Ustazdyq etken jalyqpaı...

Jambyl oblysynyń Sarysý aýdany jurtshylyǵyna ulaǵatty ustaz, úlken júrekti abzal jan Sembın Dondanyń esimi keńinen tanymal. Jas kezinen túrli zaman aýyrtpalyqtaryn kóp kórgen ol 1932-1933 jyldardaǵy asharshylyqta sonaý Arqa jeri – osy kúngi Qara­ǵan­dy oblysynyń Jańaarqa aýdanynan úde­re qonys aýdarǵan aǵaıyndarymen bir­ge qazirgi Sarysý aýdanynyń Jaıyl­ma aýylyna kelip irge kóteredi. Bul oraıda, Sarysý aýdany bas­shy­larynyń biri bolǵan Ajaqaı Sembınniń Donda inisiniń bolashaǵyna oń jol siltep, onyń jaqsy bilim alýyna jaǵdaı tý­­ǵyzǵanyn da atap ótken abzal. Sóıtip, ol Jambyl qalasyndaǵy pe­da­gogıkalyq ýchılıshede bilim káý­sary­nan sýsyndaıdy. Dondekeń óziniń aýyz­eki estelikterinde sol kezde sabaq bergen ustazdarynyń óz isterine bar jan-táni­men berilgen jandar ekenin erekshe iltıpatpen eske alyp: «О́zderi sondaı qara­paıym, bilimdi ári taza júretin. Ár is-qımyldarynan erekshe bekzattyq, deg­dar­lyq bolmystary aıqyn sezilip tu­ra­tyn. Sóılegen sózderi, adamdarmen qa­rym-qatynastary sondaı una­symdy edi. Men eseıip oqy­sam da, ózimnen jas sha­ma­lary sál-aq ilgeri ustaz­dar qaı jaǵynan bolsa da ózderi­niń bar bolmys, tulǵasymen bıik turatyn. Bilimge sýsap barǵan bizder solarǵa eriksiz eliktedik. Jatpaı-turmaı oqy­dyq. Ustazdarymyzǵa qarap boı túzedik, jaqsysynan úı­renýge barynsha yntalandyq. Odan biz esh kem bolǵan joq­pyz. Erkin dalada qalyp­ta­syp qalǵan keıbir kemis mi­nez-tirlikterimizdiń oǵash tustary ózi­nen-ózi ońdalyp, ornyqty qalypqa túsip jatty», – dep jyly jymıyp aıtqan áńgimesi esimizde qalypty. Donda Sembın, shyn máninde ustaz degen uly uǵymnyń qalybyna tolyq sııatyn tulǵa edi. Arnaıy oqý ornyn bi­ti­rip kelgen maman ózine júktelgen jaýapkershiligi mol jańa qyzmetti aby­roı­men atqardy. Orta mektepti bilikti kadrlarmen tolyqtyrýdy qolǵa aldy. Zaman qıyn­shylyqtaryna qaramastan mektep­tiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa mol kúsh jumsady. Sóıtip júrgende, Uly Otan soǵysy bastaldy. 1942 jyldyń aıaǵynda áskerge alynyp, qan maıdanda tolarsaqtan saz ke­ship, qaskóı jaýmen jan aıamaı shaı­qas­ty. Úshinshi Ýkraına maıdanynyń 288-at­qysh­tar polkynda eki jyldan astam so­ǵysty. Ol qyzmet etken polk naý­ryz aıynyń aıaǵynda Ýkraınanyń Nıkolaev, Odessa baǵytynda batyl shabýylǵa shyqty. Sol Nıkolaev qalasyn azat etý barysyndaǵy keskilesken urysta Don­de­keń aýyr jaraqat alyp, gospıtalǵa tú­sedi. Maıdanda birneshe jaýyngerlik me­daldarmen marapattalyp, Bas qol­bas­shy Stalınniń alǵys hatyn aldy. Ol Más­keý­degi áskerı gospıtaldardyń birinde uzaq emdelgen soń týǵan aýylyna oraldy. Bilikti basshylarǵa, mamandarǵa sýsap otyr­ǵan aýdandyq oqý bólimi Donda Sembındi óziniń mektebine dırektor etip qaıta taǵaıyndaıdy. Ol osy oryn­da 1956 jyldyń jańa oqý jylyna deıin jemisti eńbek etti. Onyń peda­gogıkalyq qabilet-qarymynyń keńinen ashylýy da osy jyldarǵa sáıkes keledi. Osy bilim oshaǵynyń tabaldyryǵyn alǵash attap, bilim nárimen sýsyndaǵan KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshi­movtiń 1995 jyly jaryq kórgen «Maı­ra­nyń áni» atty kitabynda Donda Sembın týraly ádemi estelik jarııalanǵan edi. «Mektepke alǵashqy barǵan sáttiń ózi umytylmas bir oqıǵa edi. Oqýǵa sonsha­lyqty yntaly edik. Onyń birneshe sebebi bar bolatyn: birinshiden, oqyp adam bol­saq, mynaý beınetti tirshilikten quty­la­syń, ózin ǵana emes, shesheńdi de qutqara alasyń, ekinshiden, eń týra maǵynasynda aıtqanda, tórt-bes saǵat mektepte bolý – sonsha ýaqyt aýyr beınetten qutylasyń degen sóz, onyń ús­ti­ne, der kezinde ıin qandyra almaǵan oıyn atty bala jany­nyń eń qymbat qa­jettiligine az ýaqyt bol­sa da múm­kindik bolatyn edi. Qara­paıym ǵana, shatyrsyz toqal tamnan salynǵan mektep dú­nıe­degi eń záýlim, eń sáýletti ǵımarat bolyp kórinetin. Meniń de apam tigip bergen shúberek boqshama qaǵaz-qalamymdy sa­lyp alyp, mekteptiń bosaǵasynan alǵash attaǵan sátim... Sirá, ómirimde sondaı sal­tanatty sátti, ǵaja­ıyp mekenge al­ǵash qadam basqan kezdegi jan tol­qy­ny­syn basymnan ótkizip kór­me­gen bolar­myn. Burynǵy bulyńǵyr tirshilik artta qalyp, eń bir jarqyn bola­shaq osy mek­teptiń tabaldyryǵynan bas­talǵandaı sezimde turdym. Dırektor Donda aǵaıdy qatty syı­lap, qatty qor­qatyn edik. Bylaısha aıtqanda, bizdiń Stalın sol kisi bolatyn. Árıne, ol qatal bo­lyp, eshkimniń basyn jaryp, kózin shy­ǵarǵanyn kórgenimiz joq, tipti daýy­syn kóterip bireýge urys­qanyn da estimeppiz. Alaıda oqýshylar­dy bylaı qoı­ǵan­da, tip­ti muǵalimderdiń ózderi ol kisi kele jatqanda bas kıimderin sheship, sá­lem­desetin. Bálkim, sonsha­lyq­ty kisiliginen, bálkim ózin ózgege syılata biletin erekshe qasıetinen... Keıinderi ınstı­týt­ty bitirip, tipti jurt tanı bastaǵan tusymyzda da ol kisini kórgende baıaǵy kezimizdeı bas kıimdi julyp alyp, sálemdeser edik. Seksenge kelip qaıtys bolǵan kezde búkil aýyl ǵana emes, el bolyp qurmettep, soń­ǵy saparǵa shyǵa­ryp saldy. Boıymyzda azǵantaı bolsa da kisiliktiń jaqsy qasıeti bolsa, bál­kim, sol aǵalardyń jyldar boı­ǵy eren eńbekteriniń nátıjesi shy­ǵar», – dep tebirene jazady Asanáli Áshimov. Dańqty óner ıesiniń osy esteliginiń ózi-aq úlken ustazdyń adamı kelbetin, ǵıbratty bolmysyn tolyq ashqan dep senimdi aıta alamyz. Osy jyldary bul mektepte aǵa býyn us­tazdar, Donda aǵamyzdyń zamandas­tary Ibijan Sýshın, Ilııas Baıdáýletov, Sman Kóshekov, Raqysh Jákına sekildi aıaýly ustazdar jas ur­paqtardy bilim nárimen sýsyndatý úshin talmaı eńbek etti. Ula­ǵatty ustaz Donda Sembın basqarǵan orta mektepten 1945 jy­ly bú­kil aýdan boıynsha tuń­ǵysh ret 6 shákirt on­jyldyq bilim alyp shyq­ty. Olar­dyń qatarynda mektep dırek­tory bolǵan, talaı jyl Sarysý aýda­ny­nyń bilim bólimine jetekshilik etken, Talas aý­dandyq par­tııa komıteti­niń hat­shysy, odan soń Jambyl oblys­tyq má­de­nıet bólimin uzaq jyl­dar bas­qarǵan aıaýly azamat Aldabergen Sársen­baev, túr­li salalarda eleýli eń­bek etken, bas­shylyq qyzmet atqarǵan Ábdi­ǵappar Túsipbekov, Kárim Bópejanov, Yban Nurpeıisov, Orynbek Máýlenov, Ámze­bek Kúrjikov bar edi. Dokeńniń taǵy bir ereksheligi, qazaq tilin erekshe meńgerip, oqytý metodı­kasy­nyń óte joǵarylyǵynda edi. «Odan dáris alǵan oqýshylardyń eshqaısy da jáı beısary bolyp kete almaýshy edi. Ol onyń mektep dırektory bolǵandy­ǵy­nan emes, onyń kásibı qasıetinde edi», deıdi kór­nek­ti professor Ábdesh Qalmyrzaev. Al qa­zaq tiliniń zerek mamany Aıdarhan Qu­saıynov: «Maǵan qazaq tilin ǵylymı turǵyda zert­teýge baǵyt-baǵdar bergen qurmetti ustazym Donda Sembın», dep eske alady. «Donda aǵamyz bolashaqty durys meńzegen. Sol kezde óship bara jatqan ult­tyq tilimizdi saqtaýǵa eńbegin sińir­gen qaıratker dep aıtýymyz kerek. Eńbegi qazirgi egemendi zamanda, memleketimizde ulttyq tildiń sharyqtaǵan kezinde jandy», deıdi áıgili ǵalym Myrza­taı Joldasbekov. D.Sembın 1957 jyly Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri belgisimen marapattalsa, 1969 jyly oǵan Qazaq KSR-ine eńbek sińirgen muǵalim ataǵy berildi. Úlken otbasynyń uıyt­qy­sy bolǵan Dokeń men otyz jyldaı ba­qyt­ty otbasy­lyq ǵumyr keshken Kúmisaı apa­nyń u­l­dary uıaǵa, qyzdary qııaǵa qon­dy. Donda aǵaıdyń 5 ul, 2 qy­zy­nyń ómir jol­darynan ata-analarynan alǵan tár­bıe­niń adal­dyǵy, tazalyǵy, tektiligi kó­rinip tur.Úlken uly Bolat Sembın ýnı­­versıtetti jaqsy aıaqtap, joǵary laýa­­zymdy qyzmet­ter atqardy. Ádilet gene­ral-maıory Bolat Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń kólik proký­rory, Qazaq­stan Res­pýblıkasy Bas proký­rory­nyń oryn­basary qyzmetin abyroıly at­qardy. Qa­zir­gi ýaqytta Qazaq gýma­nıtarlyq zań ýnıversıteti aksıonerlik qoǵamy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy laýazymyn atqarady. Qanat atty uly 1987 jyldan beri qaraı Sarysý aýdanynyń Jaıylma aýylynyń ákimi bolyp jemisti qyzmet etip keledi. Al Murat bolsa aýdan­dyq orman sharýashylyǵy mekemesine basshy­lyq jasady. Bir sózben aıtqanda, ustaz urpaǵynyń bári úlgili jandar. Donda Túsipuly – úlkenge ini, kishige aǵa bola bilgen, óz boıyndaǵy bilimi men tájirıbesin jastar boıyna sińire bilgen úlken ustaz. Ol ómirden ótken soń ózi basqarǵan mekteptiń ustazdar qaýymy bir aýyzdan bilim oshaǵyna onyń esimin berýge usynys jasaǵan bolatyn. Bul joǵarydan qoldaý tapty. Búginde Donda Sembın atyndaǵy mektep ujymy onyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge daıyndalýda. «Ustazdyq etken jalyqpas», dep uly Abaı aıtqandaı, bar ǵumyryn ustazdyq jol­ǵa arnaǵan abzal azamattyń izgi isin odan bilim alǵan azamattar áli kúnge eske alyp, tam­sana áńgimeleıdi. «Jaqsynyń aty, aqyn­nyń haty ólmeıdi», degen halyq dana­ly­ǵy ustaz Donda Sembınge aıtylǵan tárizdi. Pernebaı DÚISENBIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Jambyl oblysy, Jańatas qalasy.