Kórkemsýret: irkilister men izdenister

Osy kúnniń kóz sholasy «sosıalıstik realızmniń» tomaǵa-tuıyq qal­pynan shyǵyp ketken qazaqtyń beıneleý álemine túsken kezde, onyń aına­lasy jıyrma jyldyń ishinde myń túrli qulpyrma boıaýǵa qanyǵyp úlger­genin baıqar edi. Sýretshilerdiń aıtar oıynan tartyp, kórermenge jetkizer ádis-tásiline deıingi ara­lyq­tyń túr­lene túskenin sezer edi. Áıtse de bizdiń áli tól tarıhymyz, jer-sýymyzdyń kórinisteri, osynsha jerdi amanat etken ata-baba beıneleri tolyq kenep betine túsip bolǵan joq. Iá, Ábilhan aǵanyń búkil akvarel peızajdary, aılap-jyldap jazǵan ple­ner-etıýdteri, Oral aǵanyń qazaq jerine qatysty peızajdary, Qur­man­ǵazy Aqashevtyń «Jaılaý» serııa­lary­men kóz jubatsaq ta, bolashaq úshin kóńil alań. Dosbol Qasymovtyń «Kúl­tegin» kartınasy turpatty júz­degen kartınalar ómirge kelse, ta­qııa­myzǵa esh tarlyq etpes edi. Maqsat Bek­sultanov salǵan «Ańyraqaıdan» asy­ryp ondaǵan polotno jazsaq, ká­ne­kı?! Muzarttyń qarly shyńdaryn, Bar­kórneýdi, Kóksheteńizdi, Ulytaýdy, Betpaq dalany, Sherqalany, Qaroıdy salmaq túgil, oǵan arnap kenep te kergen joqpyz. О́tken jyldary bir etnograf ǵa­lymmen saparlas boldyq. Sýretshi ekenimdi bilgen soń: – Osy sender nege peızajdy kemeline keltirip bir jazbaısyńdar? – dep suraq qoıdy. «Anaý ǵoı, mynaý ǵoı, peızaj búgingi kórermenge tańsyq emes», degen tárizdi jaýaptaryma qa­na­ǵattanbasa kerek, álgi kisi: – Mamandyǵyma oraı, talaı eks­pedısııaǵa shyǵyp júrgenimizde, bir joly qosymyzdy Ertis ózeniniń boı­y­na tigýge týra keldi. Bir kúni tań bo­zy­nan oıana ketsem, ózenniń betinen býy kóterile, ádettegiden tym ózgeshe, qara­bar­qyndanyp aǵyp jatyr eken. Arna­synan bıiktep ketkendeı me. Ma­ǵan bý emes, Ertistiń rýhy kóterilip kele jat­qandaı, arqam shymyrlap ketti. Sodan jatyp alyp: «Shirkin-aı, myna kórinisti salar ma edi?! Qazaq­tyń dalasyn, ózen-kólin myńdaǵan jyldar boıy alash jurtyn asyrap kele jatqan kıeli rýh retinde kenepke túsirse ǵoı», dep qııal­daıyn. Al sen qaıdaǵyny aıtasyń. Sendeı qazaqtyń balasy salmaǵanda qazaqtyń jerin kim salady? – dep keıigeni jadymda qalypty. Degenmen aýyzdy qý shóppen súrte berý de tym artyq bolar. Olaı deıtinim, realıstik baǵytty berik ustanyp, qazaqqa «Atajurt», «Otyrar shaı­qa­sy», «Kúltegin», «Saryarqa sazy», «Salt atty», «Náziktik aýrasy» sııaq­ty kartınalardy bergen sýretshi­ler­diń jolyn jalǵap júrgen jastardyń qatary da búginde az emes. Sondaı-aq Dárkembaı sekildi zerger-ustalardyń jolyn jalǵap júrgen Berik Álibaı, Serjan Bashırov, gobelen, shym shı, kıiz, teri buıymdarymen (qush­kón) Bapanovtar otbasy, Raıgúl Ahmetjanova, Jannur Álimbaev, Per­negúl Omarova, Jáńgir Úmbetov, Al­ma­gúl Ihanova, Temirshi Qulma­nov­, kesteshi Zeınelhan Muhamed­jan tárizdi sheberler qazaq­tyń tól­tý­ma ónerin belgili bir dáre­jege kóterip, aýqymyn keńeıtti. Qazaqtyń beıneleý óneri batys Eýropa sýret aǵymdarymen shyǵys máde­nıetiniń qosyndysy, sıntezi bolyp keledi desek, shyǵarmashylyǵy, shamamen, pýantılızm úrdisin eske salatyn Qalıolla Ahmetjanov, meta­fızıkalyq keskindeme ádisin baǵyt etken Aıtbaı Qulbaı, abstraksııalyq modern joly­na dendep kirgen Ba­qyt­nur Búrdes­bekov qazaq kórer­men­de­rine asa baǵaly týyndylaryn berdi. Paıymy Anrı Matısstiń fobızmine uqsaıtyn Ǵalym Qarjasov, Vaza­re­lı­diń op-artyn kóz aldyńa ákeletin Baqytbek Talqambaev, Pıkassonyń ký­bızmin «qazaqshalaǵan» Sádir Ká­ribaı eńbekteri de sanaýly jyldar ishinde óz kórermenderin taýyp, sanaǵa sińip úlgerdi. Kerekýlik О́skenbaı Sho­ranovtyń, qaraǵandylyq Aıbek Begalın, shymkenttik Eraly Ospan shy­ǵarmalarynyń túsken jol­dary qandaı ekeninen góri, olardyń «qazaq, mine, osyndaı talantty halyq» deıtin lepesti san ret qaıtalat­qany­men qundy. Bolat Túrgenbaı, Botagóz Aqanaeva, Asqar Esdáýlet deıtin aty-jónniń arǵy jaǵynda júzdegen kartına, qazaq sýretine qosqan mol úlester jatyr. Qazaq beıneleý keńistigine sony, tyń serpinmen kelgen Manat Qas­paqovtyń «Kútý», «Qansonar», «Kezdesý» kartınalary sóz joq, altyn qorǵa qosatyn som dúnıeler. Teljanov, Mámbeev, Shaıahmetovtiń «qazaq boıaýy qalaı jaǵylýy kerek» deıtin uly muratyn jalǵap, beıneleý ala­ńy­na Meıirjan Nurǵojın, Qazy­bek Ájibekuly, Dosbol Qasymov, Tal­ǵat Tileýjanov, Shahmardan Aı­dosovtyń shyǵýy bek qýanyshty. Osy ǵasyrdyń sýret óneri dese, kóz aldyma qazaqtyń beıneleý ónerine sonaý saqtardyń, túrkilerdiń balbalyn, tańbaly tasyn, oıý-órnegin rýhanı kon­sepsııa etip alǵan Baqyt Bapyshev, О́mirbek Jubanııazov turpatty árip­testerim keledi. Gúljan Tagenova, Rashıd Nurekeev, Ádil Mazaqov, Nurlan Qılybaev, Qasymbek Meldehan, As­qar Qýat, Serik Taınov, Gúlnar Súıin­baeva syndy sýretshiler jáne bar. Sýretshi bolǵan soń, alyp ta jy­ǵa­tyn, shalyp ta jyǵatyn balýandaıyn ámbebap bolǵanǵa ne jetsin?! Ádette «grafık» dep baǵalanatyn Qaıyrbaı Zákirovtiń ilgeri jyldary maıly boıaýmen jazǵan «Janket» atty keremet serııasyn tamashalaǵanymyz bar. Ma­hambettiń búkil óleńderin «qum jazýy» dep atalatyn ózi oılap tapqan shrıfpen kórkemdep shyqqan grafıka mamany Tabyldy Muqatovtyń osy jaqynda alpysqa jýyq «jıvopıs» kartınasyn súzip shyqtyq. Áseri tap Salıhıtdınshe! Baqythan Myr­zah­me­tov­tiń eki janrdy teńdeı ustap otyr­ǵanyn da aıtqan jón. Qazaqstandaǵy ózge jurt­tyń, qa­zaq­pen salystyrǵanda, bir qaıǵysy kem. Olarda ult­tyq rýh, sana, til má­se­lesi ýshy­­ǵyp turǵan joq. Kúshigin sal­­sa da, mysyǵyn salsa da, lala gúl­derin beınelese de óz kórermenderine raýa. Endeshe, Qazaq­stan­nyń jaqsy atyn shy­­ǵaryp, Jarat­qan­nan kelgen pár­men­­di adal atqaryp júrgen T.Barınova, E.Ralına, P.Belov, A.Rorokın, M.Vedernıkov, E.Te, E.Frıdlın, A.Tazıev, I.Ýstıansev, K.Iýl­dashev sekildi áriptes­teri­mizge de ámanda qurmet. Qazaqstannyń beıneleý alqaby­nyń gúldene berýine táýel­siz­dik jyl­darymen kelgen art-galereıalardyń da úlesi mol ekenin aıta ketýimiz kerek. Almatydaǵy boı kóter­gen art-gale­reıanyń ishinde dúr­kin-dúrkin kórme ótkizý­men qatar, sýretshilerdiń jýan eli katalog-albomdaryn basyp shyǵa­ryp júrgen Gúl­mıra Shalbaeva basta­ǵan «Oıý», Astana sýretshilerin shetelge tanytýǵa atsalysyp júrgen Láılá Mahat jetekshilik etetin «Qu­lanshy», elor­­dada san márte sýretshiler sım­pozıýmyn uıymdastyr­ǵan, Táýel­­siz­dik saraıynyń sýret-galereıa­syn bas­qaratyn Aqtoty Kól­keqyzy, «Has sanat» atqarǵan ister sýretshi qaýy­mynyń ǵana emes, eń áýeli kórermenniń yqylasyna bólengenimen qundy. Shetel demekshi, Túrkııa jerinde boı kótergen «TÚRKSOI» birles­tiginiń de Qazaqstan sýretshileriniń ózge jurtqa tanylýyna óz úlesin qosyp otyrǵanyn  aıta ketý lázim. Osy jetistikterimizden keıin qazaq beıneleý áleminiń alaqaıy áttege­naıy­nan artyq eken deıtin uǵym qa­lyptaspaýy kerek. Ár nárseniń baǵy salystyrýmen ashylatyn bolsa, ke­ńes­tik ıdeologııanyń syzyp bergen shekarasynyń ishinde otyryp sýret salǵan ýaqytpen esh tejeýsiz, sheksiz múmkinshilik kezeńin bezbendep baryp pikir bildirsek, búginniń salmaǵy belgili bolyp qalmaq. Qazaqstannyń sýret áleminiń baǵasy áli álemdik beıneleý deńgeıinde óz baǵasyn alǵan joq. Ol úshin sýretshiler bıennalege, ıaǵnı halyqaralyq kórkemóner kórmelerine qatysýy tıis. Úkimet arnaıy qarjy bólip, qazaqtyń sýret mehanızmin álem­dik aınalysqa túsirýi kerek. Al bul másele, ókinishke qaraı, tipti qu­zyr­ly orynnyń kún tártibine qoıyl­ǵan da joq. Kenep pen qaǵazǵa sýret salý óneri qazaq mádenıetiniń kenje týǵan balasy ispettes bolǵandyqtan, ony júzdegen ǵasyrlyq ǵumyry bar batys sýretshiligimen shendestirý ábestik. Dese de qazaq halqynyń boıyndaǵy dástúrli qolóneri sýretshiliktiń bir formasy-tuǵyn. Kerek deseńiz, áridegi tańbaly tastardan bastap, qulpytas betindegi beder-bádiz, Deshti Qypshaq dalasyn­daǵy tas balbaldar, Úısin qaǵanaty­nyń dańqty balasy, búginniń maqtany­shy Muhamed Haıdar Dýlatı jazba­laryndaǵy sýretshiler, onyń ishindegi Kamalatdın Bekzaq mınıa­tıý­ralary, Serdaly Bekshorın, Shoqan Ýálıhanov shyǵarmalaryna deıingi ushan-teńiz bádizshi, zerger, sheber, ustalardyń eń­bek­teri óz aldyna bir álem. Tek, bizdiń el jasaǵan buıy­my­na arnaıy otaý tigip, murajaı jasap áspettemedi. Jaqsysyn qunttamaıtyn el «muny jasaǵan pálen­shekeń» degen dabyraǵa da náýmez bolatyn. Al óziń qadir tutpaǵan dúnıeni ózge qaıdan kórsin. Bizdiń halqymyzdyń zergerleri men sheberleriniń syrtqa tanylmaı kelýiniń bir sebebin osydan izdegen jón. Sóıtip, jıyrmasynshy ǵasyrmen bir­ge qazaq dalasyna kelgen sýret óneri bizge Qasteev syndy asa da­ryn­dy uldy berdi. Eıfert, Cherkasskıı, Indkınd tárizdi talanttar kelip, Almatyǵa turaqtady. Elý-alpy­syn­shy jyldar qazaqtyń óz sýret mektebin qalyptastyrdy. Ásirese, Salıhıtdın Aıtbaev, Shaımardan Sarıev, Álı Júsipovtiń beıneleý keńistigi, ózgelerge áseri, ultyna qaldyrǵan rýhanı baılyǵy ushan-teńiz. Kúni keshege deıin qolynan palı­tra­sy túspegen marqum Ábdirashıt Sydy­hanovtyń salǵan beridegi kartı­na­lary, ıgergen taqyryptary, kıno­daǵy, re­jıssýradaǵy istegen eń­bek­teri áridegi kóshpeli halyqtyń álemı kóz­qa­ras­tarymen, paıymdarymen as­ta­syp, bitisip, kórermenine jetip otyr. «Temeki jınaý», «Nurmuhan Jan­tó­rın Shoqan rólinde» dep keletin kartınalardan «Qazaq halqynyń tań­ba­la­ry» serııa­laryna deıin tynbaı ja­zylǵan kartınalar – qazaqtyń rýhanı keńistiginde qalatyn ólmes shyǵar­malar. Táýelsizdik uǵymyn sanaǵa sińir­gen sýretshiler keńestik realızmniń «temir perdesin» syryp tastap, ata-baba jolyn izdep, onyń aıtar oıyn, asqaq armanyn kenepke túsirýge tyr­ysty. Osy turǵyda san túrli ádis-tá­sildi meńgerýge bel bý­ǵan Aqanaevtyń, Madanovtyń, Maz­aqov­tyń, Bapy­shev­tiń, Bektasovtyń, Haırýl­lın­niń izdenisteri eresen ekendigin de aıta ketken jón. Al endi sol toqsanynshy jyl­dar­men kelgen, jyl saıyn ar­typ, shyǵandap bara jatqan múmkin­shi­likti qazirdiń dızaınerleri qaıtip ıgerip áketti deıtin bolsaq, ol basqa áńgime­niń júgi. Qazir baspa, shaǵyn polıgra­fııa­lardy jaýlap alǵan biraz «dızaın­shy­lardyń» tirligine qarap qarnyń ashady. Kezinde gazet-jýrnal, ásirese kitap kórkemdeý isinde bizdiń grafık-sýretshiler qazaqtyń beıneleý álemine, grafıkasyna sonshalyq mol qazyna qosyp edi ǵoı! Ol qazynaǵa mol úles qosqan Maqum Qısamedınov, Meńdibaı Álın, Ádil Rahmanov, Hasen Abaev, Úki Ájıev, Arsen Beısenbınov jáne Temirhan Ordabaev, Aǵym­saly Dúzel­hanov, Qaıyrbaı Zákirov, Qadyr­bek Qametov, Ǵalı Myrzashev, Eraly Os­pan­uly sekildi qylqalam ıeleri bolatyn. Ol kezde jýrnalǵa ketetin árbir materıaldyń jolyn eseptep shyǵa­ryp, maket jasalatyn. Jýrnal bir óń­keı jazýlarmen shyqpas úshin qol­dan ıllıýs­tra­sııa, foto, kollaj, shrıft, shtrıhtarmen kórkemdep, árbir aıqar­ma betke «jan salýǵa» kúsh salýshy edik. Sóz joq, 80-90-jyldarǵy gazet-jýrnaldar qol eńbegimen sýarylǵan, naǵyz grafıka buıymdary edi. Sol kezdegi «Baldyrǵan», «Zerde», «Araı», «Ja­lyn», «Qazaqstan áıel­deri» jýrnal­darynda sýretshi bolǵan Erkin О́ksik­baev, Nuran Aıymbetov, Marat Sapa, Álibek Sádýaqasov, Rústem Jumekenov syndy myqty ıllıýstra­torlardyń ár­qaı­sysy óz aldyna bir mektep edi. Árıne, sýret óneriniń baǵasyn qazaq rýhy keýdesin kernep turǵan qazaq tildi ónertanýshy berse, qane! Biraq amal qansha?! Sýretshi bola turyp, aragidik pýblısıstıkany da jaza biletin О́mirbek Baıtursynov, Qalıolla Ahmetjanov, Qaıyrbaı Zá­kirov, Salamat О́temisulynyń jazǵan­daryn mise tutpasqa shara joq. Sondyqtan da eriksiz orys tildi ónertanýshylar paıymyn maldana­myz, qazaqshaǵa aýdaryp basamyz... Olardyń deni Reseıde bilim alyp kelgendikten, boıaýdyń jaǵysyn, kompo­zı­sııanyń sheshimin tap basyp aıta alǵanymen, qa­zaqtyń janyn túsinýge kelgende kemshin soǵyp jatady. Iá, qazaq sýretshisiniń júreginen aǵyp kelip, qolymen qyl­qalam arqyly kenepke túsiretin janyn sezinýge kelgende kemtar. Qazaqsha oılap, jaza al­ma­ǵan­nan soń paıymdary da ózge tarazyǵa laıyqtalǵan. Qazaq kórermeniniń áli de sýret taný múmkinshiliginiń shekteýli ekeni eskerilse, ony mýzeı-galereıa soqpaǵy­men jetelep shyǵýǵa múmkindigi bar óner­tanýshyǵa qashanǵy sýsar ekenbiz?! Jeńis KÁKENULY, sýretshi.