Qarjy «pıramıdalaryna» tosqaýyl qashan qoıylady?

Saýat degen bar, bilim degen bó­lek. Biz álem halyqtarynyń ara­syn­­da saý­at­tylyq reıtınginde 11- oryn­da tur­myz. Shúkir qudaıǵa, hal­qymyzdyń 99,6 paı­yzy árip tanı­dy. Al bilimdimiz dep aı­ta alamyz ba? Mysaly, qarjylyq bi­lim turǵysynan. Men aıta almaımyn. Se­bebi, jyl saıyn jańa atpen shy­ǵa­tyn qar­jylyq pıramıdalarǵa bar tap­qanyn sa­lyp, odan opyq jep, aq­sha­sy kúıip, ın­sýlt alyp, nesıesin ja­ba almaı týy­sy­men at quıryǵyn ke­sisken aǵaıyn óte kóp.  Bıyl Qwestra World (Kvestra Ýorld) degen qarjylyq kompanııanyń daq­pyrty jú­rip tur. Ańqaý qoǵam olar­­dyń «sen – ınves­torsyń» de­ge­ni­ne senip, jıǵan-ter­gen bar aqshasyn sonda salýda. Kó­lik alýǵa, úı alýǵa, bız­nes ashýǵa dep jı­naǵan qordaǵy qar­jynyń bárin osy kom­panııanyń shotyna salyp, odan az ýa­qytta paıda kóremin dep aldanyp otyr já­ne a­ldanǵaly jatyr. Osy Kvestra taqylettes Qazaq­stan­­da­ǵy kompanııanyń orta deńgeıli me­­ned­jerine óziniń artyna tirkelip, qo­­syl­ǵandar 12 mıllıon dollar jı­nap be­ripti. Biz tolyq kólemde aq­shanyń kól­e­min bile almaımyz, ol – qı­sapsyz. Endi osy Kvestra sekildi kompanııalar ózderin Is­panııada ornalasqanbyz degen­derimen, negizgi me­kenjaıy Vırgın araldary sekildi offshorda ornalasqan. Aıtaıyn degenim, qanshama ha­ly­q­­tyń aq­shasy shet el asyp, izi jo­ǵalyp ja­tyr. buǵan kim jaýap be­redi? On­syz da daǵ­dar­ys bolyp jat­qan­da ár aza­mat óz qol­y­men aqsha tap­shy­ly­ǵyn ja­sap ja­tyr. Bul kompanııalardyń bári de Qazaq­stan­ǵa bir tıyn salyǵyn tó­le­meı­di, demek is-áreketteri zań­syz. Shet­eldikter biz­ge aqsha bermeıdi, biz­den aqshany alyp ketedi. Osyny tú­sinetin kez boldy emes pe? Buǵan deı­in de «Helıks», «Dels Ka­pıtal», «In­dıgo» sekildi kompanııal­ar boldy, «paıdany tabasyńdar, tek aq­shań­­dy ákelseń boldy» dep halyqtan teń­­geni mıl­lıardtap jınap alǵan soń, jabylyp qal­dy. Bulardyń sońyna túsip, tergeý júr­gizgen bireý bar ma, bar bolsa, nege aı­tylmaıdy?  Dál osy sátte qazaq Kvestraǵa aqsha salý úshin kredıt alyp, lombardqa altynyn ótkizip, kólik-úılerin satyp ja­­tyr. Áne-mine degenshe Kvestrdiń ja­­bylmasyna kim kepil bola alady? Ol da úrlengen shar sekildi jarylady, aqyrynda ınsýlt, ınfarkt alǵan aq­sha­syz aǵaıyn qalady. Sodan soń kim ja­man? Úkimet jaman! Sebebi, mundaı qar­jylyq kompanııalardy tekserý ke­rek edi, toqtatý kerek edi, halyqty qar­jylyq saýattandyrý kerek edi deı­tin­der shyǵady.  Halyqtyń aqshasyn aldaýmen jınap ala­tyn osyndaı kúmándi kompanııalarǵa qar­sy zańdy sharalar qoldanyp, olardyń orynsyz oıqastaýyna jol bermeý qajet.

Bekbolat TILEÝHAN,  Májilis depýtaty