Túrkitaný sardary

Jurtshylyqtyń sanasyn silkintti, qaýyrt qımyldarǵa jol ashty. Dereý elshil jandar jumyla halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn quryp, jas tilshi, tarıhshy, ádebıetshi jigitter óz uıymyn – beımemlekettik, beıúkimettik halyqaralyq túr­kitaný ortalyǵyn resmı túr­de tirkep aldy. Uzaq jyldar boıy tyıym salynǵan, ruq­sat berilmegen mańyzy orasan zor ulttyq múdde, alash tarıhy, tól mádenıet sekildi ulttyq rýh tuǵyryna qatysty irgeli máseleler de jan-jaqtan kóterile bastady. Osy oraıda kókeıde turǵan eń basty talap Qazaqstanda derbes, keshendi ǵylymı ordany – Shyǵystaný ınstıtýtyn ashý edi. Bul ıdeıany Máskeýde jıyrmasynshy jyldary atyshýly KSRO Ǵylym akademııa­sy Shyǵystaný ınstıtýtyn qazaqtyń birtýar uly Sanjar Asfandıarov basqaryp otyrǵan kezde alǵash bolyp kótergen Sáken Seıfýllın bolatyn. Onyń 1922 jyldyń qazan-qarasha aılarynda elimizdiń Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyn­dal­ǵannan keıin bir­den birinshi qolyna alǵan isi jáne 1922 jylǵy 6 jel­toqsanda shyǵarǵan resmı Úkimet qaýlysy – ǵylymı qaýymdastyqtar jáne ǵylymı mekemeler týraly edi... Odan keıin bul talapty óz kezinde Mu­qań da (Muhtar Áýezov), Q.I.Sát­baev ta neshe dúrkin Máskeý aldyna másele etip qoıǵan-dy. Kórshi О́zbekstan men Tá­jikstan, Ázerbaıjan men Grýzııa, KSRO-nyń basqa kóptegen respýblıkalarynda atalǵan ǵylymı uıymdar baıaǵyda-aq ashylsa da, bizge kelgende joǵary jaq jumǵan aýzyn ashpady.  Kelesi bastamalarymyz – birinshi talapqa tikeleı baılanysty: tól, kóne, baıyrǵy tarıhymyz ben mádenıetimizdi zertteý edi. Atap aıtsaq, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń tulǵasyna, ró­line, ilimine baǵyttalǵan alqaly ǵylymı basqosý ótkizý. Qazir muny aıtý ońaı. Ol tusta uly babamyzdyń kesenesi qoıma retinde paıdalanylyp, jalpy dinı máselelerdiń bári resmı saıasatqa kereǵar, zııandy nárseler bolyp eseptelgen edi ǵoı. Ekinshi is te odan asyp tús­pese, kem emes – qaýipti sala, qazaq­qa buıyrmaı kele jatqan tutas gýmanıtarlyq baǵyt úshin eń irgeli bolyp sanalatyn kóne túrki eskertkishterin zertteý taqyryby. Ondaǵan monografııa avtory, tanymal ǵalym Ǵubaıdolla Aıdarov aǵamyz óziniń osy taqyrypqa arnalǵan búkil eńbegin jumystan bos ýaqytta, tún uıqysy esebinen, senbi-jeksenbi kúnderi jáne eńbek demalysy ýaqytynda jazǵany kóz aldymyzda bo­latyn. Kreml mundaı taqy­ryptardy Til bilimi ınstı­týty­nyń resmı josparyna kir­gizýge qatań tyıym salyp kelgen edi. Alpysynshy jyl­dardyń ekinshi jartysyn­da keńes ıdeologııasynyń qyly­shynan qan tamyp turǵan kezde professor Beısenbaı Ken­jebaevtyń jetekshiligimen Myrzataı Joldasbekovtiń osy keleli taqyrypqa arnap dıssertasııa qorǵaǵany úshin jumystan bosatylyp, qýdalanǵany da umytylmaǵan-tyn... Oktıabr revolıýsııasynan keıin ǵana adam qataryna qosyla bastadyq dep júrgen jurttyń tarıhyn birer myń jyldyq tereńdikke aparyp tiregen ǵalym KSRO bıiginde myqtap ornyqqan saıası-ıdeologııalyq júıeniń kóbesin sógip, qursaýyn buzdy. Bul úshin ǵalym ǵana emes, eli­mizdiń mınıstri, Ǵylym akademııasy prezıdentinen bas­tap, respýblıka tizginin ustap otyrǵan bir­qatar laýazymdy adamdardyń da sógis alǵanyn uzynqulaq zııaly qaýymǵa estirtken edi... Degenmen, kóz qorqaq, qol batyr. Aldan shyqqan keder­gilerge qaramastan, jas­tar­ǵa tán ba­tyldyq pen shabyt­tan qýat alyp, qyzý iske kiris­tik. Sol tus­ta Ǵylym aka­de­mııasynyń Qoǵamdyq ǵy­lym­dar bólimshesin basqa­ryp júrgen akademık Ramazan Súleımenov te óz qam­qor­lyǵyn aıamady. Qysqasy, Más­keýge tıisti usynystar bel­gilengen tártipke sáıkes (ıns­tıtýttyń, bólimsheniń, akademııa prezıdıýmynyń qoldaý hattary tirkelip) joldandy. Birneshe aıdan soń, kelesi jyl­dyń kóktem ýaqytyna taıaý Máskeýden jedel úkimettik telefonogramma tústi. Úzildi-kesildi tyıym. Ári ruqsat joq, ári qarjylandyrý múlde bolmaıtyn boldy... Instıtýt jáne jalpy akademııa jetekshileri baǵynýǵa májbúr. Baǵymyzǵa dál sol tusta Myrzataı aǵamyz jańa ǵana Qazaq Keńestik So­sıalıstik Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynba­sary bolyp taǵaıyndalǵan edi. Kómekshisi – jas ǵalym, áriptes-dos Qyrymbek Kó­sher­­­baev. Kóp uzamaı Qyrym­bektiń qabyldaýyna baryp, jaǵ­­daıdy túsindirip, tıisti qa­ǵazdarymyzdy tapsyryp kettik. Erteńinde-aq habar jet­ti: «Osyndaı ýaqytta úlken kisi sizderdi kútedi. 5 mınýt ýa­qyt­taryńyz bar». Taǵatymyz qalmaı jedel jettik. Oıymyzdy dáleldep, usynystarymyzdyń kókeı­kestiligin sıpattaý úshin ózimizshe daıarlanǵandaı bol­dyq... Alaıda, Myrzekeńniń kabı­netine kirgen sátten-aq bir jylylyq pen aǵalyq qam­qorlyqtyń aıasyna enip ket­kendeı, aýzymyz­dy ashyp ta úlgermedik... Birden tuń­ǵıyq tereń oıly, parasatty tujyrymdy, salıqaly áńgime arnasyna qosyla kettik. Myr­zataı aǵamyzǵa eshteńeni túsin­dirýdiń qajeti de bolmady, keri­sinshe, bizge bylaı dep eskertti: – Áziret Sultan babamyzǵa da, kóne túrki eskertkishter taqyrybyna da bet burar ýaqyt jetti. Eń irgeli, aýadaı qajet, óte mańyzdy bastama. Men osy eki sharany da Úkimet atynan resmı túrde qoldadym, ekeýine de ózim baryp qatysamyn. Ne istese, ony istesin! Ekinshi ret jumystan shyǵaryp jibermes, qashanǵy ata-babalarymyzdyń arýaǵyna táý etpeı, sıynbaı jú­remiz! Kirisińder myqtap, men qoldaımyn. Qazir ǵana muny eske alý ońaı. Ádilin aıtsaq, bul eń jo­ǵary, qatań saıası bılikke ashyq narazylyq bildirýmen para-par erlik is edi.  Qanattanyp shyqqan bizder bul iske bilek sybana kiristik. Qazynadan qarjy bolmaǵan soń, elden, dostar-týystardan jınap, Túrkistan men Al­matyda eki alqaly jıyndy oıdaǵydaı ótkizdik. Buryn-soń­dy bolmaǵan jaǵdaı, ekeýine de qonaqtarymyz Túr­kııadan, Fransııadan, Ger­manııadan, Polshadan, Týnıs­ten, Mysyrdan, AQSh-tan, Reseı­den, Qytaıdan, Ortalyq Azııa elderinen, Italııadan jáne t.b. shet memleketterden kelip qatysty. Myrzataı Jol­­dasbekov eki jıynnyń ekeýine de bas baıandamashy re­tinde qatysyp, ǵalymdarǵa kitabyn tabys etti. Bizdi de qutqarǵan osy boldy. О́ıtkeni, KSRO-nyń ata jaýy sanalatyn Túr­kııamen ol kezde baılanysqa shyǵýdyń ózi qylmyspen teń shekten tys óreskel áreket edi. Atalǵan basqosýlarǵa ataq­ty túrik ǵalymdary Ahmet Bıjan Erjylasun, Osman Fı­krı Sertqaıa, Saıym Saqaoǵlu, Túnjer Gúlensoı, Ke­­­mal Eraslandar qatysty. Bári biraýyzdan: «bizde qazir el­jandy jaqsy mádenıet mınıstrimiz bar, sondyqtan kon­fe­rensııalarymyzdyń qa­raryna «eki eldiń mádenıet mı­nıstrleri kezdessin» degen usynysty kirgizeıik» degen ótinishterin aıtýmen boldy. Biz maquldadyq. Dereý, bir-eki apta ishinde Túrkııadan Qazaqstanǵa olardyń mádenıet mınıstri Namyq Kemal Zeıbek myrza jetip kelsin. Mańyzdy jaıt – Máskeýmen kelisimsiz, Máskeýdiń ruhsatynsyz. Bul KSRO taramaı turǵan tusta esh aqylǵa syıar qylyq emes. Qatań memleketaralyq rásimderge qaıshy tirlik... Alaıda, Úkimet tizgininiń bir ushyn ustap otyr­ǵan Myrzekeń dál osyny kóp kútken syńaıly, kez kelgen oq­qa qasqaıyp tótep bergen batyrdaı, qyńq etpesten, eki mı­nıstrdiń qol alysyp, shartta­sýy­n óz qolyna aldy. Endi qonaq mınıstrdiń ótinishin de eskerip, ekijaqty kelisimge «eki eldiń basshylary – prezıdentteri» kezdessin degen bap kirdi. Bul 1990 jyldyń aıaǵy edi. Kóp ýaqyt ótpeı – aınal­dyrǵan eki-úsh aıdan keıin – KSRO-nyń bılik basyna jaı túskendeı tosyn jaǵdaı boldy. Túrkııanyń prezıdenti Turǵyt О́zal saparmen KSRO qura­myndaǵy Qazaqstanǵa keldi. Jáne jaı kelgen joq. Jyl basynda ǵana KSRO qura­myndaǵy Qazaq elinde buryn bolmaǵan jańa joǵary laýazym taǵaıyndalǵan. Ol Qazaq Keńestik Sosıalıstik Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti dep atalatyn. О́zal sol Qazaq­stan­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qonaǵy retinde kelipti.  Shuǵyl eki eldiń eń joǵa­ry deńgeıinde ekijaqty keli­simsharttar jasalady. Olar­dyń ishine naqty tapsyrma engiziledi: úkimet basshylary men úkimet músheleri, barsha ortalyq uıymdar jetekshileri de shuǵyl kelisimsharttaryn túzsin degen. О́zal qaıtqan soń eki eldiń Premer-mınıstrleri, mınıs­trleri, komıtet basshylary, iri ulttyq kompanııalar dırektorlary – bári ózara ekijaqty kelisimderine qol qoıyp, shetelge saparlarǵa shyǵyp nemese túrik áriptesterin elge keltirip, qysqasy, qos túrki memleketi aralasyp-quralasyp, mádenı, ǵylymı, bilim-berý, ekonomıka, aýylsharýashylyq, densaýlyq saqtaý, qarjy, energetıka jáne t.b. kóptegen sala boıynsha bite qaınasa, qol ustasa, qushaq jaıa ortaq iske jumyla bastaıdy... Qazir, basqasyn bylaı qoı­ǵanda, ýaqyt óte, osyndaı qysqa merzimde osynshalyq alyp serpilis jasaýdy aqyl tarazysyna salyp, jan-jaqty oılastyryp kórsek, janyn shúberekke túıip, kózsiz ba­tyrlyq tanytqan eń alǵashqy Myrzekeń eńbegin erekshe ataǵan jón. Memlekettik saıasatty kúrt ózgertýge jáne de jaı ǵana ózgertý emes, bylaısha aıtqanda, 180 gradýsqa, basqa tyń jaqqa burýǵa, eń birinshiden, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erligi men kóre­gendigi kepil bolǵany aıan. Sondaı-aq, taǵy da qaıtalap aıtamyz, el Prezıdentine osy qyrýar daıyndyqty, orasan zor isterdi uıymdastyra basqaryp, qadaǵalap, iske asyrylýyn qamtamasyz etken bir adam boldy. Ol – jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn – Myrzataı Joldasbekov eke­ni ult tarıhynda altyn árip­termen tańbalanary haq. Osylaısha, eshkim kútpegen jerden, kenet Túrkııamen baılanystar máselesi boıynsha baýyr elge ejelden bizge qara­ǵanda, tildik jáne ádet-ǵu­ryptyq turǵysynan áldeqaıda jaqyn týysqan Ázerbaıjan, Túrikmenstannan jáne basqa KSRO túrki respýblıkalarynan Qazaqstan sýyrylyp oq boıy alǵa shyqty.  О́zaldyń kelýi Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń qurylýyna da, Áziret Sultan babamyzdyń kesenesin qalpy­na keltirý jumystaryn qol­ǵa alýǵa da, astanada bes jul­dyzdy qonaq úıdiń boı kóte­rýine de, ondaǵan jańa óndiris­terdi ashýǵa da, myńdaǵan jas jetkinshekterdiń shetelde bilim alýlaryna da jol ashyp bergeni belgili. Jeltoqsanda jarq etip qylań bergen jalyn lap etip qaıta janǵandaı boldy. Bul KSRO tabytyna qaǵylǵan ekinshi shege ispettes edi.  Kóp uzamaı sol 1991 jyl­dyń aıaǵynda táýelsizdigimiz pash etildi. Birden, 1992 jyldan bastap basqa da kezek kúttir­meıtin sharýalar dereý qolǵa alyndy. Osy joldar avto­rynyń basqarýymen basynda Shyǵystaný ortalyǵy qurylyp, odan keıin derbes ınstıtýt ashyldy. Buǵan da tikeleı Myrzekeńniń kóp kómegi tıdi. Otandyq jas ǵalymdar qytaı men arab, parsy men túrik, úndi men koreı, japon men mońǵol, AQSh pen Eýropalyq Odaq ǵylymı qorlary mura­ǵattarynan sýsyndaý múm­kinshiligine ıe boldy. Shákárim aıtqandaı, Abaı armany oryndaldy. Jas Shákárimge uly ustazy kezinde qazaqtyń tarıhyn jan-jaqty zertteýdi tapsyrǵany belgili. Zamannyń qıyndyǵy men tarlyǵyna qaramastan, jas shákirt Abaı­dyń tapsyrmasyn jerge tastamaı Túrkııaǵa birinshi ret baryp qaıtqanyn bylaısha eske alǵan: «Ystambulda ta­rıh qorlaryn saqtaıtyn oryn­darda bolyp… tarıh aqtar­dym. Ertedegi Shyǵys aqyn-jazýshy, oıshyldarynyń shyǵarmalaryn túgeldeı aldym. Gomerden bastap grek halqynyń oıshyl-fı­losoftarynyń shy­ǵar­ma­laryn, Batys fı­losof­ta­rynyń shyǵarmalaryn, er­tedegi túrik ǵalymdarynyń jaz­ǵan shyǵarmalaryn, ár eldiń luǵattaryn, Ame­rıka jazý­shylarynyń shyǵar­malaryn aldym. Demek, meniń bul saparym kókirek kózimdi ashyp, ańsaǵan armanyma qolym jetken saparym boldy! Bu da Abaı­dyń maǵan aqyl-keńesiniń jemisi…». Minekı, osylaısha uzyna ta­rıhy­myzǵa kóz júgir­týge, oı toq­tatýǵa biz de mursat al­dyq. Árıne, el aǵalarynyń ar­qasynda. Budan keıingi kezeńdegi Myrzataı Joldasbekovtiń eńbek joly – úkimet múshesi, elshi, birneshe JOO rektory, Prezıdenttik mádenıet orta­lyǵynyń dırektory, ustaz re­tindegi qyzmetteri – qalyń jurtshylyqqa jaqsy tanys. Sondyqtan da men erterekte, ustaranyń júzindeı qaýpi mol, zor kezde, qazaqqa óz erki tımegen tusta Myrzekeń atqarǵan, el bilińkireı bermeıtin tir­likterdi, keıbir naqty isterdi ǵana tizip shyqtym. Búgingi bizdiń qol jetken jetistikterimiz ben berekeli tirshiligimiz de azýly arystarymyzdyń osy tektes kózge kórinbeıtin sansyz erlikteriniń arqasy ekendiginde sóz joq. Álbette, óser eldiń erleri ǵana osylaı áreket etse kerek-ti.

Erden QAJYBEK, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor