde, basym kópshiligi bizge stýdentterimizdiń belgili bir pánnen tereń bilimi baıqalmasa da kez kelgen másele boıynsha óz-ózine suraq qoıa biletin qa­bi­letin kóre alatynyn aıtady. Osy arqyly olar óziniń aldyna qoıylǵan máseleni sátimen sheshe alady. Búgingi jahandaný dáý­irinde adamdar túrli kúrdeli jaǵdaılarǵa, oqıǵalarǵa tap bolyp jatady. Osyndaı synı sát­terde stýdentterimiz ózgerýge, beı­imdelýge beıil bolýy tıis. Qa­ra­paıym tilmen aıtqanda, bizdiń tú­lekter shashy aǵarǵansha oqıdy. Iаǵnı, tehnologııamen, ǵylymmen, qaı ispen shuǵyldansa da, 5-10 jyldan keıin ýnıversıtette oqyǵan bilimi olar úshin ózekti bolmaı qalýy múmkin. Son­dyqtan, tez beıimdele bilýdiń mańyzy úlken.  – Nazarbaev ýnıversıteti alǵashqy PhD doktorlaryn daıarlap shyǵarǵanyn aıttyńyz. Bul túlekterdiń sanaty týraly ne aıtasyz? – Doktorlarymyzdyń barlyǵy – jo­ǵary bilim mektebiniń tú­lek­teri. Alǵashqy doktoranttar legi týraly aıta otyryp, ýnı­versıtet aldynda mańyzdy min­detter turǵanyn, sonyń biri qa­zaqstandyq joǵary bilim refor­masyna járdemdesý ekenin aıt­qym keledi. Bul rette bizdiń ýnı­versıtetimiz kóshbasshylyq ról­ge ıe. Biz buǵan qýanamyz. Bı­ylǵy doktoranttar joǵary bi­lim mektebiniń alǵashqy t­ú­lekteri. Olar Qazaqstannyń bi­lim júıesi úshin óte ózekti bolyp otyrǵan salalardy alǵa súı­reıtin ǵylymı aǵar­týshylar men zertteýshiler. Má­selen, doktorant­tarymyz ǵy­ly­mı-zertteý jumystarynyń taqyryptaryna túrli máselelerdi, atap aıtqanda, ýnıversıtet tá­mam­daǵan jasqa kásibı mashyq re­­tinde qajettiligi úlken, ıaǵnı stý­­dentterdi oqytý barysynda úsh tildi bir ýaqytta úırenýdi, oqy­­­­týdyń alǵashqy jylyn tıimdi uı­ym­dastyrýdy jáne stýdenttiń al­­ǵan mamandyǵynan eńbek na­ry­ǵyna ótýdiń ózindik paıdaly jaq­taryn zertteýdi nysana etip al­dy. Munyń bári túlektiń eńbek naryǵyndaǵy ornyn aıqyndaı túsedi. – Nazarbaev ýnıversıteti qury­lymynda álemdik deń­geı­de­gi joǵary oqý oryndarymen árip­­testikte jumys isteıtin 8 ǵy­­lymı mektep bar eken. Bu­lar­­­dyń qaısysy stýdentter ara­synda tanymal? – Tanymaldylyǵy turǵysynan kóp­shiligi Ǵylym men tehnologııa mektebin tańdaıdy. Stýdentter kompıýterlik ǵylymdy meńgerýge qushtar, hımııa men bıologııanyń da ózindik orny bar. Sondaı-aq, Medısına, Gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar, Joǵary bı­znes mektepterin tańdaıdy. Ne­gizgi pán retinde ekonomıkany tań­daǵan stýdentterimizdiń tabys­ty kásipker bolatynyna senemiz. In­jenerııa mektebinde elektrıka, mehanıka, hımııa baǵytynda da oqıdy. Al magıstratýraǵa kel­sek, Injenerııa mektebi men Joǵary bıznes mektebiniń bir­lesken baǵdarlamasy bar. Bul «Injenerlik menedjment ma­gıstri» dep atalady. Atalǵan baǵ­darlama jumys istep júrgen ma­mandardyń da qyzyǵýshylyǵyn tý­ǵyzyp otyr. Joǵary bıznes mek­tebinde magıstrlik baǵdarlama já­ne jetekshilerge arnalǵan m­a­gıs­­trlik baǵdarlama boıynsha oqý­­ǵa bolady. Sonymen birge, mem­­­lekettik basqarý, mem­le­ket­­tik saıa­satty qa­lyptastyrý boı­­yn­sha mektep bar. Ony tá­mamdaǵan túlekterimiz de qo­ǵam­ǵa óz úlesterin qosa alady. Máselen, Syrtqy ister mınıstr­li­ginde nemese Úkimette ózin kór­setkisi kelgen jastar osy mek­tep arqyly bilim-biligin shyń­daıdy. Doktoranttar arasyn­da tanymaldyǵy jaǵynan je­tek­shilerge arnalǵan arnaıy baǵ­darlamalar basymdyqqa ıe, son­daı-aq, ınklıýzıvti baǵ­da­r­­lamalar aıasynda múmkindigi shek­­teý­li stýdentterge bilim be­rý jolda­ryn qarastyramyz. Medısına mek­­tebinde tek dárigerler ǵana emes, den­saýlyq saqtaý salasynda qyzmet etý­shi­ler de oqıdy. Bıyl kúzde «mol­e­kýlıarly medısına» atty ja­ńa baǵ­darlama engizýdi josparlap oty­rmyz. Segizinshi mektep taý-ken isi men geoǵylymǵa arnalǵan. Bul mektep negizinen munaı-gaz sa­lasyna baǵyttalǵan. – Jalpy, Nazarbaev ýnıver­sı­teti keleshekte qandaı jańa ba­ǵyttardy damytpaq, jańa mek­tep ashý oılaryńyzda bar ma? – Bıyl Nazarbaev ýnı­ver­sı­tetiniń ashylǵanyna – 7 jyl. Biz 2010 jyly negizgi baǵ­dar­la­ma­lardy daıyndaýmen, 2011 jy­ly magıstranttar máselesimen shu­ǵyldanyp, Injenerııa, Ǵy­lym jáne tehnologııalar, Gý­ma­nıtarlyq jáne áleýmettik ǵy­lymdar mektepterin ashtyq. 2013 jyly joǵary bıznes, bilim be­rý jáne memlekettik basqarý boı­ynsha doktorantýralyq baǵ­darlamalarǵa den qoıdyq. 2015 jyly Medısına, Ken isi jáne geoǵylym mektepteri ashyldy. Suranys týmasa, ázir jańa bastamalar josparlap otyrǵanymyz joq. Biz qysqa ýaqyt aralyǵynda, 7 jyl ishinde aıtarlyqtaı alǵa jyljydyq. Endi azdap tynys alyp, qolymyzda barymyzdy sho­ǵyrlandyrýymyz, damytýymyz qajet. Jalpy, Nazarbaev ýnı­versıteti óziniń baı oqytý dás­túrimen belgili. Biz bakalavr­dy bitirýshi túlekterdiń baǵytyn, aka­demııalyq mansabyn qadaǵalap oty­ramyz. Olardyń basym bóligi AQSh, Ulybrıtanııa jáne Eýropa men Azııa elderiniń jetekshi oqý oryn­daryna magıstratýraǵa tú­sip, birqatary doktorant atandy. Oqýlaryn támamdaǵan kezde ózimizdiń ýnıversıtetke ju­mys­qa qýana qabyldaımyz. Iаǵ­­nı, túlekterimiz Nazarbaev ýnı­­ver­sıtetiniń oqytýshy-pro­fes­sor­lar quramyn tolyqtyryp, aka­­­demııalyq mansabyn tól ýnı­ve­r- ­­sıtetinde jalǵastyrady de­­­gen senimdemiz. Sondaı-aq, eń­­­bek naryǵynda jol tapqan tú­­­lek­terimizdiń jetekshi kon­sa­l­tın­gtik, munaı-gaz, qarjy kom­pa­nııalarynda jumys is­teı­tinine ká­­mil senemiz. Búginde tú­lek­te­ri­miz­­diń aldy azamattyq avıa­sııa­lyq kompanııalarda qyzmet ete bastady.  Bolashaqta ǵylymı-zertteý ju­­mystaryn jetildirýge kúsh sa­lamyz. Ýnıversıtette júr­gi­zil­gen ǵylymı-zertteýler ná­t­ı- ­je­sinde ary qaraı damýǵa múm­kindik be­retin jańa tehnolo­gııalar men ınnovasııa jasaý josparlanǵan. Qazir negizgi basymdyq ǵylymı jumystar men zertteýlerdi bi­ri­k­tirýge be­rilip otyr. Ǵylymı-zert­teý isin­de halyqaralyq maman­dar­­dyń kúsh-jigeri mańyzdy. Bil­im or­ta­lyq­tary men ǵylymı-zert­teý nysandarynyń suranysyna qaraı únemi úzdik mamandardy izdestirý qajet. Qazaqstan osy tu­r­ǵyda álemniń ózge elderimen bá­sekelesip keledi. Sondyqtan, daryn­darymyz ben talanttarymyzdy óz elimizde ustap qalýmen birge halyqaralyq mamandardy da tarta bilýimiz kerek. О́ıtkeni, ǵy­lym men ınnovasııaǵa súıengen ozyq dúnıeler ózara baılanysta da­mıdy. AQSh-taǵy Sılıkon alaby sııaqty Ulybrıtanııa, Fransııa, Japonııa, Qytaı, Sıngapýrdaǵy ǵylymı ortalyqtardy alyńyz, barlyǵynda túrli memleketterdiń azamattarynan quralǵan halyq­ara­lyq komanda jumys isteıdi. Osy oraıda, Qazaqstannyń da bul úderisten tys qalmaı, ja­han­­da­nýǵa ǵylymı-zertteýler men ınno­vasııalyq kózqaras tur­ǵy­sy­nan belsene qatysýy qajet.  Injenerııa mektebinde júzege asy­rylyp jatqan jumystar týraly aıtar bolsaq, mamandar biraz jyldar boıy energııalyq tıimdiligi mol batareıa jasaýmen shuǵyldanyp keledi. Qarap otyrsańyz, energııa salasyndaǵy negizgi maqsat ta energııa qýatyn meılinshe shyǵyndamaı, saqtaı otyryp paıdalaný. Batareıa – energııa qýatyn saqtaý tásilderiniń biri. Qazir Nazarbaev ýnıversıteti qyzmetkerleri osy batareıanyń kólemi jaǵynan kishi, salmaǵy az bolýyn jáne mol kólemde energııa qýatyn saqtaýyn, sondaı-aq, qorshaǵan ortaǵa zalal keltir­me­ýin ǵylymı jumystarmen dáı­ekteýde. Barshamyz «Tesla» sııa­q- ty elektromobılderdi bilemiz. Bul kólikter batareıasyz alysqa uzaı almaıdy. Sondyqtan, batareıa qýattaıtyn stansalar ınfra­qu­rylymy jáne onda qajetti qýat­ty jınaýǵa kóp ýaqyt jum­sal­maýy eskerilýi qajet. Osy oraı­da, atalǵan suranysqa saı keletin akkýmýlıator men batareıa ja­saý­dyń mańyzy óte joǵary. Bul bizdiń ýnıversıtetke ǵana emes, búkil álem úshin ózekti másele. Iаǵnı, basqa eldermen únemi básekelestikte bolamyz. Sondaı-aq, optıkalyq sensor tý­raly aıtalyq. Biz joǵary teh­nologııalar dáýirinde ómir sú­rip otyrǵandyqtan, sensordyń mańyzy kúnnen-kúnge artyp keledi. Robot tehnıkasy boıynsha da úlken jumystar júrgizilip jatyr. Adam ómirine, densaýlyǵyna qaýipti jumystardy atqarýda robottardy paıdalaný sııaqty algorıtmder kóp. Sonymen birge, medısınada ońaltý júıesinde robottardyń kúsh-qýatyn paıdalaný kózdelýde. Iаǵnı, adamnyń kúsh-qýatyn arttyrýǵa arnalǵan ekzoqańqa qurylǵylaryn damytý boıynsha pasıentti ońaltýǵa kómektesetin jobalar bar. Bul týraly kóptep aıta berýge bolady. – Nazarbaev ýnıversıtetiniń álemdik úzdik joǵary oqý oryn­da­rynyń jelisine enýge jum­saǵan kúsh-jigeri qan­sha­lyq­ty nátıje berdi? – Kez kelgen ýnıversıtetti qurý men qalyptastyrýǵa kóp ýaqyt kerek. Buǵan kelisetin shy­ǵar­syz? Biz jeti jyldan keıin ýnı­versıtetimizdiń osy údege laı­yq bolatynyn bildik. Meniń oıy­msha, biz júrip ótýge tıis joldyń tórtten bir bóligin ǵana óttik. Qazir ınnovasııalardy da­my­týǵa umtylýdamyz, jalpy, jo­ǵary tehnologııa ǵana emes, qo­ǵamnyń damýyna da belsene atsalysatyn bolamyz. Bir qara­ǵanda, Prezıdent N.Nazarbaev baǵ­darlaǵan 2030 jyl alys sııaq­ty, 2050 jyl odan da uzaq ispetti bolǵanyn bilesizder. Al búginde 2030 jylǵa deıin 13-14 jyl ǵana qalypty. Biz qazir 2030 jyl­dyń kóshbasshylary men kásibı ma­mandary qandaı bolýy kerek dep oılaýymyz kerek. Bul bız­nes, ınnovasııa, tehnologııa syn­dy barlyq salaǵa qatysty. Bu­ryn­ǵydaı emes, álemdi boljap bilý múm­kin emes, kúrdeli jaıtqa aınaldy. Sol sebepti, biz úzdiksiz bi­lim berýge den qoıyp otyrmyz. Iаǵnı, bakalavr, magıstr men doktoranttarymyz oqýyn tá­mam­dasa da ǵylym álemine saıaha­tyn ary qaraı jalǵastyra be­redi. Biz tú­lekterimizdiń tól ýnı­ver­sı­te­ti­ne oralýyna múdde­limiz.

Áńgimelesken  Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»